Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 45

Sundara Kanda

39 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सेनापतीन् पञ्च स तु प्रमापितान्; हनूमता सानुचरान् सवाहनान् । समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं; कुमारम् अक्षं प्रसमैक्षताक्षतम् ॥

    senāpatīn pañca sa tu pramāpitān; hanūmatā sānucarān savāhanān | samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ; kumāram akṣaṃ prasamaikṣatākṣatam

    But when the king saw the five generals, with their followers and mounts, destroyed by Hanumān, he looked upon prince Akṣa, unscathed, standing uplifted and eager for battle.

    किंतु हनुमान द्वारा अनुचरों और वाहनों सहित पाँचों सेनापतियों के मारे जाने को देखकर, राजा रावण ने युद्ध के लिए उत्सुक, अविचल खड़े राजकुमार अक्ष पर दृष्टि डाली।

  2. Verse 2

    स तस्य दृष्ट्यर्पणसंप्रचोदितः; प्रतापवान् काञ्चनचित्रकार्मुकः । समुत्पपाताथ सदस्य् उदीरितो; द्विजातिमुख्यैर् हविषेव पावकः ॥

    sa tasya dṛṣṭyarpaṇasaṃpracoditaḥ; pratāpavān kāñcanacitrakārmukaḥ | samutpapātātha sadasy udīrito; dvijātimukhyair haviṣeva pāvakaḥ

    Impelled by the casting of his father's glance, that valorous one, bearing a bow bright with gold, sprang up, summoned forth in the assembly, as the sacrificial fire leaps up when the foremost of the twice-born offer oblation.

    पिता की उस दृष्टि की प्रेरणा से प्रेरित होकर, सोने से चित्रित धनुष धारण किए वह प्रतापी राजकुमार सभा में से ऐसे उठ खड़ा हुआ, जैसे द्विजश्रेष्ठों द्वारा हवि डालने पर अग्नि प्रज्वलित होकर उठती है।

  3. Verse 3

    ततो महद् बालदिवाकरप्रभं; प्रतप्तजाम्बूनदजालसंततम् । रथां समास्थाय ययौ स वीर्यवान्; महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥

    tato mahad bāladivākaraprabhaṃ; prataptajāmbūnadajālasaṃtatam | rathāṃ samāsthāya yayau sa vīryavān; mahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ

    Then that bull among the rākṣasas, the valorous one, mounting a great chariot bright as the young morning sun, overspread with a net of refined gold, went against that great monkey.

    तब वह पराक्रमी राक्षसश्रेष्ठ प्रातःकालीन सूर्य के समान कांतिवाले, तपाये हुए स्वर्ण की जाली से मढ़े विशाल रथ पर आरूढ़ होकर उस महाकपि की ओर चला।

  4. Verse 4

    ततस् तपःसंग्रहसंचयार्जितं; प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् । पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं; मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥

    tatas tapaḥsaṃgrahasaṃcayārjitaṃ; prataptajāmbūnadajālaśobhitam | patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ; manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam

    [In a chariot] won by the heaped store of his austerities, resplendent with a net of refined gold, bannered, its flagstaff adorned with gems, well-yoked with eight excellent horses swift as thought;

    वह रथ उसकी संचित तपस्या की राशि से अर्जित था, तपाये हुए सोने की जाली से सुशोभित, पताकाओं से युक्त, रत्नों से जड़े ध्वजदंड वाला, और मन के समान वेगवान आठ श्रेष्ठ घोड़ों से भली-भाँति जुता हुआ था।

  5. Verse 5

    सुरासुराधृष्यम् असंगचारिणं; रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् । सतूणम् अष्टासिनिबद्धबन्धुरं; यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥

    surāsurādhṛṣyam asaṃgacāriṇaṃ; raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam | satūṇam aṣṭāsinibaddhabandhuraṃ; yathākramāveśitaśaktitomaram

    unassailable by gods and asuras, moving unobstructed, bright as the sun, coursing the sky, well-ordered, with its quiver, decked with eight swords bound about it, furnished in due order with lances and javelins;

    वह देवों और असुरों के लिए भी अजेय, निर्बाध गति से चलने वाला, सूर्य के समान तेजस्वी, आकाशगामी और सुव्यवस्थित था; तरकश से युक्त, आठ तलवारों से सुसज्जित, और क्रमशः रखी गई शक्तियों तथा तोमरों से युक्त था।

  6. Verse 6

    विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना; सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्वसा । दिवाकराभं रथम् आस्थितस् ततः; स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥

    virājamānaṃ pratipūrṇavastunā; sahemadāmnā śaśisūryavarvasā | divākarābhaṃ ratham āsthitas tataḥ; sa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ

    gleaming with its full equipment, with golden garlands, splendid as the moon and sun, radiant as the day-maker — mounting that sunlike chariot he then set forth, equal in valor to the immortals.

    समस्त सामग्री से परिपूर्ण, स्वर्ण-मालाओं से युक्त, चंद्र और सूर्य के समान कांति वाले, दिनकर-सदृश देदीप्यमान उस रथ पर आरूढ़ होकर देवताओं के समान पराक्रमी वह राजकुमार निकल पड़ा।

  7. Verse 7

    स पूरयन् खं च महीं च साचलां; तुरंगमतङ्गमहारथस्वनैः । बलैः समेतैः स हि तोरणस्थितं; समर्थम् आसीनम् उपागमत् कपिम् ॥

    sa pūrayan khaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ; turaṃgamataṅgamahārathasvanaiḥ | balaiḥ sametaiḥ sa hi toraṇasthitaṃ; samartham āsīnam upāgamat kapim

    Filling the sky and the earth with its mountains with the din of its horses, elephants, and great chariot, surrounded by his gathered forces, he came upon the monkey seated in his might upon the archway.

    घोड़ों, हाथियों और महारथ की ध्वनि से आकाश तथा पर्वतों सहित पृथ्वी को गुँजाता हुआ, एकत्रित सेनाओं से घिरा हुआ वह तोरण पर अपने सामर्थ्य में विराजमान उस कपि के समीप पहुँचा।

  8. Verse 8

    स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो; युगान्तकालाग्निम् इव प्रजाक्षये । अवस्थितं विस्मितजातसंभ्रमः; समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥

    sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo; yugāntakālāgnim iva prajākṣaye | avasthitaṃ vismitajātasaṃbhramaḥ; samaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā

    Approaching that tawny-eyed monkey, who stood like the fire of Time's end at the destruction of creatures, Akṣa, seized with wonder and awe, gazed upon him with eyes of high regard.

    प्रलयकाल में प्राणियों के संहार की अग्नि के समान स्थित उस पिंगलनेत्र कपि के समीप पहुँचकर अक्ष विस्मय और संभ्रम से भरकर उसे अत्यंत सम्मान की दृष्टि से देखने लगा।

  9. Verse 9

    स तस्य वेगं च कपेर् महात्मनः; पराक्रमं चारिषु पार्ह्तिवात्मजः । विचारयन् खं च बलं महाबलो; हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥

    sa tasya vegaṃ ca kaper mahātmanaḥ; parākramaṃ cāriṣu pārhtivātmajaḥ | vicārayan khaṃ ca balaṃ mahābalo; himakṣaye sūrya ivābhivardhate

    Pondering the speed of that great-souled monkey, and his prowess among foes, and the sky, and his own host, the mighty prince waxed in ardor like the sun at winter's close.

    उस महात्मा कपि के वेग, शत्रुओं पर उसके पराक्रम, आकाश तथा अपनी सेना पर विचार करते हुए वह महाबली राजकुमार शीतऋतु के अंत में सूर्य के समान तेज में बढ़ने लगा।

  10. Verse 10

    स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं; स्थिरः स्थितः संयति दुर्निवारणम् । समाहितात्मा हनुमन्तम् आहवे; प्रचोदयाम् आस शरैस् त्रिभिः शितैः ॥

    sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ; sthiraḥ sthitaḥ saṃyati durnivāraṇam | samāhitātmā hanumantam āhave; pracodayām āsa śarais tribhiḥ śitaiḥ

    With wrath aroused, having well surveyed that valor hard to withstand in battle, firm and standing fast, his mind composed, he goaded Hanumān in the fray with three whetted arrows.

    क्रोध से भरकर, युद्ध में उस दुर्निवार पराक्रम को भली-भाँति देखकर, स्थिर और दृढ़ होकर खड़ा वह एकाग्रचित्त अक्ष युद्ध में हनुमान को तीन तीक्ष्ण बाणों से उकसाने लगा।

  11. Verse 11

    ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं; जितश्रमं शत्रुपराजयोर् जितम् । अवैक्षताक्षः समुदीर्णमानसः; सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥

    tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ; jitaśramaṃ śatruparājayor jitam | avaikṣatākṣaḥ samudīrṇamānasaḥ; sabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ

    Then, having well marked that monkey — proud, having conquered fatigue, victorious over foes and over defeat — Akṣa, his spirit uplifted, arrows in hand and bow grasped, looked upon him.

    तब उस गर्वित, थकान को जीत चुके, शत्रुओं पर और पराजय पर विजयी कपि को भली-भाँति देखकर, उत्साहित मनवाले अक्ष ने हाथ में बाण और धनुष धारण किए हुए उसकी ओर दृष्टि डाली।

  12. Verse 12

    स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डलः; समाससादाशु पराक्रमः कपिम् । तयोर् बभूवाप्रतिमः समागमः; सुरासुराणाम् अपि संभ्रमप्रदः ॥

    sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍalaḥ; samāsasādāśu parākramaḥ kapim | tayor babhūvāpratimaḥ samāgamaḥ; surāsurāṇām api saṃbhramapradaḥ

    He, with golden breastplate, armlets, and lovely earrings, swiftly in his valor assailed the monkey. The meeting of those two was beyond compare, bringing awe even to gods and asuras.

    स्वर्ण के हार, बाजूबंद और सुंदर कुंडलों से सुशोभित वह पराक्रमी राजकुमार शीघ्र ही कपि पर टूट पड़ा। उन दोनों का वह अनुपम संग्राम देवों और असुरों के लिए भी संभ्रम उत्पन्न करने वाला था।

  13. Verse 13

    ररास भूमिर् न तताप भानुमान्; ववौ न वायुः प्रचचाल चाचलः । कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं; ननाद च द्यौर् उदधिश् च चुक्षुभे ॥

    rarāsa bhūmir na tatāpa bhānumān; vavau na vāyuḥ pracacāla cācalaḥ | kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ; nanāda ca dyaur udadhiś ca cukṣubhe

    The earth groaned, the sun gave no heat, the wind blew not, and the mountain shook; beholding the combat of the monkey and the prince, the heavens roared and the ocean was stirred.

    भूमि कराह उठी, सूर्य ने ताप देना छोड़ दिया, वायु नहीं बही और पर्वत काँप उठा; कपि और राजकुमार के उस युद्ध को देखकर आकाश गरज उठा और समुद्र क्षुब्ध हो गया।

  14. Verse 14

    ततः स वीरः सुमुखान् पतत्रिणः; सुवर्णपुङ्खान् सविषान् इवोरगान् । समाधिसंयोगविमोक्षतत्त्वविच्; छरान् अथ त्रीन् कपिमूर्ध्न्य् अपातयत् ॥

    tataḥ sa vīraḥ sumukhān patatriṇaḥ; suvarṇapuṅkhān saviṣān ivoragān | samādhisaṃyogavimokṣatattvavic; charān atha trīn kapimūrdhny apātayat

    Then that hero, knowing the truth of the fixing, the joining, and the loosing of arrows, let fall upon the monkey's head three fair-shafted, golden-nocked arrows, venomous as serpents.

    तब बाणों के संधान, योजन और विमोचन के तत्त्व को जानने वाले उस वीर ने सुंदर पंखवाले, स्वर्णमय नोकवाले, विषैले सर्पों के समान तीन बाण कपि के सिर पर गिराए।

  15. Verse 15

    स तैः शरैर् मूर्ध्नि समं निपातितैः; क्षरन्न् असृग्दिग्धविवृत्तलोचनः । नवोदितादित्यनिभः शरांशुमान्; व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥

    sa taiḥ śarair mūrdhni samaṃ nipātitaiḥ; kṣarann asṛgdigdhavivṛttalocanaḥ | navoditādityanibhaḥ śarāṃśumān; vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ

    With those arrows loosed together upon his head, streaming blood, his eyes rolling, bright as the newly-risen sun with the shafts for his rays, he shone like the sun garlanded with beams.

    सिर पर एक साथ गिरे उन बाणों से रक्त बहाता हुआ, घूमती आँखों वाला, बाणों की किरणों से युक्त वह नवोदित सूर्य के समान कांति वाला कपि किरणों की माला से युक्त सूर्य के समान शोभा पा रहा था।

  16. Verse 16

    ततः स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः; समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे । उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं; जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥

    tataḥ sa piṅgādhipamantrisattamaḥ; samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe | udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ; jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ

    Then that best of the Monkey-lord's counselors (Hanumān), beholding in battle that son of the king's best, with his bright wondrous weapons and wondrous bow, rejoiced and swelled with ardor, eager for the fray.

    तब वानरराज के मंत्रियों में श्रेष्ठ वह हनुमान, युद्ध में उस राजश्रेष्ठ के पुत्र को, जिसके विचित्र अस्त्र और विचित्र धनुष उठे हुए थे, देखकर हर्षित हुआ और युद्ध के लिए उत्सुक होकर उत्साह से भर उठा।

  17. Verse 17

    स मन्दराग्रस्थ इवांशुमाली; विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः । कुमारम् अक्षं सबलं सवाहनं; ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस् तदा ॥

    sa mandarāgrastha ivāṃśumālī; vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ | kumāram akṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ; dadāha netrāgnimarīcibhis tadā

    Like the sun stationed on Mandara's peak, his anger grown, endowed with strength and valor, he then scorched prince Akṣa, with his host and mount, with the rays of the fire of his eyes.

    मंदराचल के शिखर पर स्थित सूर्य के समान, बढ़े हुए क्रोधवाले, बल और पराक्रम से युक्त वह हनुमान तब अपनी नेत्र-अग्नि की किरणों से सेना और वाहन सहित राजकुमार अक्ष को मानो दग्ध करने लगा।

  18. Verse 18

    ततः स बाणासनशक्रकार्मुकः; शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः । शरान् मुमोचाशु हरीश्वराचले; बलाहको वृष्टिम् इवाचलोत्तमे ॥

    tataḥ sa bāṇāsanaśakrakārmukaḥ; śarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ | śarān mumocāśu harīśvarācale; balāhako vṛṣṭim ivācalottame

    Then that rākṣasa — a very rain-cloud of the battle, his bow mighty as Śakra's, a downpour of arrows — swiftly loosed his shafts upon that mountain-like monkey-lord, as a storm-cloud pours rain upon the highest peak.

    तब इन्द्र के धनुष के समान धनुष वाला वह राक्षस, युद्ध का मेघ बनकर बाणों की वर्षा करता हुआ, कपीश्वररूपी पर्वत पर शीघ्र ही बाण छोड़ने लगा, जैसे मेघ श्रेष्ठ पर्वत पर वर्षा करता है।

  19. Verse 19

    ततः कपिस् तं रणचण्डविक्रमं; विवृद्धतेजोबलवीर्यसायकम् । कुमारम् अक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे; ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमः ॥

    tataḥ kapis taṃ raṇacaṇḍavikramaṃ; vivṛddhatejobalavīryasāyakam | kumāram akṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge; nanāda harṣād ghanatulyavikramaḥ

    Then the monkey, beholding in combat prince Akṣa of fierce battle-valor, with splendor, strength, valor, and arrows grown great, roared in delight, his prowess equal to the thunder.

    तब मेघ के समान पराक्रमी वह कपि युद्ध में प्रचंड पराक्रमवाले, बढ़े हुए तेज, बल, पराक्रम और बाणों वाले राजकुमार अक्ष को देखकर हर्ष से गर्जना करने लगा।

  20. Verse 20

    स बालभावाद् युधि वीर्यदर्पितः; प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः । समाससादाप्रतिमं रणे कपिं; गजो महाकूपम् इवावृतं तृणैः ॥

    sa bālabhāvād yudhi vīryadarpitaḥ; pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ | samāsasādāpratimaṃ raṇe kapiṃ; gajo mahākūpam ivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ

    He, proud of his valor through his boyish nature, his wrath grown, his eyes red as blood, drew near in battle that matchless monkey, as an elephant blunders upon a great pit covered over with grass.

    वह बालस्वभाव के कारण युद्ध में अपने पराक्रम पर गर्वित, बढ़े हुए क्रोध वाला, रक्त के समान लाल आँखों वाला राजकुमार रणभूमि में उस अनुपम कपि के सामने ऐसे आ गया, जैसे हाथी घास से ढके किसी बड़े गड्ढे के पास आ जाता है।

  21. Verse 21

    स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्; चकार नादं घननादनिःस्वनः । समुत्पपाताशु नभः स मारुतिर्; भुजोरुविक्षेपण घोरदर्शनः ॥

    sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiś; cakāra nādaṃ ghananādaniḥsvanaḥ | samutpapātāśu nabhaḥ sa mārutir; bhujoruvikṣepaṇa ghoradarśanaḥ

    Struck forcibly by his loosed arrows, the monkey, whose roar was like the thunder, gave a great cry and swiftly sprang up into the sky, terrible to behold with the flinging of his arms and thighs.

    उसके द्वारा प्रबल वेग से छोड़े गए बाणों से आहत होकर मेघ-गर्जना के समान शब्द करने वाला वह पवनपुत्र गर्जना करता हुआ, भुजाओं और जाँघों को फेंकते हुए, भयंकर रूप धारण कर शीघ्र ही आकाश में उछल पड़ा।

  22. Verse 22

    समुत्पतन्तं समभिद्रवद् बली; स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् । रथी रथश्रेष्ठतमः किरञ् शरैः; पयोधरः शैलम् इवाश्मवृष्टिभिः ॥

    samutpatantaṃ samabhidravad balī; sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān | rathī rathaśreṣṭhatamaḥ kirañ śaraiḥ; payodharaḥ śailam ivāśmavṛṣṭibhiḥ

    As he sprang up, the mighty one pursued him — that foremost valorous one of the rākṣasas, a charioteer, best of charioteers, scattering arrows, as a rain-cloud pelts a mountain with a hail of stones.

    ऊपर उछलते हुए उसका राक्षसों में श्रेष्ठ, प्रतापी, महाबली वह रथी — रथियों में सर्वश्रेष्ठ — बाण बरसाता हुआ पीछा करने लगा, जैसे मेघ पर्वत पर पत्थरों की वर्षा से प्रहार करता है।

  23. Verse 23

    स ताञ् शरांस् तस्य विमोक्षयन् कपिश्; चचार वीरः पथि वायुसेविते । शरान्तरे मारुतवद् विनिष्पतन्; मनोजवः संयति चण्डविक्रमः ॥

    sa tāñ śarāṃs tasya vimokṣayan kapiś; cacāra vīraḥ pathi vāyusevite | śarāntare mārutavad viniṣpatan; manojavaḥ saṃyati caṇḍavikramaḥ

    The heroic monkey, eluding his arrows, ranged along the path frequented by the wind; springing forth amid the arrows like the wind, swift as thought, of fierce valor in the fray.

    उसके उन बाणों से बचता हुआ वह वीर कपि वायु-सेवित आकाश-पथ में विचरने लगा; बाणों के बीच से मन के समान वेग से निकलता हुआ, युद्ध में प्रचंड पराक्रमी वह वायु के समान विचरता रहा।

  24. Verse 24

    तम् आत्तबाणासनम् आहवोन्मुखं; खम् आस्तृणन्तं विविधैः शरोत्तमैः । अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा; जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥

    tam āttabāṇāsanam āhavonmukhaṃ; kham āstṛṇantaṃ vividhaiḥ śarottamaiḥ | avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā; jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ

    Beholding Akṣa, his bow taken up and eager for battle, strewing the sky with his manifold excellent arrows, the son of the Wind gazed upon him with eyes of high regard, and fell to pondering.

    धनुष उठाए हुए, युद्ध के लिए उत्सुक, नाना प्रकार के श्रेष्ठ बाणों से आकाश को आच्छादित करते हुए उस अक्ष को सम्मान की दृष्टि से देखकर पवनपुत्र विचार में पड़ गया।

  25. Verse 25

    ततः शरैर् भिन्नभुजान्तरः कपिः; कुमारवर्येण महात्मना नदन् । महाभुजः कर्मविशेषतत्त्वविद्; विचिन्तयाम् आस रणे पराक्रमम् ॥

    tataḥ śarair bhinnabhujāntaraḥ kapiḥ; kumāravaryeṇa mahātmanā nadan | mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavid; vicintayām āsa raṇe parākramam

    Then the monkey, his chest pierced by the arrows of that great-souled prince, roaring — the great-armed one, knower of the truth of the deed's particulars — reflected in battle upon the prince's prowess:

    तब उस महात्मा राजकुमार के बाणों से जिसकी छाती बिंध गई थी, वह गर्जना करता हुआ महाबाहु कपि, कर्म की विशेषता के तत्त्व को जानने वाला, युद्ध में उसके पराक्रम पर विचार करने लगा —

  26. Verse 26

    अबालवद् बालदिवाकरप्रभः; करोत्य् अयं कर्म महन् महाबलः । न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः; प्रमापणे मे मतिर् अत्र जायते ॥

    abālavad bāladivākaraprabhaḥ; karoty ayaṃ karma mahan mahābalaḥ | na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ; pramāpaṇe me matir atra jāyate

    "Though a boy, bright as the young morning sun, this mighty one performs a great feat; and toward him, resplendent in every deed of war, my mind does not incline to his slaying."

    "प्रातःकालीन सूर्य के समान कांतिवाला यह महाबली बालक होकर भी बालक के समान नहीं, अपितु महान कर्म कर रहा है; और समस्त युद्ध-कर्मों में सुशोभित इसके वध की ओर मेरा मन यहाँ नहीं जाता।"

  27. Verse 27

    अयं महात्मा च महांश् च वीर्यतः; समाहितश् चातिसहश् च संयुगे । असंशयं कर्मगुणोदयाद् अयं; सनागयक्षैर् मुनिभिश् च पूजितः ॥

    ayaṃ mahātmā ca mahāṃś ca vīryataḥ; samāhitaś cātisahaś ca saṃyuge | asaṃśayaṃ karmaguṇodayād ayaṃ; sanāgayakṣair munibhiś ca pūjitaḥ

    "This great-souled one is great in valor, composed and most enduring in combat. Without doubt, through the rise of his virtues in deeds, he is honored by the nāgas, the yakṣas, and the sages."

    "यह महात्मा पराक्रम में महान है, युद्ध में एकाग्र और अत्यंत सहनशील है। निःसंदेह अपने कर्म-गुणों के उदय के कारण यह नागों, यक्षों और मुनियों द्वारा पूजित है।"

  28. Verse 28

    पराक्रमोत्साहविवृद्धमानसः; समीक्षते मां प्रमुखागतः स्थितः । पराक्रमो ह्य् अस्य मनांसि कम्पयेत्; सुरासुराणाम् अपि शीघ्रकारिणः ॥

    parākramotsāhavivṛddhamānasaḥ; samīkṣate māṃ pramukhāgataḥ sthitaḥ | parākramo hy asya manāṃsi kampayet; surāsurāṇām api śīghrakāriṇaḥ

    "His mind swollen with valor and zeal, he regards me, standing come before me. His prowess indeed could shake the hearts even of the swift-acting gods and asuras."

    "पराक्रम और उत्साह से बढ़े हुए मन वाला यह मेरे सामने आकर खड़ा होकर मुझे देख रहा है। इसका पराक्रम तो शीघ्रकारी देवों और असुरों के मनों को भी कँपा सकता है।"

  29. Verse 29

    न खल्व् अयं नाभिभवेद् उपेक्षितः; पराक्रमो ह्य् अस्य रणे विवर्धते । प्रमापणं त्व् एव ममास्य रोचते; न वर्धमानो ऽग्निर् उपेक्षितुं क्षमः ॥

    na khalv ayaṃ nābhibhaved upekṣitaḥ; parākramo hy asya raṇe vivardhate | pramāpaṇaṃ tv eva mamāsya rocate; na vardhamāno 'gnir upekṣituṃ kṣamaḥ

    "Surely, if left unchecked, he would not fail to overcome me, for his prowess grows in battle. His slaying, rather, pleases me — a growing fire is not fit to be disregarded."

    "निश्चय ही यदि इसकी उपेक्षा की गई तो यह मुझे पराभूत किए बिना न रहेगा, क्योंकि युद्ध में इसका पराक्रम बढ़ता जा रहा है। अतः इसका वध ही मुझे रुचता है — बढ़ती हुई अग्नि की उपेक्षा करना उचित नहीं।"

  30. Verse 30

    इति प्रवेगं तु परस्य तर्कयन्; स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् । चकार वेगं तु महाबलस् तदा; मतिं च चक्रे ऽस्य वधे महाकपिः ॥

    iti pravegaṃ tu parasya tarkayan; svakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān | cakāra vegaṃ tu mahābalas tadā; matiṃ ca cakre 'sya vadhe mahākapiḥ

    Thus reckoning the surging force of his foe, and arranging the manner of his own deed, the valorous and mighty great monkey then put forth his speed and made up his mind to slay him.

    इस प्रकार शत्रु के बढ़ते वेग का अनुमान लगाकर और अपने कर्म की योजना बनाकर उस पराक्रमी महाबली महाकपि ने तब वेग किया और उसके वध का निश्चय कर लिया।

  31. Verse 31

    स तस्य तान् अष्टहयान् महाजवान्; समाहितान् भारसहान् विवर्तने । जघान वीरः पथि वायुसेविते; तलप्रहालैः पवनात्मजः कपिः ॥

    sa tasya tān aṣṭahayān mahājavān; samāhitān bhārasahān vivartane | jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite; talaprahālaiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ

    That hero, the son of the Wind, slew with blows of his palm those eight swift horses — set and burden-bearing in their wheeling — upon the path frequented by the wind.

    उस वीर पवनपुत्र कपि ने वायु-सेवित आकाश-पथ में, घूमने में एकाग्र और भार सहने वाले उसके उन आठों महावेगवान घोड़ों को अपने थप्पड़ों के प्रहार से मार डाला।

  32. Verse 32

    ततस् तलेनाभिहतो महारथः; स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः । स भग्ननीडः परिमुक्तकूबरः; पपात भूमौ हतवाजिर् अम्बरात् ॥

    tatas talenābhihato mahārathaḥ; sa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ | sa bhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ; papāta bhūmau hatavājir ambarāt

    Then that great chariot, struck by his palm, vanquished by the counselor of the monkey-lord, its frame broken, its pole loosed, its horses slain, fell from the sky to the earth.

    तब वानरराज के मंत्री के थप्पड़ से आहत और पराजित वह महारथ, जिसका ढाँचा टूट गया, जुआ छूट गया और घोड़े मारे गए, आकाश से भूमि पर गिर पड़ा।

  33. Verse 33

    स तं परित्यज्य महारथो रथं; सकार्मुकः खड्गधरः खम् उत्पतत् । तपोऽभियोगाद् ऋषिर् उग्रवीर्यवान्; विहाय देहं मरुताम् इवालयम् ॥

    sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ; sakārmukaḥ khaḍgadharaḥ kham utpatat | tapo'bhiyogād ṛṣir ugravīryavān; vihāya dehaṃ marutām ivālayam

    Abandoning that chariot, the great charioteer, bearing bow and sword, leapt up into the sky, as a sage of fierce valor, through the practice of austerity, forsakes his body and ascends to the abode of the Maruts.

    उस रथ को छोड़कर वह महारथी धनुष और तलवार लिए आकाश में उछल पड़ा, जैसे उग्र तेजस्वी कोई ऋषि तपस्या के बल से शरीर त्यागकर मरुतों के धाम को जाता है।

  34. Verse 34

    ततः कपिस् तं विचरन्तम् अम्बरे; पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते । समेत्य तं मारुतवेगविक्रमः; क्रमेण जग्राह च पादयोर् दृढम् ॥

    tataḥ kapis taṃ vicarantam ambare; patatrirājānilasiddhasevite | sametya taṃ mārutavegavikramaḥ; krameṇa jagrāha ca pādayor dṛḍham

    Then the monkey, of the wind's speed and valor, meeting him as he ranged the sky frequented by the king of birds (Garuḍa), the wind, and the siddhas, in due course seized him firmly by the feet.

    तब वायु के समान वेग और पराक्रम वाला वह कपि, गरुड़, वायु और सिद्धों से सेवित आकाश में विचरते हुए उसके पास पहुँचकर क्रमशः उसके दोनों पैरों को दृढ़ता से पकड़ लिया।

  35. Verse 35

    स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्; महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः । मुमोच वेगात् पितृतुल्यविक्रमो; महीतले संयति वानरोत्तमः ॥

    sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapir; mahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ | mumoca vegāt pitṛtulyavikramo; mahītale saṃyati vānarottamaḥ

    Whirling him about a thousand times — as the king of birds (Garuḍa) seizes a great serpent — that best of monkeys, equal in valor to his father, hurled him with force to the surface of the earth in battle.

    उसे हज़ारों बार घुमाकर — जैसे गरुड़ महासर्प को पकड़ता है — अपने पिता के समान पराक्रमी उस वानरश्रेष्ठ ने युद्ध में उसे वेग से पृथ्वीतल पर पटक दिया।

  36. Verse 36

    स भग्नबाहूरुकटीशिरो धरः; क्षरन्न् असृन् निर्मथितास्थिलोचनः । स भिन्नसंधिः प्रविकीर्णबन्धनो; हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥

    sa bhagnabāhūrukaṭīśiro dharaḥ; kṣarann asṛn nirmathitāsthilocanaḥ | sa bhinnasaṃdhiḥ pravikīrṇabandhano; hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ

    That rākṣasa, his arms, thighs, waist, head, and neck broken, streaming blood, his bones and eyes crushed, his joints severed, his sinews scattered apart, was slain upon the earth by the son of the Wind.

    भुजाएँ, जाँघें, कमर, सिर और गर्दन टूटी हुई, रक्त बहाता हुआ, जिसकी हड्डियाँ और आँखें चूर-चूर हो गईं, जिसकी संधियाँ अलग हो गईं और नस-नाड़ियाँ बिखर गईं — वह राक्षस पवनपुत्र के हाथों भूमि पर मारा गया।

  37. Verse 37

    महाकपिर् भूमितले निपीड्य तं; चकार रक्षोऽधिपतेर् महद् भयम् ॥

    mahākapir bhūmitale nipīḍya taṃ; cakāra rakṣo'dhipater mahad bhayam

    The great monkey, crushing him upon the surface of the earth, wrought great fear in the lord of the rākṣasas.

    उस महाकपि ने उसे भूमितल पर कुचलकर राक्षसराज के मन में महान भय उत्पन्न कर दिया।

  38. Verse 38

    महर्षिभिश् चक्रचरैर् महाव्रतैः; समेत्य भूतैश् च सयक्षपन्नगैः । सुरैश् च सेन्द्रैर् भृशजातविस्मयैर्; हते कुमारे स कपिर् निरीक्षितः ॥

    maharṣibhiś cakracarair mahāvrataiḥ; sametya bhūtaiś ca sayakṣapannagaiḥ | suraiś ca sendrair bhṛśajātavismayair; hate kumāre sa kapir nirīkṣitaḥ

    When the prince was slain, the great monkey was gazed upon — by the great sages who move in their courses, of mighty vows, and by the beings gathered with the yakṣas and serpents, and by the gods with Indra, all filled with intense wonder.

    राजकुमार के मारे जाने पर, अपने मार्गों में विचरने वाले महाव्रती महर्षियों ने, तथा यक्षों और नागों सहित भूतगणों ने, और इन्द्र सहित देवताओं ने — सभी ने अत्यंत विस्मित होकर उस कपि की ओर देखा।

  39. Verse 39

    निहत्य तं वज्रसुतोपमप्रभं; कुमारम् अक्षं क्षतजोपमेक्षणम् । तद् एव वीरो ऽभिजगाम तोरणं; कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥

    nihatya taṃ vajrasutopamaprabhaṃ; kumāram akṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam | tad eva vīro 'bhijagāma toraṇaṃ; kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye

    Having slain prince Akṣa, radiant as a flame sprung from the thunderbolt, his eyes red as blood, the hero returned to that very archway, like Death at the destruction of creatures, biding his hour.

    वज्र से उत्पन्न ज्वाला के समान कांतिवाले, रक्त के समान लाल आँखों वाले उस राजकुमार अक्ष का वध करके वह वीर पुनः उसी तोरण पर जा पहुँचा, और प्रलयकाल में प्राणियों के संहार के समय काल के समान अपने अवसर की प्रतीक्षा करने लगा।