Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 61

Sundara Kanda

27 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः । दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

    tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ | dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyam etad uvāca ha

    Then, seeing that monkey fallen upon his head [in prostration], that bull among monkeys (Sugrīva), his heart troubled, spoke this word:

    तब सिर के बल गिरे (प्रणाम करते) उस वानर को देखकर वानरश्रेष्ठ सुग्रीव उद्विग्न हृदय होकर यह वचन बोला —

  2. Verse 2

    उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम । अभयं ते भवेद् वीर सत्यम् एवाभिधीयताम् ॥

    uttiṣṭhottiṣṭha kasmāt tvaṃ pādayoḥ patito mama | abhayaṃ te bhaved vīra satyam evābhidhīyatām

    "Rise, rise! Why have you fallen at my feet? May there be safety for you, O hero; let the very truth be spoken."

    "उठो, उठो! तुम मेरे चरणों में क्यों गिरे हो? हे वीर, तुम्हें अभय हो; सच-सच ही कहो।"

  3. Verse 3

    स तु विश्वासितस् तेन सुग्रीवेण महात्मना । उत्थाय च महाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखो ऽब्रवीत् ॥

    sa tu viśvāsitas tena sugrīveṇa mahātmanā | utthāya ca mahāprājño vākyaṃ dadhimukho 'bravīt

    Reassured by that great-souled Sugrīva, the greatly wise Dadhimukha rose and spoke this word:

    उस महात्मा सुग्रीव द्वारा आश्वस्त किए जाने पर, वह महाप्राज्ञ दधिमुख उठकर यह वचन बोला —

  4. Verse 4

    नैवर्क्षरजसा राजन् न त्वया नापि वालिना । वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तत् तु वानरैः ॥

    naivarkṣarajasā rājan na tvayā nāpi vālinā | vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tat tu vānaraiḥ

    "Neither by Ṛkṣarajas of old, O king, nor by you, nor by Vālin, was that grove ever thrown open [to plunder]; yet it has been devoured by the monkeys."

    "हे राजन, न पूर्वकाल में ऋक्षरजस ने, न आपने, और न वाली ने ही वह वन (भक्षण के लिए) कभी खोला था; किंतु उसे वानरों ने खा डाला।"

  5. Verse 5

    एभिः प्रधर्षिताश् चैव वारिता वनरक्षिभिः । मधून्य् अचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ॥

    ebhiḥ pradharṣitāś caiva vāritā vanarakṣibhiḥ | madhūny acintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca

    "And when set upon and forbidden by these grove-keepers, heedless of them, they eat the honey and drink it."

    "इन वनरक्षकों द्वारा रोके और मना किए जाने पर भी, इनकी परवाह न करते हुए वे मधु खाते और पीते हैं।"

  6. Verse 6

    शिष्टम् अत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे । निवार्यमाणास् ते सर्वे भ्रुवौ वै दर्शयन्ति हि ॥

    śiṣṭam atrāpavidhyanti bhakṣayanti tathāpare | nivāryamāṇās te sarve bhruvau vai darśayanti hi

    "What is left over they fling away, and others likewise eat it; and all of them, when checked, do but show their [frowning] brows."

    "बचा हुआ मधु यहाँ फेंक देते हैं, और दूसरे उसे खाते हैं; रोके जाने पर वे सब भौंहें तानकर दिखाते हैं।"

  7. Verse 7

    इमे हि संरब्धतरास् तथा तैः संप्रधर्षिताः । वारयन्तो वनात् तस्मात् क्रुद्धैर् वानरपुंगवैः ॥

    ime hi saṃrabdhatarās tathā taiḥ saṃpradharṣitāḥ | vārayanto vanāt tasmāt kruddhair vānarapuṃgavaiḥ

    "These [keepers], grown yet more incensed, were thus assailed by them — by the enraged bulls among monkeys, as they barred them from that grove."

    "उस वन से रोकते हुए इन रक्षकों को उन क्रुद्ध वानरश्रेष्ठों ने और भी क्रोधित होकर प्रताड़ित किया।"

  8. Verse 8

    ततस् तैर् बहुभिर् वीरैर् वानरैर् वानरर्षभाः । संरक्तनयनैः क्रोधाद् धरयः संप्रचालिताः ॥

    tatas tair bahubhir vīrair vānarair vānararṣabhāḥ | saṃraktanayanaiḥ krodhād dharayaḥ saṃpracālitāḥ

    "Then by those many heroic monkeys, their eyes red with wrath, the [guardian] monkeys were set in disarray."

    "तब उन बहुत से वीर वानरों द्वारा, जिनके नेत्र क्रोध से लाल थे, वे रक्षक वानर तितर-बितर कर दिए गए।"

  9. Verse 9

    पाणिभिर् निहताः के चित् के चिज् जानुभिर् आहताः । प्रकृष्टाश् च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ॥

    pāṇibhir nihatāḥ ke cit ke cij jānubhir āhatāḥ | prakṛṣṭāś ca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ

    "Some were struck with the hands, some beaten with the knees, and dragged about at will, and shown the 'path of the gods.'"

    "कुछ हाथों से मारे गए, कुछ घुटनों से पीटे गए, और इच्छानुसार घसीटे गए तथा 'देवमार्ग' (आकाश) दिखाए गए।"

  10. Verse 10

    एवम् एते हताः शूरास् त्वयि तिष्ठति भर्तरि । कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ॥

    evam ete hatāḥ śūrās tvayi tiṣṭhati bhartari | kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate

    "Thus are these brave [keepers] struck down, while you, their master, abide [here]; and the whole Madhuvana is being devoured at their pleasure by them."

    "इस प्रकार स्वामी आप (यहाँ) रहते हुए भी ये शूर रक्षक मारे गए; और समस्त मधुवन उनके द्वारा इच्छानुसार खाया जा रहा है।"

  11. Verse 11

    एवं विज्ञाप्यमानं तु सुग्रीवं वानरर्षभम् । अपृच्छत् तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ॥

    evaṃ vijñāpyamānaṃ tu sugrīvaṃ vānararṣabham | apṛcchat taṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā

    As Sugrīva, bull among monkeys, was being thus informed, the greatly wise Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, asked him:

    इस प्रकार सूचना दिए जाते वानरश्रेष्ठ सुग्रीव से महाप्राज्ञ, शत्रुवीरों के संहारक लक्ष्मण ने पूछा —

  12. Verse 12

    किम् अयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः । कं चार्थम् अभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    kim ayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ | kaṃ cārtham abhinirdiśya duḥkhito vākyam abravīt

    "Why, O king, has this monkey, the grove-keeper, presented himself? And pointing to what matter did he, aggrieved, speak his word?"

    "हे राजन, यह वनरक्षक वानर क्यों उपस्थित हुआ है? और किस बात की ओर संकेत करके यह दुःखी होकर वचन बोला?"

  13. Verse 13

    एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ॥

    evam uktas tu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ

    Thus addressed by the great-souled Lakṣmaṇa, Sugrīva, skilled in speech, replied this word to Lakṣmaṇa:

    महात्मा लक्ष्मण के इस प्रकार कहने पर वाणी में निपुण सुग्रीव ने लक्ष्मण से यह वचन कहा —

  14. Verse 14

    आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः । अङ्गदप्रमुखैर् वीरैर् भक्षितं मधुवानरैः ॥

    ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ | aṅgadapramukhair vīrair bhakṣitaṃ madhuvānaraiḥ

    "Noble Lakṣmaṇa, the heroic monkey Dadhimukha declares that the Madhuvana has been devoured by the honey-[drinking] monkeys, the heroes led by Aṅgada."

    "हे आर्य लक्ष्मण, वीर कपि दधिमुख कहता है कि अंगद आदि प्रमुख वीर मधुवानरों ने मधुवन खा डाला।"

  15. Verse 15

    नैषाम् अकृतकृत्यानाम् ईदृशः स्याद् उपक्रमः । वनं यथाभिपन्नं तैः साधितं कर्म वानरैः ॥

    naiṣām akṛtakṛtyānām īdṛśaḥ syād upakramaḥ | vanaṃ yathābhipannaṃ taiḥ sādhitaṃ karma vānaraiḥ

    "Such an enterprise would not be [undertaken] by these [monkeys] had they not accomplished their purpose; this grove being thus overrun by them, the task has been achieved by those monkeys."

    "कार्य सिद्ध किए बिना इन वानरों का ऐसा उपक्रम न होता; जैसे उन्होंने वन पर धावा बोला, उससे लगता है कि उन वानरों ने अपना कार्य सिद्ध कर लिया है।"

  16. Verse 16

    दृष्टा देवी न संदेहो न चान्येन हनूमता । न ह्य् अन्यः साधने हेतुः कर्मणो ऽस्य हनूमतः ॥

    dṛṣṭā devī na saṃdeho na cānyena hanūmatā | na hy anyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo 'sya hanūmataḥ

    "The queen has been seen — no doubt of it — and by none other than Hanumān; for none other is the means for the achievement of this deed than Hanumān."

    "देवी देखी गई हैं, इसमें संदेह नहीं, और वह हनुमान के अतिरिक्त किसी अन्य से नहीं; क्योंकि इस कार्य की सिद्धि में हनुमान के सिवा और कोई हेतु नहीं।"

  17. Verse 17

    कार्यसिद्धिर् हनुमति मतिश् च हरिपुंगव । व्यवसायश् च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ॥

    kāryasiddhir hanumati matiś ca haripuṃgava | vyavasāyaś ca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam

    "In Hanumān, O bull among monkeys, are established the accomplishment of the task, and wisdom, and resolve, and valor, and learning too."

    "हे वानरश्रेष्ठ, हनुमान में कार्य की सिद्धि, बुद्धि, दृढ़ निश्चय, पराक्रम और विद्या — ये सब प्रतिष्ठित हैं।"

  18. Verse 18

    जाम्बवान् यत्र नेता स्याद् अङ्गदस्य बलेश्वरः । हनूमांश् चाप्य् अधिष्ठाता न तस्य गतिर् अन्यथा ॥

    jāmbavān yatra netā syād aṅgadasya baleśvaraḥ | hanūmāṃś cāpy adhiṣṭhātā na tasya gatir anyathā

    "Where Jāmbavān is the leader, and Aṅgada the lord of the force, and Hanumān the overseer — of that [enterprise] the course is not otherwise [than successful]."

    "जहाँ जांबवान नेता हों, अंगद सेना का स्वामी हो, और हनुमान अधिष्ठाता (संचालक) हों, उस कार्य की गति अन्यथा (असफल) नहीं हो सकती।"

  19. Verse 19

    अङ्गदप्रमुखैर् वीरैर् हतं मधुवनं किल । विचिन्त्य दक्षिणाम् आशाम् आगतैर् हरिपुंगवैः ॥

    aṅgadapramukhair vīrair hataṃ madhuvanaṃ kila | vicintya dakṣiṇām āśām āgatair haripuṃgavaiḥ

    "The Madhuvana has, it seems, been ravaged by the heroes led by Aṅgada — those bulls among monkeys who, having searched the southern quarter, are returned."

    "निश्चय ही अंगद आदि प्रमुख वीरों ने मधुवन उजाड़ा है — दक्षिण दिशा का विचार (खोज) करके लौटे उन वानरश्रेष्ठों ने।"

  20. Verse 20

    आगतैश् च प्रविष्टं तद् यथा मधुवनं हि तैः । धर्षितं च वनं कृत्स्नम् उपयुक्तं च वानरैः । वारिताः सहिताः पालास् तथा जानुभिर् आहताः ॥

    āgataiś ca praviṣṭaṃ tad yathā madhuvanaṃ hi taiḥ | dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnam upayuktaṃ ca vānaraiḥ | vāritāḥ sahitāḥ pālās tathā jānubhir āhatāḥ

    "And having come and entered that Madhuvana, thus [has it been] by them — the whole grove assailed and consumed by the monkeys; the keepers, [all] together, were barred, and likewise beaten with the knees."

    "और आकर जैसे उन्होंने उस मधुवन में प्रवेश किया — समस्त वन उन वानरों द्वारा धर्षित और उपभोग किया गया; रक्षक सब मिलकर रोके गए और घुटनों से पीटे गए।"

  21. Verse 21

    एतदर्थम् अयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवाग् इह । नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ॥

    etadartham ayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāg iha | nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ

    "For this very purpose has this one come here to tell it, of sweet speech — the monkey named Dadhimukha, of renowned valor."

    "इसी प्रयोजन से मधुरभाषी यह यहाँ कहने आया है — दधिमुख नामक प्रख्यात पराक्रमी वानर।"

  22. Verse 22

    दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः । अभिगम्य यथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः ॥

    dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ | abhigamya yathā sarve pibanti madhu vānarāḥ

    "Sītā has been seen, O great-armed one! Behold the truth of it, O son of Sumitrā — in that all the monkeys, having gathered, drink the honey at will."

    "हे महाबाहु सौमित्र (लक्ष्मण), सीता देख ली गई हैं! इसका तत्त्व देखो — कि सभी वानर एकत्र होकर इच्छानुसार मधु पी रहे हैं।"

  23. Verse 23

    न चाप्य् अदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ । वनं दात्त वरं दिव्यं धर्षयेयुर् वनौकसः ॥

    na cāpy adṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha | vanaṃ dātta varaṃ divyaṃ dharṣayeyur vanaukasaḥ

    "Not without having seen Vaidehī, O bull among men, would the renowned forest-dwellers have assailed the divine grove, though the boon [of leave had been] given."

    "हे पुरुषश्रेष्ठ, वैदेही को देखे बिना वे विख्यात वनवासी, छूट का वरदान मिलने पर भी, उस दिव्य वन पर धावा न बोलते।"

  24. Verse 24

    ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः । श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच् च्युताम् ॥

    tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ | śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāc cyutām

    Then the righteous-souled Lakṣmaṇa, with Rāghava, was gladdened, hearing the voice sweet to the ear fallen from Sugrīva's mouth.

    तब सुग्रीव के मुख से निकली कर्णसुखद वाणी सुनकर राघव सहित धर्मात्मा लक्ष्मण हर्षित हुए।

  25. Verse 25

    प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश् च महायशाः । श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस् तु प्रहृष्य च । वनपालं पुनर् वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ॥

    prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaś ca mahāyaśāḥ | śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvas tu prahṛṣya ca | vanapālaṃ punar vākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata

    Rāma rejoiced exceedingly, and the greatly renowned Lakṣmaṇa, hearing this of Dadhimukha; and Sugrīva too, delighted, replied again this word to the grove-keeper:

    दधिमुख का यह वचन सुनकर राम और महायशस्वी लक्ष्मण अत्यंत हर्षित हुए; और सुग्रीव भी प्रसन्न होकर वनरक्षक से फिर यह वचन बोला —

  26. Verse 26

    प्रीतो ऽस्मि सौम्य यद् भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः । मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ॥

    prīto 'smi saumya yad bhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ | marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām

    "I am pleased, gentle one, that the grove has been devoured by those who have accomplished their deed; borne with, and to be borne with, is the conduct of those who have done the work."

    "हे सौम्य, मैं प्रसन्न हूँ कि कार्य सिद्ध कर चुके उन वानरों ने वह वन खाया; कार्यसिद्धि करने वालों की चेष्टा सहनीय है और सह ली गई।"

  27. Verse 27

    इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान्; शाखामृगांस् तान् मृगराजदर्पान् । द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां; श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ॥

    icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān; śākhāmṛgāṃs tān mṛgarājadarpān | draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ; śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam

    "I desire swiftly to behold those apes led by Hanumān, proud as the king of beasts, their aim achieved, together with the two Rāghavas, and to hear of the pains taken in reaching Sītā."

    "मैं चाहता हूँ कि मृगराज (सिंह) के समान गर्व वाले, अपना कार्य सिद्ध कर चुके हनुमान आदि प्रमुख उन वानरों को दोनों राघवों सहित शीघ्र देखूँ, और सीता की प्राप्ति में किए गए प्रयत्न को सुनूँ।"