Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 40

Sundara Kanda

36 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः पक्षिनिनादेन वृक्षभङ्गस्वनेन च । बभूवुस् त्राससंभ्रान्ताः सर्वे लङ्कानिवासिनः ॥

    tataḥ pakṣininādena vṛkṣabhaṅgasvanena ca | babhūvus trāsasaṃbhrāntāḥ sarve laṅkānivāsinaḥ

    Then, at the cries of the birds and the sound of the breaking trees, all the dwellers of Laṅkā were struck with terror and confusion.

    तब पक्षियों की चीत्कार और वृक्षों के टूटने की ध्वनि से लंका के समस्त निवासी भय से व्याकुल हो उठे।

  2. Verse 2

    विद्रुताश् च भयत्रस्ता विनेदुर् मृगपक्षुणः । रक्षसां च निमित्तानि क्रूराणि प्रतिपेदिरे ॥

    vidrutāś ca bhayatrastā vinedur mṛgapakṣuṇaḥ | rakṣasāṃ ca nimittāni krūrāṇi pratipedire

    The beasts and birds, scattering in fright, cried out; and dire omens came upon the rākṣasas.

    भय से त्रस्त होकर भागते हुए पशु-पक्षी चीखने लगे; और राक्षसों पर क्रूर अपशकुन आ पड़े।

  3. Verse 3

    ततो गतायां निद्रायां राक्षस्यो विकृताननाः । तद् वनं ददृशुर् भग्नं तं च वीरं महाकपिम् ॥

    tato gatāyāṃ nidrāyāṃ rākṣasyo vikṛtānanāḥ | tad vanaṃ dadṛśur bhagnaṃ taṃ ca vīraṃ mahākapim

    Then, their sleep gone, the rākṣasīs of distorted faces beheld the grove laid waste, and that heroic great monkey.

    तब नींद टूट जाने पर विकृत मुख वाली राक्षसियों ने उस उजड़े हुए वन को और उस वीर महाकपि को देखा।

  4. Verse 4

    स ता दृष्ट्व महाबाहुर् महासत्त्वो महाबलः । चकार सुमहद् रूपं राक्षसीनां भयावहम् ॥

    sa tā dṛṣṭva mahābāhur mahāsattvo mahābalaḥ | cakāra sumahad rūpaṃ rākṣasīnāṃ bhayāvaham

    The long-armed one of great courage and great might, seeing them, assumed a form exceedingly huge, terrifying to the rākṣasīs.

    महासत्त्व एवं महाबली उस महाबाहु ने उन्हें देखकर राक्षसियों के लिए भयावह एक अत्यन्त विशाल रूप धारण कर लिया।

  5. Verse 5

    ततस् तं गिरिसंकाशम् अतिकायं महाबलम् । राक्षस्यो वानरं दृष्ट्वा पप्रच्छुर् जनकात्मजाम् ॥

    tatas taṃ girisaṃkāśam atikāyaṃ mahābalam | rākṣasyo vānaraṃ dṛṣṭvā papracchur janakātmajām

    Then, seeing that monkey, huge as a mountain and of great might, the rākṣasīs questioned the daughter of Janaka:

    तब पर्वत के समान विशाल, महाबली उस वानर को देखकर राक्षसियों ने जनकपुत्री से पूछा:

  6. Verse 6

    को ऽयं कस्य कुतो वायं किंनिमित्तम् इहागतः । कथं त्वया सहानेन संवादः कृत इत्य् उत ॥

    ko 'yaṃ kasya kuto vāyaṃ kiṃnimittam ihāgataḥ | kathaṃ tvayā sahānena saṃvādaḥ kṛta ity uta

    "Who is this? Whose is he, and whence? For what purpose has he come here? And how is it that a parley has been held by you with him?"

    "यह कौन है? किसका है, और कहाँ से आया है? किस प्रयोजन से यहाँ आया है? और तुम्हारे साथ इसने बातचीत कैसे की?"

  7. Verse 7

    आचक्ष्व नो विशालाक्षि मा भूत् ते सुभगे भयम् । संवादम् असितापाङ्गे त्वया किं कृतवान् अयम् ॥

    ācakṣva no viśālākṣi mā bhūt te subhage bhayam | saṃvādam asitāpāṅge tvayā kiṃ kṛtavān ayam

    "Tell us, O wide-eyed one; let there be no fear in you, O fortunate one. What converse, O dark-cornered-eyed lady, did this one hold with you?"

    "हे विशाल नेत्रों वाली! हमें बताओ; हे सौभाग्यवती, तुम्हें भय न हो। हे काले कटाक्षों वाली! इसने तुम्हारे साथ क्या वार्तालाप किया?"

  8. Verse 8

    अथाब्रवीत् तदा साध्वी सीता सर्वाङ्गशोभना । रक्षसां कामरूपाणां विज्ञाने मम का गतिः ॥

    athābravīt tadā sādhvī sītā sarvāṅgaśobhanā | rakṣasāṃ kāmarūpāṇāṃ vijñāne mama kā gatiḥ

    Then the virtuous Sītā, lovely in every limb, replied: "What power have I to know the rākṣasas who take any form at will?"

    तब सर्वाङ्गसुन्दरी साध्वी सीता ने उत्तर दिया: "इच्छानुसार रूप धारण करने वाले राक्षसों को जानने की मुझमें क्या शक्ति?"

  9. Verse 9

    यूयम् एवास्य जानीत यो ऽयं यद् वा करिष्यति । अहिर् एव अहेः पादान् विजानाति न संशयः ॥

    yūyam evāsya jānīta yo 'yaṃ yad vā kariṣyati | ahir eva aheḥ pādān vijānāti na saṃśayaḥ

    "You yourselves must know who this is, and what he will do; a serpent surely knows the ways of a serpent—there is no doubt."

    "तुम ही जानो कि यह कौन है और क्या करेगा; सर्प ही सर्प की गति जानता है—इसमें सन्देह नहीं।"

  10. Verse 10

    अहम् अप्य् अस्य भीतास्मि नैनं जानामि को ऽन्वयम् । वेद्मि राक्षसम् एवैनं कामरूपिणम् आगतम् ॥

    aham apy asya bhītāsmi nainaṃ jānāmi ko 'nvayam | vedmi rākṣasam evainaṃ kāmarūpiṇam āgatam

    "I too am afraid of him; I do not know what his lineage is. I only know him for a rākṣasa come here, able to take any form at will."

    "मैं भी इससे भयभीत हूँ; मैं नहीं जानती इसका वंश क्या है। मैं तो इसे इच्छानुसार रूप धारण करने वाला, यहाँ आया हुआ एक राक्षस ही जानती हूँ।"

  11. Verse 11

    वैदेह्या वचनं श्रुत्वा राक्षस्यो विद्रुता द्रुतम् । स्थिताः काश् चिद् गताः काश् चिद् रावणाय निवेदितुम् ॥

    vaidehyā vacanaṃ śrutvā rākṣasyo vidrutā drutam | sthitāḥ kāś cid gatāḥ kāś cid rāvaṇāya niveditum

    Hearing Vaidehī's words, the rākṣasīs scattered quickly; some stayed, and some went off to report to Rāvaṇa.

    वैदेही के वचन सुनकर राक्षसियाँ शीघ्र तितर-बितर हो गईं; कुछ वहीं रुक गईं और कुछ रावण को सूचना देने चली गईं।

  12. Verse 12

    रावणस्य समीपे तु राक्षस्यो विकृताननाः । विरूपं वानरं भीमम् आख्यतुम् उपचक्रमुः ॥

    rāvaṇasya samīpe tu rākṣasyo vikṛtānanāḥ | virūpaṃ vānaraṃ bhīmam ākhyatum upacakramuḥ

    In Rāvaṇa's presence the rākṣasīs of distorted faces began to tell of the misshapen, dreadful monkey:

    रावण के समीप विकृत मुख वाली राक्षसियाँ उस कुरूप, भयंकर वानर के विषय में बताने लगीं:

  13. Verse 13

    अशोकवनिका मध्ये राजन् भीमवपुः कपिः । सीतया कृतसंवादस् तिष्ठत्य् अमितविक्रमः ॥

    aśokavanikā madhye rājan bhīmavapuḥ kapiḥ | sītayā kṛtasaṃvādas tiṣṭhaty amitavikramaḥ

    "In the midst of the Aśoka grove, O king, a monkey of dreadful frame, of measureless valor, stands, having held converse with Sītā."

    "हे राजन्! अशोकवन के बीच एक भयंकर देह वाला, अमित पराक्रमी वानर सीता से बातचीत करके खड़ा है।"

  14. Verse 14

    न च तं जानकी सीता हरिं हरिणलोचणा । अस्माभिर् बहुधा पृष्टा निवेदयितुम् इच्छति ॥

    na ca taṃ jānakī sītā hariṃ hariṇalocaṇā | asmābhir bahudhā pṛṣṭā nivedayitum icchati

    "And that monkey Jānakī Sītā, doe-eyed, though we questioned her many times, will not reveal."

    "और उस वानर के विषय में हरिणनयनी जानकी सीता, हमारे द्वारा बार-बार पूछे जाने पर भी, कुछ बताना नहीं चाहती।"

  15. Verse 15

    वासवस्य भवेद् दूतो दूतो वैश्रवणस्य वा । प्रेषितो वापि रामेण सीतान्वेषणकाङ्क्षया ॥

    vāsavasya bhaved dūto dūto vaiśravaṇasya vā | preṣito vāpi rāmeṇa sītānveṣaṇakāṅkṣayā

    "He may be a messenger of Vāsava, or a messenger of Vaiśravaṇa, or one sent by Rāma in his longing to find Sītā."

    "यह इन्द्र का दूत हो सकता है, या कुबेर का दूत, अथवा सीता को खोजने की अभिलाषा से राम द्वारा भेजा हुआ।"

  16. Verse 16

    तेन त्वद्भूतरूपेण यत् तत् तव मनोहरम् । नानामृगगणाकीर्णं प्रमृष्टं प्रमदावनम् ॥

    tena tvadbhūtarūpeṇa yat tat tava manoharam | nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ pramṛṣṭaṃ pramadāvanam

    "By that one of wondrous form, that lovely pleasure-grove of yours, thronged with herds of beasts of many kinds, has been swept away."

    "उस अद्भुत रूप वाले ने नाना प्रकार के पशु-समूहों से भरे आपके उस मनोहर अशोकवन को उजाड़ डाला है।"

  17. Verse 17

    न तत्र कश् चिद् उद्देशो यस् तेन न विनाशितः । यत्र सा जानकी सीता स तेन न विनाशितः ॥

    na tatra kaś cid uddeśo yas tena na vināśitaḥ | yatra sā jānakī sītā sa tena na vināśitaḥ

    "There is no part of it that was not destroyed by him—save only the place where Jānakī Sītā was; that alone he did not destroy."

    "उसमें कोई स्थान ऐसा नहीं जो उसके द्वारा नष्ट न किया गया हो—केवल वह स्थान छोड़कर जहाँ जानकी सीता थी; उसी को उसने नष्ट नहीं किया।"

  18. Verse 18

    जानकीरक्षणार्थं वा श्रमाद् वा नोपलभ्यते । अथ वा कः श्रमस् तस्य सैव तेनाभिरक्षिता ॥

    jānakīrakṣaṇārthaṃ vā śramād vā nopalabhyate | atha vā kaḥ śramas tasya saiva tenābhirakṣitā

    "Whether it was to protect Jānakī, or from weariness, is not clear; or rather, what weariness could there be for him? It was she herself that was protected by him."

    "यह जानकी की रक्षा के लिए था अथवा थकान के कारण, स्पष्ट नहीं; अथवा उसे भला थकान कैसी? वह तो वस्तुतः उसी (सीता) की रक्षा थी।"

  19. Verse 19

    चारुपल्लवपत्राढ्यं यं सीता स्वयम् आस्थिता । प्रवृद्धः शिंशपावृक्षः स च तेनाभिरक्षितः ॥

    cārupallavapatrāḍhyaṃ yaṃ sītā svayam āsthitā | pravṛddhaḥ śiṃśapāvṛkṣaḥ sa ca tenābhirakṣitaḥ

    "That tall śiṃśapā tree, rich in lovely shoots and leaves, upon which Sītā herself had taken her place—that too was protected by him."

    "सुन्दर कोंपलों और पत्तों से भरा जिस ऊँचे शिंशपा वृक्ष पर सीता स्वयं बैठी थी—वह भी उसके द्वारा सुरक्षित रखा गया।"

  20. Verse 20

    तस्योग्ररूपस्योग्रं त्वं दण्डम् आज्ञातुम् अर्हसि । सीता संभाषिता येन तद् वनं च विनाशितम् ॥

    tasyograrūpasyograṃ tvaṃ daṇḍam ājñātum arhasi | sītā saṃbhāṣitā yena tad vanaṃ ca vināśitam

    "Upon that one of fearful form you ought to order a fearful punishment—by whom Sītā was addressed and that grove laid waste."

    "जिसने सीता से बात की और वह वन उजाड़ डाला, उस उग्र रूप वाले को आप उग्र दण्ड देने की आज्ञा देने योग्य हैं।"

  21. Verse 21

    मनःपरिगृहीतां तां तव रक्षोगणेश्वर । कः सीताम् अभिभाषेत यो न स्यात् त्यक्तजीवितः ॥

    manaḥparigṛhītāṃ tāṃ tava rakṣogaṇeśvara | kaḥ sītām abhibhāṣeta yo na syāt tyaktajīvitaḥ

    "Who, unless he had resolved to give up his life, would address that Sītā, cherished in your very heart, O lord of the rākṣasa hosts?"

    "हे राक्षस-समूहों के स्वामी! आपके हृदय में बसी उस सीता से, जिसने प्राण त्यागने का निश्चय न कर लिया हो, वह भला कौन बात करेगा?"

  22. Verse 22

    राक्षसीनां वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । हुतागिर् इव जज्वाल कोपसंवर्तितेक्षणः ॥

    rākṣasīnāṃ vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | hutāgir iva jajvāla kopasaṃvartitekṣaṇaḥ

    Hearing the words of the rākṣasīs, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, blazed up like the sacrificial fire, his eyes rolling with wrath.

    राक्षसियों के वचन सुनकर राक्षसेश्वर रावण क्रोध से घूमते नेत्रों वाला होकर हवन की अग्नि के समान धधक उठा।

  23. Verse 23

    आत्मनः सदृशाञ् शूरान् किंकरान् नाम राक्षसान् । व्यादिदेश महातेजा निग्रहार्थं हनूमतः ॥

    ātmanaḥ sadṛśāñ śūrān kiṃkarān nāma rākṣasān | vyādideśa mahātejā nigrahārthaṃ hanūmataḥ

    That one of great splendor commanded brave rākṣasas like himself, Kiṃkaras by name, to seize Hanumān.

    उस महातेजस्वी ने हनुमान को पकड़ने के लिए अपने ही समान शूरवीर, किंकर नामक राक्षसों को आदेश दिया।

  24. Verse 24

    तेषाम् अशीतिसाहस्रं किंकराणां तरस्विनाम् । निर्ययुर् भवनात् तस्मात् कूटमुद्गरपाणयः ॥

    teṣām aśītisāhasraṃ kiṃkarāṇāṃ tarasvinām | niryayur bhavanāt tasmāt kūṭamudgarapāṇayaḥ

    Of them, eighty thousand vigorous Kiṃkaras went forth from that palace, bearing maces and hammers in hand.

    उनमें से अस्सी सहस्र वेगवान किंकर हाथों में कूट और मुद्गर लिए उस भवन से बाहर निकले।

  25. Verse 25

    महोदरा महादंष्ट्रा घोररूपा महाबलाः । युद्धाभिमनसः सर्वे हनूमद्ग्रहणोन्मुखाः ॥

    mahodarā mahādaṃṣṭrā ghorarūpā mahābalāḥ | yuddhābhimanasaḥ sarve hanūmadgrahaṇonmukhāḥ

    Great-bellied, great-fanged, of dreadful form, of great might, all set on battle, bent upon the capture of Hanumān.

    बड़े उदर वाले, बड़े दाँतों वाले, भयंकर रूप वाले, महाबली—सब युद्ध के लिए उत्सुक, हनुमान को पकड़ने पर आमादा।

  26. Verse 26

    ते कपिं तं समासाद्य तोरणस्थम् अवस्थितम् । अभिपेतुर् महावेगाः पतङ्गा इव पावकम् ॥

    te kapiṃ taṃ samāsādya toraṇastham avasthitam | abhipetur mahāvegāḥ pataṅgā iva pāvakam

    Coming upon that monkey stationed at the archway, they rushed upon him with great speed, like moths upon a fire.

    तोरण पर स्थित उस वानर के पास पहुँचकर वे महान वेग से उस पर वैसे ही टूट पड़े जैसे पतंगे अग्नि पर।

  27. Verse 27

    ते गदाभिर् विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः । आजघ्नुर् वानरश्रेष्ठं शरैर् आदित्यसंनिभैः ॥

    te gadābhir vicitrābhiḥ parighaiḥ kāñcanāṅgadaiḥ | ājaghnur vānaraśreṣṭhaṃ śarair ādityasaṃnibhaiḥ

    With wondrous maces, with iron bars, with golden-bossed clubs, and with arrows bright as the sun, they struck that best of monkeys.

    उन्होंने विचित्र गदाओं से, परिघों से, स्वर्णमण्डित मुद्गरों से, और सूर्य के समान तेजस्वी बाणों से उस वानरश्रेष्ठ पर प्रहार किया।

  28. Verse 28

    हनूमान् अपि तेजस्वी श्रीमान् पर्वतसंनिभः । क्षिताव् आविध्य लाङ्गूलं ननाद च महास्वनम् ॥

    hanūmān api tejasvī śrīmān parvatasaṃnibhaḥ | kṣitāv āvidhya lāṅgūlaṃ nanāda ca mahāsvanam

    But the splendid Hanumān, like a mountain, whirling his tail upon the ground, roared with a mighty sound.

    किन्तु पर्वत के समान श्रीमान, तेजस्वी हनुमान ने अपनी पूँछ भूमि पर पटककर महान ध्वनि से गर्जना की।

  29. Verse 29

    तस्य संनादशब्देन ते ऽभवन् भयशङ्किताः । ददृशुश् च हनूमन्तं संध्यामेघम् इवोन्नतम् ॥

    tasya saṃnādaśabdena te 'bhavan bhayaśaṅkitāḥ | dadṛśuś ca hanūmantaṃ saṃdhyāmegham ivonnatam

    At the sound of his roar they were struck with fear, and beheld Hanumān towering like a cloud at twilight.

    उसकी गर्जना की ध्वनि से वे भय से शंकित हो गए, और हनुमान को सन्ध्याकालीन मेघ के समान ऊँचा उठा हुआ देखा।

  30. Verse 30

    स्वामिसंदेशनिःशङ्कास् ततस् ते राक्षसाः कपिम् । चित्रैः प्रहरणैर् भीमैर् अभिपेतुस् ततस् ततः ॥

    svāmisaṃdeśaniḥśaṅkās tatas te rākṣasāḥ kapim | citraiḥ praharaṇair bhīmair abhipetus tatas tataḥ

    Then those rākṣasas, emboldened by their master's command, fell upon the monkey from every side with wondrous, dreadful weapons.

    तब अपने स्वामी के आदेश से निःशंक होकर वे राक्षस विचित्र, भयंकर शस्त्रों से उस वानर पर चारों ओर से टूट पड़े।

  31. Verse 31

    स तैः परिवृतः शूरैः सर्वतः स महाबलः । आससादायसं भीमं परिघं तोरणाश्रितम् ॥

    sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ sarvataḥ sa mahābalaḥ | āsasādāyasaṃ bhīmaṃ parighaṃ toraṇāśritam

    Hemmed in on all sides by those heroes, that one of great might took up a dreadful iron bar that stood by the archway.

    उन शूरवीरों से चारों ओर से घिरे हुए उस महाबली ने तोरण के पास रखे एक भयंकर लोहे के परिघ को उठा लिया।

  32. Verse 32

    स तं परिघम् आदाय जघान रजनीचरान् ॥

    sa taṃ parigham ādāya jaghāna rajanīcarān

    Taking up that iron bar, he slew the night-roamers.

    उस परिघ को लेकर उसने निशाचरों का वध कर डाला।

  33. Verse 33

    स पन्नगम् इवादाय स्फुरन्तं विनतासुतः । विचचाराम्बरे वीरः परिगृह्य च मारुतिः ॥

    sa pannagam ivādāya sphurantaṃ vinatāsutaḥ | vicacārāmbare vīraḥ parigṛhya ca mārutiḥ

    Grasping it like the son of Vinatā (Garuḍa) seizing a writhing serpent, the hero Māruti ranged through the air.

    जैसे विनतानन्दन गरुड़ तड़पते हुए सर्प को पकड़ते हैं, वैसे ही उसे पकड़कर वीर पवनपुत्र आकाश में विचरने लगा।

  34. Verse 34

    स हत्वा राक्षसान् वीरः किंकरान् मारुतात्मजः । युद्धाकाङ्क्षी पुनर् वीरस् तोरणं समुपस्थितः ॥

    sa hatvā rākṣasān vīraḥ kiṃkarān mārutātmajaḥ | yuddhākāṅkṣī punar vīras toraṇaṃ samupasthitaḥ

    Having slain those Kiṃkara rākṣasas, the heroic son of the Wind, still eager for battle, again took his stand at the archway.

    उन किंकर राक्षसों का वध करके वीर पवनपुत्र, फिर से युद्ध का इच्छुक होकर, तोरण पर आ खड़ा हुआ।

  35. Verse 35

    ततस् तस्माद् भयान् मुक्ताः कति चित् तत्र राक्षसाः । निहतान् किंकरान् सर्वान् रावणाय न्यवेदयन् ॥

    tatas tasmād bhayān muktāḥ kati cit tatra rākṣasāḥ | nihatān kiṃkarān sarvān rāvaṇāya nyavedayan

    Then a few rākṣasas there, freed from that peril, reported to Rāvaṇa that all the Kiṃkaras had been slain.

    तब उस संकट से बचे हुए कुछ राक्षसों ने रावण को बताया कि सब किंकर मारे गए।

  36. Verse 36

    स राक्षसानां निहतं महाबलं; निशम्य राजा परिवृत्तलोचनः । समादिदेशाप्रतिमं पराक्रमे; प्रहस्तपुत्रं समरे सुदुर्जयम् ॥

    sa rākṣasānāṃ nihataṃ mahābalaṃ; niśamya rājā parivṛttalocanaḥ | samādideśāpratimaṃ parākrame; prahastaputraṃ samare sudurjayam

    Hearing of the slaying of that great host of rākṣasas, the king, his eyes rolling, commanded the son of Prahasta, unequalled in valor, hard to conquer in battle.

    राक्षसों की उस महान सेना के मारे जाने की बात सुनकर घूमते नेत्रों वाले राजा ने पराक्रम में अनुपम, युद्ध में अत्यन्त दुर्जय प्रहस्त के पुत्र (जम्बुमाली) को आदेश दिया।