Sarga 52
Sundara Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
वीक्षमाणस् ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः । वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषम् अचिन्तयत् ॥
vīkṣamāṇas tato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ | vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣam acintayat
Then, surveying Laṅkā, the monkey, his wish fulfilled, his zeal mounting, thought upon what of his task yet remained.
तब लंका को निहारते हुए, अपना मनोरथ पूर्ण कर चुके उस कपि ने, बढ़ते उत्साह के साथ, अपने शेष कार्य पर विचार किया।
Verse 2
किं नु खल्व् अविशिष्टं मे कर्तव्यम् इह साम्प्रतम् । यद् एषां रक्षसां भूयः संतापजननं भवेत् ॥
kiṃ nu khalv aviśiṣṭaṃ me kartavyam iha sāmpratam | yad eṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ saṃtāpajananaṃ bhavet
"What now indeed remains undone by me that might yet bring greater torment upon these rākṣasas?"
"अब यहाँ मेरा कौन-सा कर्तव्य शेष रह गया है, जिससे इन राक्षसों को और अधिक संताप हो?"
Verse 3
वनं तावत् प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः । बलैकदेशः क्षपितः शेषं दुर्गविनाशनम् ॥
vanaṃ tāvat pramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ | balaikadeśaḥ kṣapitaḥ śeṣaṃ durgavināśanam
"The grove has been ravaged, the chief rākṣasas slain, one portion of the host destroyed; what remains is the ruin of the fortress."
"वन उजाड़ दिया गया, प्रमुख राक्षस मारे गए, सेना का एक भाग नष्ट कर दिया गया; अब शेष है दुर्ग का विनाश।"
Verse 4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत् सुखपरिश्रमम् । अल्पयत्नेन कार्ये ऽस्मिन् मम स्यात् सफलः श्रमः ॥
durge vināśite karma bhavet sukhapariśramam | alpayatnena kārye 'smin mama syāt saphalaḥ śramaḥ
"The fortress destroyed, the task would be made an easy toil; with little effort in this work, my labor would bear its fruit."
"दुर्ग के नष्ट हो जाने पर यह कार्य सुखपूर्वक संपन्न होगा; थोड़े ही प्रयत्न से इस कार्य में मेरा श्रम सफल हो जाएगा।"
Verse 5
यो ह्य् अयं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः । अस्य संतर्पणं न्याय्यं कर्तुम् एभिर् गृहोत्तमैः ॥
yo hy ayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ | asya saṃtarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartum ebhir gṛhottamaiḥ
"This fire that blazes in my tail — it is but fitting to make its satisfying by means of these excellent houses."
"जो यह अग्नि मेरी पूँछ में जल रही है, इसका इन उत्तम भवनों से तृप्त करना उचित है।"
Verse 6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलः सविद्युद् इव तोयदः । भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥
tataḥ pradīptalāṅgūlaḥ savidyud iva toyadaḥ | bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ
Then, his tail ablaze, like a cloud charged with lightning, the great monkey ranged over the tops of the mansions of Laṅkā.
तब जलती हुई पूँछ वाला वह महाकपि बिजली से युक्त मेघ के समान लंका के भवनों के शिखरों पर विचरने लगा।
Verse 7
मुमोच हनुमान् अग्निं कालानलशिखोपमम् ॥
mumoca hanumān agniṃ kālānalaśikhopamam
Hanumān loosed the fire, like the flame of the fire of Time (kālānala).
हनुमान ने प्रलयकाल की अग्नि की ज्वाला के समान आग छोड़ी।
Verse 8
श्वसनेन च संयोगाद् अतिवेगो महाबलः । कालाग्निर् इव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥
śvasanena ca saṃyogād ativego mahābalaḥ | kālāgnir iva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ
And by its union with the wind, the mighty one of exceeding speed — the fire blazed like the fire of Doom and waxed great.
और वायु के संयोग से अत्यंत वेगवान, महाबली वह अग्नि प्रलयाग्नि के समान धधक उठी और बढ़ने लगी।
Verse 9
प्रदीप्तम् अग्निं पवनस् तेषु वेश्मसु चारयत् ॥
pradīptam agniṃ pavanas teṣu veśmasu cārayat
The wind spread the kindled fire among those dwellings.
वायु ने प्रज्वलित अग्नि को उन भवनों में फैला दिया।
Verse 10
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च । भवनान्य् अवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca | bhavanāny avaśīryanta ratnavanti mahānti ca
Those mansions, wrought with golden lattice and set with pearls and gems, great and rich with jewels, crumbled away.
स्वर्ण की जाली से मढ़े, मोती और मणियों से जड़े, रत्नों से भरे वे विशाल भवन ढहकर गिरने लगे।
Verse 11
तानि भग्नविमानानि निपेतुर् वसुधातले । भवनानीव सिद्धानाम् अम्बरात् पुण्यसंक्षये ॥
tāni bhagnavimānāni nipetur vasudhātale | bhavanānīva siddhānām ambarāt puṇyasaṃkṣaye
Those palaces, their upper chambers broken, fell to the surface of the earth, like the aerial mansions of the siddhas falling from the sky at the exhaustion of their merit.
ऊपरी कक्ष टूटे हुए वे भवन पृथ्वीतल पर ऐसे गिरे, जैसे पुण्य के क्षीण होने पर सिद्धों के विमान आकाश से गिर पड़ते हैं।
Verse 12
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् । विचित्रान् भवनाद् धातून् स्यन्दमानान् ददर्श सः ॥
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān | vicitrān bhavanād dhātūn syandamānān dadarśa saḥ
He saw the manifold mineral-essences flowing molten from the mansions — compounded of diamond, coral, cat's-eye (vaidūrya), pearl, and silver.
हीरे, मूँगे, वैदूर्य, मोती और चाँदी से बने, भवनों से पिघलकर बहते विचित्र धातुओं को उसने देखा।
Verse 13
नाग्निस् तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा । हनूमान् राक्षसेन्द्राणां वधे किं चिन् न तृप्यति ॥
nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā | hanūmān rākṣasendrāṇāṃ vadhe kiṃ cin na tṛpyati
As fire is never sated with wood and grass, so Hanumān was in no way sated in the destruction of the rākṣasa-lords.
जैसे अग्नि लकड़ी और घास से कभी तृप्त नहीं होती, वैसे ही हनुमान राक्षसराजों के संहार में किसी प्रकार तृप्त नहीं हुआ।
Verse 14
हुताशनज्वालसमावृता सा; हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा । हनूमातः क्रोधबलाभिभूता; बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥
hutāśanajvālasamāvṛtā sā; hatapravīrā parivṛttayodhā | hanūmātaḥ krodhabalābhibhūtā; babhūva śāpopahateva laṅkā
Enveloped in the flames of the fire, her chief heroes slain, her warriors overthrown, overpowered by the force of Hanumān's wrath, Laṅkā became as one stricken by a curse.
अग्नि की ज्वालाओं से घिरी, जिसके प्रमुख वीर मारे गए और योद्धा उलट दिए गए, हनुमान के क्रोध के बल से अभिभूत वह लंका शाप से आहत-सी हो गई।
Verse 15
ससंभ्रमं त्रस्तविषण्णराक्षसां; समुज्ज्वलज् ज्वालहुताशनाङ्किताम् । ददर्श लङ्कां हनुमान् महामनाः; स्वयम्भुकोपोपहताम् इवावनिम् ॥
sasaṃbhramaṃ trastaviṣaṇṇarākṣasāṃ; samujjvalaj jvālahutāśanāṅkitām | dadarśa laṅkāṃ hanumān mahāmanāḥ; svayambhukopopahatām ivāvanim
The great-minded Hanumān beheld Laṅkā — her rākṣasas in panic, terrified and despairing, marked by the blazing-flamed fire — like the earth smitten by the wrath of the Self-born (Brahmā).
महामनस्वी हनुमान ने लंका को देखा — जिसके राक्षस भय से त्रस्त और विषण्ण थे, जो धधकती ज्वालाओं वाली अग्नि से चिह्नित थी — मानो ब्रह्मा के क्रोध से आहत पृथ्वी हो।
Verse 16
स राक्षसांस् तान् सुबहूंश् च हत्वा; वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् । विसृज्य रक्षो भवनेषु चाग्निं; जगाम रामं मनसा महात्मा ॥
sa rākṣasāṃs tān subahūṃś ca hatvā; vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat | visṛjya rakṣo bhavaneṣu cāgniṃ; jagāma rāmaṃ manasā mahātmā
Having slain those very many rākṣasas, and broken that grove of many trees, and loosed fire upon the dwellings of the rākṣasa, the great-souled one went in mind to Rāma.
उन असंख्य राक्षसों को मारकर, बहुवृक्ष वाले उस वन को उजाड़कर, और राक्षसों के भवनों में अग्नि छोड़कर वह महात्मा मन से राम के पास चला गया।
Verse 17
लङ्कां समस्तां संदीप्य लाङ्गूलाग्निं महाकपिः । निर्वापयाम् आस तदा समुद्रे हरिसत्तमः ॥
laṅkāṃ samastāṃ saṃdīpya lāṅgūlāgniṃ mahākapiḥ | nirvāpayām āsa tadā samudre harisattamaḥ
Having set the whole of Laṅkā ablaze, the great monkey, best of monkeys, then quenched the fire of his tail in the ocean.
समस्त लंका को प्रज्वलित करके उस महाकपि, कपिश्रेष्ठ ने तब अपनी पूँछ की अग्नि को समुद्र में बुझा दिया।