Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 39

Sundara Kanda

17 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर् गमिष्यन् पूजितस् तया । तस्माद् देशाद् अपक्रम्य चिन्तयाम् आस वानरः ॥

    sa ca vāgbhiḥ praśastābhir gamiṣyan pūjitas tayā | tasmād deśād apakramya cintayām āsa vānaraḥ

    Honored by her with words of praise as he was about to go, the monkey, withdrawing from that place, took thought:

    जाते समय उसके द्वारा प्रशंसा के वचनों से सम्मानित वह वानर, उस स्थान से हटकर, विचार करने लगा:

  2. Verse 2

    अल्पशेषम् इदं कार्यं दृष्टेयम् असितेक्षणा । त्रीन् उपायान् अतिक्रम्य चतुर्थ इह दृश्यते ॥

    alpaśeṣam idaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyam asitekṣaṇā | trīn upāyān atikramya caturtha iha dṛśyate

    "This task is all but done; the dark-eyed lady has been seen. Passing over the three means, the fourth is here to be employed."

    The four royal means are conciliation (sāman), gifts (dāna), division (bheda), and force (daṇḍa); Hanumān turns to the fourth.

    "यह कार्य प्रायः पूरा हो गया; वह काले नेत्रों वाली देवी देख ली गई। तीन उपायों को छोड़कर, यहाँ चौथा उपाय ही प्रयोग के योग्य दिखाई देता है।"

  3. Verse 3

    न साम रक्षःसु गुणाय कल्पते; न दनम् अर्थोपचितेषु वर्तते । न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः; पराक्रमस् त्व् एष ममेह रोचते ॥

    na sāma rakṣaḥsu guṇāya kalpate; na danam arthopaciteṣu vartate | na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ; parākramas tv eṣa mameha rocate

    "Conciliation serves no good among the rākṣasas; gift avails not with those heaped with wealth; the strength-proud cannot be won by sowing dissension; but this—valor—is what pleases me here."

    "राक्षसों में साम कोई लाभ नहीं देता; धन से भरे हुओं के साथ दान काम नहीं आता; बल के अभिमानी लोग भेद से नहीं साधे जाते; किन्तु यह पराक्रम ही मुझे यहाँ रुचिकर लगता है।"

  4. Verse 4

    न चास्य कार्यस्य पराक्रमाद् ऋते; विनिश्चयः कश् चिद् इहोपपद्यते । हृतप्रवीरास् तु रणे हि राक्षसाः; कथं चिद् ईयुर् यद् इहाद्य मार्दवम् ॥

    na cāsya kāryasya parākramād ṛte; viniścayaḥ kaś cid ihopapadyate | hṛtapravīrās tu raṇe hi rākṣasāḥ; kathaṃ cid īyur yad ihādya mārdavam

    "And for this task no resolution offers itself here save by valor; for the rākṣasas, their heroes slain in battle, might somehow come to mildness this day."

    "और इस कार्य के लिए पराक्रम के बिना यहाँ कोई निश्चय सम्भव नहीं; क्योंकि युद्ध में अपने वीरों के मारे जाने पर ही राक्षस आज किसी प्रकार कोमलता पर आएँगे।"

  5. Verse 5

    कार्ये कर्मणि निर्दिष्टो यो बहून्य् अपि साधयेत् । पूर्वकार्यविरोधेन स कार्यं कर्तुम् अर्हति ॥

    kārye karmaṇi nirdiṣṭo yo bahūny api sādhayet | pūrvakāryavirodhena sa kāryaṃ kartum arhati

    "He who, appointed to a task, can accomplish many others as well, without hindrance to the first task, is fit to carry out the task."

    "जो किसी कार्य पर नियुक्त होकर, पहले कार्य में बाधा डाले बिना, अनेक अन्य कार्य भी साध ले—वही कार्य करने के योग्य है।"

  6. Verse 6

    न ह्य् एकः साधको हेतुः स्वल्पस्यापीह कर्मणः । यो ह्य् अर्थं बहुधा वेद स समर्थो ऽर्थसाधने ॥

    na hy ekaḥ sādhako hetuḥ svalpasyāpīha karmaṇaḥ | yo hy arthaṃ bahudhā veda sa samartho 'rthasādhane

    "For a single means is not the accomplisher even of a small task here; he who knows a matter in its many aspects is competent in achieving the end."

    "क्योंकि यहाँ एक ही उपाय छोटे-से कार्य का भी साधक नहीं होता; जो किसी विषय को उसके अनेक पहलुओं में जानता है, वही प्रयोजन-सिद्धि में समर्थ होता है।"

  7. Verse 7

    इहैव तावत् कृतनिश्चयो ह्य् अहं; यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् । परात्मसंमर्द विशेषतत्त्ववित्; ततः कृतं स्यान् मम भर्तृशासनम् ॥

    ihaiva tāvat kṛtaniścayo hy ahaṃ; yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam | parātmasaṃmarda viśeṣatattvavit; tataḥ kṛtaṃ syān mama bhartṛśāsanam

    "If, having here resolved, I should go to the abode of the lord of monkeys, knowing well the special truth of the clash of my own side and the foe's, then my lord's command would be fulfilled."

    Hanumān weighs provoking a fight to gauge the enemy's strength before returning.

    "यदि मैं यहीं निश्चय करके, अपने और शत्रु पक्ष के संघर्ष का विशेष तत्त्व जानते हुए, वानरेश्वर के आवास को लौटूँ, तो मेरे स्वामी की आज्ञा का पालन हो जाएगा।"

  8. Verse 8

    कथं नु खल्व् अद्य भवेत् सुखागतं; प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह । तथैव खल्व् आत्मबलं च सारवत्; समानयेन् मां च रणे दशाननः ॥

    kathaṃ nu khalv adya bhavet sukhāgataṃ; prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha | tathaiva khalv ātmabalaṃ ca sāravat; samānayen māṃ ca raṇe daśānanaḥ

    "How now may it come about, well-met, that forcing a fight with the rākṣasas, and so proving my own strength to be of substance, the ten-necked one should bring me to engage in battle?"

    "अब भला आज वह शुभ अवसर कैसे आए कि राक्षसों के साथ बलपूर्वक युद्ध करके, और इस प्रकार अपने बल को सारवान सिद्ध करके, दशमुख रावण मुझे युद्ध में भिड़ा ले?"

  9. Verse 9

    इदम् अस्य नृशंसस्य नन्दनोपमम् उत्तमम् । वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥

    idam asya nṛśaṃsasya nandanopamam uttamam | vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam

    "This excellent grove of that cruel one, like Nandana, charming to eye and mind, set with trees and creepers of many kinds—"

    "उस क्रूर रावण का यह उत्तम वन, नन्दन वन के समान, नेत्रों और मन को प्रिय, नाना वृक्षों और लताओं से युक्त—"

  10. Verse 10

    इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनम् इवानलः । अस्मिन् भग्ने ततः कोपं करिष्यति स रावणः ॥

    idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanam ivānalaḥ | asmin bhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati sa rāvaṇaḥ

    "this I shall lay waste, as fire a dry wood; and when it is broken, Rāvaṇa will then fall into a rage."

    "इसे मैं वैसे ही ध्वस्त कर दूँगा जैसे अग्नि सूखे वन को; और इसके उजड़ने पर वह रावण क्रोधित होगा।"

  11. Verse 11

    ततो महत् साश्वमहारथद्विपं; बलं समानेष्व् अपि राक्षसाधिपः । त्रिशूलकालायसपट्टिशायुधं; ततो महद् युद्धम् इदं भविष्यति ॥

    tato mahat sāśvamahārathadvipaṃ; balaṃ samāneṣv api rākṣasādhipaḥ | triśūlakālāyasapaṭṭiśāyudhaṃ; tato mahad yuddham idaṃ bhaviṣyati

    "Then the lord of the rākṣasas will gather a great force, with horses, mighty chariots and elephants, armed with tridents, iron clubs and pikes; and then this great battle will come to be."

    "तब राक्षसाधिप घोड़ों, महारथों और हाथियों सहित एक विशाल सेना एकत्र करेगा, जो त्रिशूल, लौह मुद्गर और पट्टिश से सुसज्जित होगी; और तब यह महान युद्ध होगा।"

  12. Verse 12

    अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमैः; समेत्य रक्षोभिर् असंगविक्रमः । निहत्य तद् रावणचोदितं बलं; सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥

    ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramaiḥ; sametya rakṣobhir asaṃgavikramaḥ | nihatya tad rāvaṇacoditaṃ balaṃ; sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam

    "And I, meeting in combat those rākṣasas of fierce valor, of unresisted might, having slain that host set on by Rāvaṇa, shall go happily to the abode of the monkey-lord."

    "और मैं अप्रतिहत पराक्रम वाला उन प्रचण्ड पराक्रमी राक्षसों से युद्ध में भिड़कर, रावण द्वारा भेजी गई उस सेना का वध करके, सुखपूर्वक कपीश्वर के आवास को लौटूँगा।"

  13. Verse 13

    ततो मारुतवत् क्रुद्धो मारुतिर् भीमविक्रमः । ऊरुवेगेन महता द्रुमान् क्षेप्तुम् अथारभत् ॥

    tato mārutavat kruddho mārutir bhīmavikramaḥ | ūruvegena mahatā drumān kṣeptum athārabhat

    Then, enraged like the wind, Māruti of dreadful valor, with the great force of his thighs, set about hurling down the trees.

    तब वायु के समान क्रुद्ध भयंकर पराक्रमी पवनपुत्र अपनी जाँघों के महान वेग से वृक्षों को उखाड़कर फेंकने लगा।

  14. Verse 14

    ततस् तद् धनुमान् वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् । मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥

    tatas tad dhanumān vīro babhañja pramadāvanam | mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam

    Then that heroic Hanumān broke the pleasure-grove, resounding with maddened birds, set with trees and creepers of many kinds.

    तब उस वीर हनुमान ने मदमत्त पक्षियों से गूँजते, नाना वृक्षों और लताओं से युक्त उस अशोकवन को तोड़ डाला।

  15. Verse 15

    तद् वनं मथितैर् वृक्षैर् भिन्नैश् च सलिलाशयैः । चूर्णितैः पर्वताग्रैश् च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥

    tad vanaṃ mathitair vṛkṣair bhinnaiś ca salilāśayaiḥ | cūrṇitaiḥ parvatāgraiś ca babhūvāpriyadarśanam

    That grove, with its trees churned up, its ponds broken, and its mountain-tops pulverized, became unpleasant to behold.

    मथे गए वृक्षों, टूटे हुए जलाशयों और चूर-चूर किए गए पर्वत-शिखरों वाला वह वन देखने में अप्रिय हो गया।

  16. Verse 16

    लतागृहैश् चित्रगृहैश् च नाशितैर्; महोरगैर् व्यालमृगैश् च निर्धुतैः । शिलागृहैर् उन्मथितैस् तथा गृहैः; प्रनष्टरूपं तद् अभून् महद् वनम् ॥

    latāgṛhaiś citragṛhaiś ca nāśitair; mahoragair vyālamṛgaiś ca nirdhutaiḥ | śilāgṛhair unmathitais tathā gṛhaiḥ; pranaṣṭarūpaṃ tad abhūn mahad vanam

    With its bowers of creepers and its painted pavilions destroyed, its great serpents and its beasts of prey scattered, its grottoes of stone and its dwellings uprooted, that great grove became a ruin of its former beauty.

    नष्ट किए गए लतागृहों और चित्रशालाओं, बिखेर दिए गए महासर्पों और हिंसक पशुओं, तथा उखाड़ दिए गए शिलागृहों और अन्य भवनों से वह विशाल वन अपनी पूर्व शोभा खोकर उजाड़ हो गया।

  17. Verse 17

    स तस्य कृत्वार्थपतेर् महाकपिर्; महद् व्यलीकं मनसो महात्मनः । युयुत्सुर् एको बहुभिर् महाबलैः; श्रिया ज्वलंस् तोरणम् आश्रितः कपिः ॥

    sa tasya kṛtvārthapater mahākapir; mahad vyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ | yuyutsur eko bahubhir mahābalaiḥ; śriyā jvalaṃs toraṇam āśritaḥ kapiḥ

    Having thus wrought a great outrage upon the mind of that great-souled lord of wealth's foe, the mighty monkey, eager to fight, alone against many of great might, blazing with splendor, took his stand upon the archway.

    'lord of wealth's foe': Rāvaṇa, the enemy of Kubera the wealth-lord.

    उस महात्मा धनपति (कुबेर) के शत्रु (रावण) के मन को इस प्रकार महान आघात पहुँचाकर, युद्ध का इच्छुक वह महाकपि अकेला ही अनेक महाबलियों के विरुद्ध, श्री से देदीप्यमान होकर, तोरण का आश्रय लेकर खड़ा हो गया।