Sarga 59
Sundara Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो जाम्बवतो वाक्यम् अगृह्णन्त वनौकसः । अङ्गदप्रमुखा वीरा हनूमांश् च महाकपिः ॥
tato jāmbavato vākyam agṛhṇanta vanaukasaḥ | aṅgadapramukhā vīrā hanūmāṃś ca mahākapiḥ
Then the forest-dwellers accepted Jāmbavān's word — the heroes led by Aṅgada, and the great monkey Hanumān.
तब वनवासियों ने जांबवान के वचन को स्वीकार किया — अंगद आदि प्रमुख वीरों ने और महाकपि हनुमान ने।
Verse 2
प्रीतिमन्तस् ततः सर्वे वायुपुत्रपुरःसराः । महेन्द्राग्रं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः ॥
prītimantas tataḥ sarve vāyuputrapuraḥsarāḥ | mahendrāgraṃ parityajya pupluvuḥ plavagarṣabhāḥ
Then all those bulls among leapers, glad, with the son of the Wind at their head, leaving the summit of Mahendra, sprang up into the sky.
तब प्रसन्न वे सभी वानरश्रेष्ठ पवनपुत्र को आगे करके महेन्द्र-शिखर को छोड़कर आकाश में कूद पड़े।
Verse 3
मेरुमन्दरसंकाशा मत्ता इव महागजाः । छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः ॥
merumandarasaṃkāśā mattā iva mahāgajāḥ | chādayanta ivākāśaṃ mahākāyā mahābalāḥ
Like Meru and Mandara, like rutting great elephants, of huge bodies and great strength, as though covering the sky;
मेरु और मंदराचल के समान, मदमत्त महागजों के समान, विशालकाय, महाबली वे मानो आकाश को ढँकते हुए चल रहे थे।
Verse 4
सभाज्यमानं भूतैस् तम् आत्मवन्तं महाबलम् । हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः ॥
sabhājyamānaṃ bhūtais tam ātmavantaṃ mahābalam | hanūmantaṃ mahāvegaṃ vahanta iva dṛṣṭibhiḥ
bearing along, as it were, with their gazes, the self-possessed and mighty Hanumān of great speed, honored by all beings;
समस्त प्राणियों द्वारा सम्मानित आत्मवान, महाबली, महावेगवान उस हनुमान को वे मानो अपनी दृष्टियों से ढोते हुए चल रहे थे।
Verse 5
राघवे चार्थनिर्वृत्तिं भर्तुश् च परमं यशः । समाधाय समृद्धार्थाः कर्मसिद्धिभिर् उन्नताः ॥
rāghave cārthanirvṛttiṃ bhartuś ca paramaṃ yaśaḥ | samādhāya samṛddhārthāḥ karmasiddhibhir unnatāḥ
having fixed [their hearts] on the achievement of Rāghava's aim and on the supreme glory of their master, rich in success, exalted by the accomplishment of their deed;
राघव के प्रयोजन की सिद्धि और अपने स्वामी के परम यश को मन में धारण किए, कार्यसिद्धि से संपन्न और कर्म की सफलता से उन्नत होकर;
Verse 6
प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः । सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्विनः ॥
priyākhyānonmukhāḥ sarve sarve yuddhābhinandinaḥ | sarve rāmapratīkāre niścitārthā manasvinaḥ
all eager to tell the glad tidings, all rejoicing in the [coming] battle, all resolved in mind upon the requital of service to Rāma —
सभी प्रिय समाचार सुनाने को उत्सुक, सभी आगामी युद्ध का स्वागत करने वाले, सभी राम की सेवा का प्रत्युपकार करने के निश्चय में दृढ़ मनस्वी —
Verse 7
प्लवमानाः खम् आप्लुत्य ततस् ते काननौक्षकः । नन्दनोपमम् आसेदुर् वनं द्रुमलतायुतम् ॥
plavamānāḥ kham āplutya tatas te kānanaukṣakaḥ | nandanopamam āsedur vanaṃ drumalatāyutam
leaping and bounding through the sky, those forest-dwellers then came to a grove like Nandana, rich with trees and creepers:
आकाश में छलाँगें भरते हुए वे वनवासी तब नंदनवन के समान, वृक्षों और लताओं से भरे एक वन में पहुँचे —
Verse 8
यत् तन् मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम् । अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम् ॥
yat tan madhuvanaṃ nāma sugrīvasyābhirakṣitam | adhṛṣyaṃ sarvabhūtānāṃ sarvabhūtamanoharam
that which is named the Madhuvana (honey-grove), guarded by Sugrīva, unassailable by all beings, delighting the minds of all.
जो मधुवन नामक, सुग्रीव द्वारा सुरक्षित, समस्त प्राणियों के लिए अजेय और सबके मन को हरने वाला था।
Verse 9
यद् रक्षति महावीर्यः सदा दधिमुखः कपिः । मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥
yad rakṣati mahāvīryaḥ sadā dadhimukhaḥ kapiḥ | mātulaḥ kapimukhyasya sugrīvasya mahātmanaḥ
which the monkey Dadhimukha of great valor ever guards — the maternal uncle of the chief of monkeys, the great-souled Sugrīva.
जिसकी रक्षा महापराक्रमी कपि दधिमुख सदा करता है — जो वानरमुख्य, महात्मा सुग्रीव का मामा है।
Verse 10
ते तद् वनम् उपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः । वानरा वानरेन्द्रस्य मनःकान्ततमं महत् ॥
te tad vanam upāgamya babhūvuḥ paramotkaṭāḥ | vānarā vānarendrasya manaḥkāntatamaṃ mahat
Coming to that grove, the monkeys became exceedingly excited — that great grove, dearest to the heart of the monkey-lord.
उस वन में पहुँचकर वे वानर अत्यंत उत्तेजित हो उठे — वह विशाल वन वानरराज के मन को अत्यंत प्रिय था।
Verse 11
ततस् ते वानरा हृष्टा दृष्ट्वा मधुवनं महत् । कुमारम् अभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः ॥
tatas te vānarā hṛṣṭā dṛṣṭvā madhuvanaṃ mahat | kumāram abhyayācanta madhūni madhupiṅgalāḥ
Then those monkeys, gladdened at the sight of the great Madhuvana, honey-tawny of hue, begged honey of the prince (Aṅgada).
तब उस विशाल मधुवन को देखकर मधु के समान पिंगल वर्ण वाले वे हर्षित वानर राजकुमार (अंगद) से मधु माँगने लगे।
Verse 12
ततः कुमारस् तान् वृद्धाञ् जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन् । अनुमान्य ददौ तेषां निसर्गं मधुभक्षणे ॥
tataḥ kumāras tān vṛddhāñ jāmbavatpramukhān kapīn | anumānya dadau teṣāṃ nisargaṃ madhubhakṣaṇe
Then the prince, with the leave of those elder monkeys led by Jāmbavān, granted them freedom in the eating of the honey.
तब राजकुमार ने जांबवान आदि प्रमुख उन वृद्ध कपियों की अनुमति लेकर उन्हें मधु खाने की छूट दे दी।
Verse 13
ततश् चानुमताः सर्वे संप्रहृष्टा वनौकसः । मुदिताश् च ततस् ते च प्रनृत्यन्ति ततस् ततः ॥
tataś cānumatāḥ sarve saṃprahṛṣṭā vanaukasaḥ | muditāś ca tatas te ca pranṛtyanti tatas tataḥ
Then, all permitted, the forest-dwellers, exceedingly delighted and joyful, fell to dancing here and there.
तब अनुमति पाकर सभी वनवासी अत्यंत हर्षित और प्रसन्न होकर इधर-उधर नाचने लगे।
Verse 14
गायन्ति के चित् प्रणमन्ति के चिन्; नृत्यन्ति के चित् प्रहसन्ति के चित् । पतन्ति के चिद् विचरन्ति के चित्; प्लवन्ति के चित् प्रलपन्ति के चित् ॥
gāyanti ke cit praṇamanti ke cin; nṛtyanti ke cit prahasanti ke cit | patanti ke cid vicaranti ke cit; plavanti ke cit pralapanti ke cit
Some sing, some bow, some dance, some laugh; some fall, some range about, some leap, some babble.
कुछ गाते हैं, कुछ प्रणाम करते हैं, कुछ नाचते हैं, कुछ ठहाके लगाते हैं; कुछ गिर पड़ते हैं, कुछ इधर-उधर घूमते हैं, कुछ कूदते हैं, कुछ बड़बड़ाते हैं।
Verse 15
परस्परं के चिद् उपाश्रयन्ते; परस्परं के चिद् अतिब्रुवन्ते । द्रुमाद् द्रुमं के चिद् अभिप्लवन्ते; क्षितौ नगाग्रान् निपतन्ति के चित् ॥
parasparaṃ ke cid upāśrayante; parasparaṃ ke cid atibruvante | drumād drumaṃ ke cid abhiplavante; kṣitau nagāgrān nipatanti ke cit
Some lean upon one another, some talk overmuch to one another; some bound from tree to tree, some fall from the treetops to the ground.
कुछ एक-दूसरे का सहारा लेते हैं, कुछ एक-दूसरे से बहुत बातें करते हैं; कुछ एक वृक्ष से दूसरे वृक्ष पर कूदते हैं, कुछ वृक्षों के शिखरों से भूमि पर गिर पड़ते हैं।
Verse 16
महीतलात् के चिद् उदीर्णवेगा; महाद्रुमाग्राण्य् अभिसंपतन्ते । गायन्तम् अन्यः प्रहसन्न् उपैति; हसन्तम् अन्यः प्रहसन्न् उपैति ॥
mahītalāt ke cid udīrṇavegā; mahādrumāgrāṇy abhisaṃpatante | gāyantam anyaḥ prahasann upaiti; hasantam anyaḥ prahasann upaiti
Some, with surging speed, dart up from the ground to the tops of the great trees; one, laughing, comes up to a singer, and another, laughing, to a laugher.
कुछ उमड़ते वेग से भूमि से महावृक्षों के शिखरों पर उछल पड़ते हैं; एक हँसता हुआ किसी गाते हुए के पास जाता है, तो दूसरा हँसता हुआ किसी हँसते हुए के पास।
Verse 17
रुदन्तम् अन्यः प्ररुदन्न् उपैति; नुदन्तम् अन्यः प्रणुदन्न् उपैति । समाकुलं तत् कपिसैन्यम् आसीन्; मधुप्रपानोत्कट सत्त्वचेष्टम् । न चात्र कश् चिन् न बभूव मत्तो; न चात्र कश् चिन् न बभूव तृप्तो ॥
rudantam anyaḥ prarudann upaiti; nudantam anyaḥ praṇudann upaiti | samākulaṃ tat kapisainyam āsīn; madhuprapānotkaṭa sattvaceṣṭam | na cātra kaś cin na babhūva matto; na cātra kaś cin na babhūva tṛpto
One, weeping, comes up to a weeper; another, shoving, to a shover. That monkey host was in tumult, its creatures' doings wild with the deep draughts of honey; and there was not one there who was not drunk, nor one who was not sated.
एक रोता हुआ किसी रोते हुए के पास जाता है, दूसरा धकेलता हुआ किसी धकेलने वाले के पास। मधु के गहरे पान से उन्मत्त चेष्टाओं वाली वह वानर-सेना क्षुब्ध हो उठी; और वहाँ कोई ऐसा न था जो मतवाला न हो, और कोई ऐसा न था जो तृप्त न हो।
Verse 18
ततो वनं तत् परिभक्ष्यमाणं; द्रुमांश् च विध्वंसितपत्रपुष्पान् । समीक्ष्य कोपाद् दधिवक्त्रनामा; निवारयाम् आस कपिः कपींस् तान् ॥
tato vanaṃ tat paribhakṣyamāṇaṃ; drumāṃś ca vidhvaṃsitapatrapuṣpān | samīkṣya kopād dadhivaktranāmā; nivārayām āsa kapiḥ kapīṃs tān
Then, seeing that grove being devoured and its trees stripped of leaves and flowers, the monkey named Dadhivaktra (Dadhimukha), in wrath, sought to restrain those monkeys.
तब उस वन को उजाड़े जाते और वृक्षों को पत्तों-फूलों से हीन होते देखकर दधिवक्त्र (दधिमुख) नामक कपि ने क्रोध से उन वानरों को रोकना चाहा।
Verse 19
स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो; वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः । चकार भूयो मतिम् उग्रतेजा; वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः ॥
sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno; vanasya goptā harivīravṛddhaḥ | cakāra bhūyo matim ugratejā; vanasya rakṣāṃ prati vānarebhyaḥ
Reviled by those [monkeys] grown insolent, the guardian of the grove, elder among monkey-heroes, of fierce splendor, set his mind yet again upon guarding the grove against the monkeys.
उन उन्मत्त वानरों द्वारा धिक्कारे जाते उस वन के रक्षक, वानरवीरों में वृद्ध, उग्र तेजस्वी ने फिर से वानरों से वन की रक्षा का निश्चय किया।
Verse 20
उवाच कांश् चित् परुषाणि धृष्टम्; असक्तम् अन्यांश् च तलैर् जघान । समेत्य कैश् चित् कलहं चकार; तथैव साम्नोपजगाम कांश् चित् ॥
uvāca kāṃś cit paruṣāṇi dhṛṣṭam; asaktam anyāṃś ca talair jaghāna | sametya kaiś cit kalahaṃ cakāra; tathaiva sāmnopajagāma kāṃś cit
He spoke harsh words to some, and boldly and unrelentingly struck others with his palms; with some he came to blows, and some he approached likewise with conciliation.
कुछ से उसने कठोर वचन कहे, कुछ को धृष्टतापूर्वक और निरंतर थप्पड़ों से मारा; कुछ से भिड़कर कलह किया और कुछ के पास साम-भाव से गया।
Verse 21
स तैर् मदाच् चाप्रतिवार्य वेगैर्; बलाच् च तेनाप्रतिवार्यमाणैः । प्रधर्षितस् त्यक्तभयैः समेत्य; प्रकृष्यते चाप्य् अनवेक्ष्य दोषम् ॥
sa tair madāc cāprativārya vegair; balāc ca tenāprativāryamāṇaiḥ | pradharṣitas tyaktabhayaiḥ sametya; prakṛṣyate cāpy anavekṣya doṣam
But, set upon by them of unchecked speed in their intoxication, and unable to check them by force, he was overborne; meeting those who had cast off all fear, he too was dragged about, without their regarding the wrong done.
किंतु मद के कारण जिनका वेग रोका न जा सकता था, और बल से जिन्हें उसके द्वारा रोका न जा सका, ऐसे उन निर्भय वानरों द्वारा वह पराभूत हुआ, और अपराध की परवाह किए बिना वे उसे भी घसीटने लगे।
Verse 22
नखैस् तुदन्तो दशनैर् दशन्तस्; तलैश् च पादैश् च समाप्नुवन्तः । मदात् कपिं तं कपयः समग्रा; महावनं निर्विषयं च चक्रुः ॥
nakhais tudanto daśanair daśantas; talaiś ca pādaiś ca samāpnuvantaḥ | madāt kapiṃ taṃ kapayaḥ samagrā; mahāvanaṃ nirviṣayaṃ ca cakruḥ
Goring with their nails, biting with their teeth, striking with their palms and feet, in their intoxication all the monkeys [set upon] that monkey, and made that great grove barren of its yield.
नखों से नोचते, दाँतों से काटते, थप्पड़ों और लातों से मारते हुए सभी वानरों ने मद में आकर उस कपि को (पीटा), और उस महावन को निष्फल (फल-रहित) कर दिया।