Sarga 44
Sundara Kanda
39 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । रावणः संवृताकारश् चकार मतिम् उत्तमाम् ॥
hatān mantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraś cakāra matim uttamām
Learning that the ministers' sons had been slain by the great-souled monkey, Rāvaṇa, his composure shaken, formed an excellent resolve.
महात्मा वानर के द्वारा मंत्रिपुत्रों के मारे जाने का समाचार जानकर रावण का धैर्य डगमगा गया, और उसने एक उत्तम निश्चय किया।
Verse 2
स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसं । प्रघसं भासकर्णं च पञ्चसेनाग्रनायकान् ॥
sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasaṃ | praghasaṃ bhāsakarṇaṃ ca pañcasenāgranāyakān
[He summoned] Virūpākṣa and Yūpākṣa, Durdhara, and the rākṣasa Praghasa, and Bhāsakarṇa — five foremost leaders of his armies.
उसने विरूपाक्ष और यूपाक्ष, राक्षस दुर्धर, तथा प्रघस और भासकर्ण — इन पाँच सेनापतियों को बुलाया।
Verse 3
संदिदेश दशग्रीवो वीरान् नयविशारदान् । हनूमद्ग्रहणे व्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ॥
saṃdideśa daśagrīvo vīrān nayaviśāradān | hanūmadgrahaṇe vyagrān vāyuvegasamān yudhi
Daśagrīva (the ten-necked) commanded those heroes, skilled in policy, intent on Hanumān's capture, swift as the wind in battle.
दशग्रीव रावण ने नीति में निपुण, हनुमान को पकड़ने में तत्पर और युद्ध में वायु के समान वेगवान उन वीरों को आदेश दिया।
Verse 4
यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः । सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यताम् इति ॥
yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ | savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatām iti
"Go forth, all you leaders of the host, with your mighty forces, with horses, chariots, and elephants, and let that monkey be chastised."
"हे सेनापतियो, तुम सब विशाल सेनाओं सहित, घोड़ों, रथों और हाथियों के साथ जाओ, और उस कपि को दंड दो।"
Verse 5
यत् तैश् च खलु भाव्यं स्यात् तम् आसाद्य वनालयम् । कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधितम् ॥
yat taiś ca khalu bhāvyaṃ syāt tam āsādya vanālayam | karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhitam
"Whatever is to be done upon reaching him in that grove, let it be accomplished with due regard to place and time."
"उस वनवासी कपि के पास पहुँचकर जो भी करना उचित हो, वह देश और काल के अनुकूल भली प्रकार करना।"
Verse 6
न ह्य् अहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् । सर्वथा तन् महद् भूतं महाबलपरिग्रहम् । भवेद् इन्द्रेण वा सृष्टम् अस्मदर्थं तपोबलात् ॥
na hy ahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan | sarvathā tan mahad bhūtaṃ mahābalaparigraham | bhaved indreṇa vā sṛṣṭam asmadarthaṃ tapobalāt
"For, reasoning from his deeds, I do not think him a mere monkey. In every way he is some great being endowed with mighty power — perhaps fashioned by Indra, through the force of austerity, for our undoing."
"उसके कर्मों पर विचार करके मैं उसे साधारण कपि नहीं मानता। वह सर्वथा कोई महान प्राणी है, जो महान बल से संपन्न है। संभवतः इन्द्र ने ही तपोबल से हमारे विनाश के लिए उसे रचा है।"
Verse 7
सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः । युष्माभिः सहितैः सर्वैर् मया सह विनिर्जिताः ॥
sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ | yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvair mayā saha vinirjitāḥ
"The nāgas, yakṣas, and gandharvas, the gods, asuras, and great sages — all these have been conquered by me together with you."
"नागों, यक्षों और गंधर्वों सहित देवता, असुर और महर्षि — इन सबको तुम सबके साथ मिलकर मैंने पराजित किया है।"
Verse 8
तैर् अवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किं चिद् एव नः । तद् एव नात्र संदेहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ॥
tair avaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃ cid eva naḥ | tad eva nātra saṃdehaḥ prasahya parigṛhyatām
"By them, surely, some injury is being wrought against us; of this there is no doubt. Therefore let him be seized by force."
"उन्हीं के द्वारा अवश्य ही हमारे प्रति कोई अनिष्ट किया जा रहा है, इसमें संदेह नहीं। अतः उसे बलपूर्वक पकड़ लो।"
Verse 9
नावमन्यो भवद्भिश् च हरिः क्रूरपराक्रमः । दृष्टा हि हरयः शीघ्रा मया विपुलविक्रमाः ॥
nāvamanyo bhavadbhiś ca hariḥ krūraparākramaḥ | dṛṣṭā hi harayaḥ śīghrā mayā vipulavikramāḥ
"Nor should this monkey of cruel prowess be despised by you. For I have seen the monkeys, swift and of vast valor —"
"तुम इस क्रूर पराक्रमी कपि का तिरस्कार मत करना। मैंने तो वेगवान और विशाल पराक्रमी वानरों को देखा है —"
Verse 10
वाली च सह सुग्रीवो जाम्बवांश् च महाबलः । नीलः सेनापतिश् चैव ये चान्ये द्विविदादयः ॥
vālī ca saha sugrīvo jāmbavāṃś ca mahābalaḥ | nīlaḥ senāpatiś caiva ye cānye dvividādayaḥ
"Vālin and Sugrīva, and the mighty Jāmbavān, and Nīla the general, and the others such as Dvivida and the rest."
"वाली और सुग्रीव, महाबली जांबवान, सेनापति नील, तथा द्विविद आदि अन्य वानर भी।"
Verse 11
नैव तेषां गतिर् भीमा न तेजो न पराक्रमः । न मतिर् न बलोत्साहो न रूपपरिकल्पनम् ॥
naiva teṣāṃ gatir bhīmā na tejo na parākramaḥ | na matir na balotsāho na rūpaparikalpanam
"Yet not even theirs is such terrible gait, nor such energy, nor prowess, nor wit, nor strength and zeal, nor such shaping of form."
"किंतु उनमें से किसी की भी न ऐसी भयंकर गति है, न तेज, न पराक्रम, न बुद्धि, न बल और उत्साह, और न ऐसी रूप बदलने की शक्ति।"
Verse 12
महत् सत्त्वम् इदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् । प्रयत्नं महद् आस्थाय क्रियताम् अस्य निग्रहः ॥
mahat sattvam idaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam | prayatnaṃ mahad āsthāya kriyatām asya nigrahaḥ
"Know this to be some great being established in a monkey's form. Putting forth mighty effort, let his capture be effected."
"इसे कपि के रूप में स्थित कोई महान प्राणी ही समझो। बड़ा प्रयत्न करके इसे बंदी बना लो।"
Verse 13
कामं लोकास् त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः । भवताम् अग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ॥
kāmaṃ lokās trayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ | bhavatām agrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire
"Granted, the three worlds with Indra, with gods, asuras, and men, are not able to stand before you on the field of battle;"
"भले ही इन्द्र सहित तीनों लोक, देवता, असुर और मनुष्यों के साथ भी रणभूमि में तुम्हारे सामने ठहरने में समर्थ न हों;"
Verse 14
तथापि तु नयज्ञेन जयम् आकाङ्क्षता रणे । आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर् हि चञ्चला ॥
tathāpi tu nayajñena jayam ākāṅkṣatā raṇe | ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhir hi cañcalā
"yet one who knows policy and desires victory in war must guard himself with care, for success in battle is fickle."
"फिर भी नीति को जानने वाले और युद्ध में विजय चाहने वाले को यत्नपूर्वक अपनी रक्षा करनी चाहिए, क्योंकि युद्ध में विजय चंचल होती है।"
Verse 15
ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः । समुत्पेतुर् महावेगा हुताशसमतेजसः ॥
te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ | samutpetur mahāvegā hutāśasamatejasaḥ
All those of great might, receiving their master's word, sprang forth with great speed, blazing like the oblation-consuming fire.
स्वामी के वचन को स्वीकार करके वे सब महातेजस्वी वीर अग्नि के समान तेज से दमकते हुए बड़े वेग से उठ चले।
Verse 16
रथैश् च मत्तैर् नागैश् च वाजिभिश् च महाजवैः । शस्त्रैश् च विविधैस् तीक्ष्णैः सर्वैश् चोपचिता बलैः ॥
rathaiś ca mattair nāgaiś ca vājibhiś ca mahājavaiḥ | śastraiś ca vividhais tīkṣṇaiḥ sarvaiś copacitā balaiḥ
With chariots, with rutting elephants, and with swift horses, and with various sharp weapons — furnished with every force —
रथों से, मदमत्त हाथियों से, अत्यंत वेगवान घोड़ों से तथा नाना प्रकार के तीक्ष्ण शस्त्रों से — समस्त सेनाओं से सुसज्जित होकर —
Verse 17
ततस् तं ददृशुर् वीरा दीप्यमानं महाकपिम् । रश्मिमन्तम् इवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ॥
tatas taṃ dadṛśur vīrā dīpyamānaṃ mahākapim | raśmimantam ivodyantaṃ svatejoraśmimālinam
then those heroes beheld the great monkey blazing, garlanded with the rays of his own splendor, like the rising sun wreathed in beams.
तब उन वीरों ने अपने तेज की किरणों से मालाधारी, उदीयमान सूर्य के समान देदीप्यमान उस महाकपि को देखा।
Verse 18
तोरणस्थं महावेगं महासत्त्वं महाबलम् । महामतिं महोत्साहं महाकायं महाबलम् ॥
toraṇasthaṃ mahāvegaṃ mahāsattvaṃ mahābalam | mahāmatiṃ mahotsāhaṃ mahākāyaṃ mahābalam
[They saw him] stationed upon the archway: of great speed, great being, great strength, great wisdom, great zeal, great body, and great power.
तोरण पर खड़े उस महावेगवान, महासत्त्वशाली, महाबली, महाबुद्धिमान, महान उत्साही, विशालकाय और महाबलवान कपि को उन्होंने देखा।
Verse 19
तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्व् अवस्थिताः । तैस् तैः प्रहरणैर् भीमैर् अभिपेतुस् ततस् ततः ॥
taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsv avasthitāḥ | tais taiḥ praharaṇair bhīmair abhipetus tatas tataḥ
The very moment they saw him, all of them, stationed in every direction, rushed upon him from this side and that with their terrible weapons.
उसे देखते ही वे सब समस्त दिशाओं में फैलकर खड़े हो गए और अपने-अपने भयंकर अस्त्रों से इधर-उधर से उस पर टूट पड़े।
Verse 20
तस्य पञ्चायसास् तीक्ष्णाः सिताः पीतमुखाः शराः । शिरस्त्य् उत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ॥
tasya pañcāyasās tīkṣṇāḥ sitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ | śirasty utpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ
Five sharp iron arrows, whetted and yellow-tipped, resembling lotus petals, were loosed by Durdhara into his head.
दुर्धर ने लोहे के पाँच तीक्ष्ण, धारदार, पीले मुखवाले, कमल-पंखुड़ी-सदृश बाण उसके सिर में मारे।
Verse 21
स तैः पञ्चभिर् आविद्धः शरैः शिरसि वानरः । उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ॥
sa taiḥ pañcabhir āviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ | utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan
Struck in the head by those five arrows, the monkey leapt up into the sky, roaring, making the ten directions resound.
उन पाँच बाणों से सिर में बिंधा हुआ वह वानर गर्जना करता हुआ आकाश में उछल पड़ा और दसों दिशाओं को गुँजा दिया।
Verse 22
ततस् तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्जकार्मुकः । किरञ् शरशतैर् नैकैर् अभिपेदे महाबलः ॥
tatas tu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajjakārmukaḥ | kirañ śaraśatair naikair abhipede mahābalaḥ
Then the mighty hero Durdhara, with his chariot and bow drawn, scattering many hundreds of arrows, rushed upon him.
तब वीर महाबली दुर्धर अपने रथ पर तैयार धनुष लिए, सैकड़ों बाण बरसाता हुआ उस पर टूट पड़ा।
Verse 23
स कपिर् वारयाम् आस तं व्योम्नि शरवर्षिणम् । वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदम् इव मारुतः ॥
sa kapir vārayām āsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam | vṛṣṭimantaṃ payodānte payodam iva mārutaḥ
The monkey warded off that rainer of arrows in the sky, as the wind wards off a cloud pouring its rain at the close of the rains.
उस कपि ने आकाश में बाण बरसाते हुए उसे ऐसे रोक दिया, जैसे वायु वर्षा-ऋतु के अंत में जल बरसाते मेघ को रोक देती है।
Verse 24
अर्द्यमानस् ततस् तेन दुर्धरेणानिलात्मजः । चकार निनदं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ॥
ardyamānas tatas tena durdhareṇānilātmajaḥ | cakāra ninadaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān
Then, tormented by that Durdhara, the son of the Wind roared yet again and, full of speed, grew [in might].
तब उस दुर्धर से पीड़ित होकर पवनपुत्र ने फिर से गर्जना की और वेगपूर्वक अपने शरीर को बढ़ाने लगा।
Verse 25
स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः । निपपात महावेगो विद्युद्राशिर् गिराव् इव ॥
sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ | nipapāta mahāvego vidyudrāśir girāv iva
Leaping up suddenly to a great height, the monkey of great speed fell upon Durdhara's chariot like a mass of lightning upon a mountain.
वह महावेगवान कपि सहसा ऊपर उछलकर दुर्धर के रथ पर ऐसे टूट पड़ा, जैसे पर्वत पर बिजली का पुंज गिरता है।
Verse 26
ततस् तं मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूवरम् । विहाय न्यपतद् भूमौ दुर्धरस् त्यक्तजीवितः ॥
tatas taṃ mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūvaram | vihāya nyapatad bhūmau durdharas tyaktajīvitaḥ
Then Durdhara, his eight horses crushed and his chariot's axle and pole broken, abandoning it, fell to the ground with his life forsaken.
तब जिसके आठों घोड़े कुचल गए थे और रथ की धुरी तथा जुआ टूट गया था, उस रथ को छोड़कर दुर्धर प्राणहीन होकर भूमि पर गिर पड़ा।
Verse 27
तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि । संजातरोषौ दुर्धर्षाव् उत्पेततुर् अरिंदमौ ॥
taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi | saṃjātaroṣau durdharṣāv utpetatur ariṃdamau
Seeing him fallen upon the earth, Virūpākṣa and Yūpākṣa, filled with wrath — those two invincible tamers of foes — sprang up.
उसे भूमि पर गिरा देखकर क्रोध से भरे हुए, दुर्धर्ष शत्रुदमन विरूपाक्ष और यूपाक्ष उछल पड़े।
Verse 28
स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे । मुद्गराभ्यां महाबाहुर् वक्षस्य् अभिहतः कपिः ॥
sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale 'mbare | mudgarābhyāṃ mahābāhur vakṣasy abhihataḥ kapiḥ
As the great-armed monkey stood poised, having suddenly leapt into the clear sky, he was struck upon the chest by those two with their maces.
सहसा निर्मल आकाश में उछलकर खड़े हुए उस महाबाहु कपि की छाती पर उन दोनों ने मुद्गरों से प्रहार किया।
Verse 29
तयोर् वेगवतोर् वेगं विनिहत्य महाबलः । निपपात पुनर् भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ॥
tayor vegavator vegaṃ vinihatya mahābalaḥ | nipapāta punar bhūmau suparṇasamavikramaḥ
Having beaten down the onset of those two forceful ones, the mighty one, equal in valor to Garuḍa (Suparṇa), descended once more to the earth.
उन दोनों वेगवानों के प्रहार के वेग को विफल करके गरुड़ के समान पराक्रमी वह महाबली फिर भूमि पर उतर आया।
Verse 30
स सालवृक्षम् आसाद्य समुत्पाट्य च वानरः । ताव् उभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ॥
sa sālavṛkṣam āsādya samutpāṭya ca vānaraḥ | tāv ubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ
Then the son of the Wind, reaching a sāla tree and tearing it up, slew those two rākṣasa heroes.
तब उस वानर पवनपुत्र ने एक साल-वृक्ष के पास पहुँचकर उसे उखाड़ लिया और उन दोनों राक्षस वीरों को मार डाला।
Verse 31
ततस् तांस् त्रीन् हताञ् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना । अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ॥
tatas tāṃs trīn hatāñ jñātvā vānareṇa tarasvinā | abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim
Then, knowing those three slain by the swift monkey, Praghasa of great speed rushed forcibly upon the monkey.
तब उन तीनों को वेगवान वानर के हाथों मारा गया जानकर महावेगवान प्रघस बलपूर्वक उस कपि पर टूट पड़ा।
Verse 32
भासकर्णश् च संक्रुद्धः शूलम् आदाय वीर्यवान् । एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनम् अवस्थितौ ॥
bhāsakarṇaś ca saṃkruddhaḥ śūlam ādāya vīryavān | ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinam avasthitau
And the valorous Bhāsakarṇa, enraged, took up a spear; and the two stood, one on either side, confronting the glorious tiger among monkeys.
और पराक्रमी भासकर्ण भी क्रोध में भरकर शूल लेकर आया; वे दोनों एक-एक ओर से उस यशस्वी कपिश्रेष्ठ के सामने डट गए।
Verse 33
पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्यपोथयत् । भासकर्णश् च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ॥
paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyapothayat | bhāsakarṇaś ca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam
Praghasa struck hard at the best of monkeys with a sharp-pointed paṭṭiśa (halberd), and the rākṣasa Bhāsakarṇa with his spear.
प्रघस ने तीक्ष्ण धारवाले पट्टिश से और राक्षस भासकर्ण ने शूल से उस कपिश्रेष्ठ पर प्रबल प्रहार किया।
Verse 34
स ताभ्यां विक्षतैर् गात्रैर् असृग्दिग्धतनूरुहः । अभवद् वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ॥
sa tābhyāṃ vikṣatair gātrair asṛgdigdhatanūruhaḥ | abhavad vānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ
With his limbs wounded by those two, his body-hair smeared with blood, the enraged monkey became radiant as the morning sun.
उन दोनों के द्वारा क्षत-विक्षत अंगों वाला, रक्त से सने रोमों वाला वह वानर क्रुद्ध होकर प्रातःकाल के सूर्य के समान तेज से दमक उठा।
Verse 35
समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् । जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ॥
samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam | jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ
Tearing up a mountain peak together with its beasts, serpents, and trees, the heroic Hanumān, elephant among monkeys, slew the two rākṣasas.
पशुओं, सर्पों और वृक्षों सहित एक पर्वत-शिखर को उखाड़कर कपिश्रेष्ठ वीर हनुमान ने उन दोनों राक्षसों को मार डाला।
Verse 36
ततस् तेष्व् अवसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु । बलं तद् अवशेषं तु नाशयाम् आस वानरः ॥
tatas teṣv avasanneṣu senāpatiṣu pañcasu | balaṃ tad avaśeṣaṃ tu nāśayām āsa vānaraḥ
Then, when those five generals had fallen, the monkey destroyed what yet remained of that force.
तब जब वे पाँचों सेनापति मारे गए, तो उस वानर ने उस सेना के शेष भाग का भी संहार कर डाला।
Verse 37
अश्वैर् अश्वान् गजैर् नागान् योधैर् योधान् रथै रथान् । स कपिर् नाशयाम् आस सहस्राक्ष इवासुरान् ॥
aśvair aśvān gajair nāgān yodhair yodhān rathai rathān | sa kapir nāśayām āsa sahasrākṣa ivāsurān
Horses against horses, elephants against elephants, warriors against warriors, chariots against chariots — the monkey destroyed them, as the thousand-eyed Indra destroys the asuras.
घोड़ों से घोड़ों को, हाथियों से हाथियों को, योद्धाओं से योद्धाओं को और रथों से रथों को — उस कपि ने ऐसे नष्ट किया, जैसे सहस्राक्ष इन्द्र असुरों का संहार करते हैं।
Verse 38
हतैर् नागैश् च तुरगैर् भग्नाक्षैश् च महारथैः । हतैश् च राक्षसैर् भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ॥
hatair nāgaiś ca turagair bhagnākṣaiś ca mahārathaiḥ | hataiś ca rākṣasair bhūmī ruddhamārgā samantataḥ
With slain elephants and horses, with great chariots whose axles were broken, and with slain rākṣasas, the ground was blocked, its paths obstructed on every side.
मारे गए हाथियों और घोड़ों से, टूटी धुरीवाले महारथों से, तथा मारे गए राक्षसों से भूमि सब ओर से पट गई और उसके मार्ग रुक गए।
Verse 39
ततः कपिस् तान् ध्वजिनीपतीन् रणे; निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् । तद् एव वीरः परिगृह्य तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥
tataḥ kapis tān dhvajinīpatīn raṇe; nihatya vīrān sabalān savāhanān | tad eva vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye
Then the hero, having slain in battle those commanders of the host with their forces and mounts, seized that very archway once more, like Death at the destruction of creatures, biding his hour.
तब उस वीर कपि ने रणभूमि में उन सेनापति वीरों को उनकी सेनाओं और वाहनों सहित मारकर पुनः उसी तोरण पर अधिकार कर लिया, और प्रलयकाल में प्राणियों के संहार के समय काल के समान अपने अवसर की प्रतीक्षा करने लगा।