Sarga 38
Sundara Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वा तु वचनं तस्य वायुसूनोर् महात्मनः । उवाचात्महितं वाक्यं सीता सुरसुतोपमा ॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya vāyusūnor mahātmanaḥ | uvācātmahitaṃ vākyaṃ sītā surasutopamā
Hearing the words of that great soul, the son of the Wind, Sītā, like a daughter of the gods, spoke words for her own good:
उन महात्मा पवनपुत्र के वचन सुनकर देवकन्या के समान सीता ने अपने हित का वचन कहा:
Verse 2
त्वां दृष्ट्वा प्रियवक्तारं संप्रहृष्यामि वानर । अर्धसंजातसस्येव वृष्टिं प्राप्य वसुंधरा ॥
tvāṃ dṛṣṭvā priyavaktāraṃ saṃprahṛṣyāmi vānara | ardhasaṃjātasasyeva vṛṣṭiṃ prāpya vasuṃdharā
"Seeing you, the speaker of dear words, I rejoice, O monkey, as the earth with its half-grown crops rejoices on receiving rain."
"हे वानर! प्रिय वचन बोलने वाले तुम्हें देखकर मैं वैसे ही हर्षित होती हूँ जैसे आधी उगी फसलों वाली पृथ्वी वर्षा पाकर।"
Verse 3
यथा तं पुरुषव्याघ्रं गात्रैः शोकाभिकर्शितैः । संस्पृशेयं सकामाहं तथा कुरु दयां मयि ॥
yathā taṃ puruṣavyāghraṃ gātraiḥ śokābhikarśitaiḥ | saṃspṛśeyaṃ sakāmāhaṃ tathā kuru dayāṃ mayi
"That I may touch that tiger among men with my limbs wasted by grief, my longing fulfilled—so show compassion upon me."
"जिससे शोक से क्षीण अपने अंगों से मैं उन पुरुषव्याघ्र को, अपनी अभिलाषा पूर्ण कर, स्पर्श कर सकूँ—मुझ पर ऐसी दया करो।"
Verse 4
अभिज्ञानं च रामस्य दत्तं हरिगणोत्तम । क्षिप्ताम् ईषिकां काकस्य कोपाद् एकाक्षिशातनीम् ॥
abhijñānaṃ ca rāmasya dattaṃ harigaṇottama | kṣiptām īṣikāṃ kākasya kopād ekākṣiśātanīm
"And a token for Rāma is given, O best of the monkey host—the reed-shaft hurled in wrath at the crow, which destroyed its one eye."
"और हे वानरश्रेष्ठ! राम के लिए एक पहचान-चिह्न दे दिया गया है—क्रोध से कौए पर फेंका गया वह तिनका, जिसने उसकी एक आँख नष्ट कर दी थी।"
Verse 5
मनःशिलायास् तिकलो गण्डपार्श्वे निवेशितः । त्वया प्रनष्टे तिलके तं किल स्मर्तुम् अर्हसि ॥
manaḥśilāyās tikalo gaṇḍapārśve niveśitaḥ | tvayā pranaṣṭe tilake taṃ kila smartum arhasi
"When the mark of red arsenic set upon the side of my cheek was effaced, you yourself renewed it—that, surely, you ought to recall."
The spot of orpiment (manaḥśilā) renewed by Rāma is offered as a private token of their intimacy.
"मेरे कपोल की बगल में लगाया गया मनःशिला (गेरू) का तिलक जब मिट गया था, तब आपने ही उसे फिर से लगाया था—वह, निश्चय ही, आपको स्मरण करना चाहिए।"
Verse 6
स वीर्यवान् कथं सीतां हृतां समनुमन्यसे । वसन्तीं रक्षसां मध्ये महेन्द्रवरुणोपम ॥
sa vīryavān kathaṃ sītāṃ hṛtāṃ samanumanyase | vasantīṃ rakṣasāṃ madhye mahendravaruṇopama
"How, valiant as he is, do you tolerate that Sītā has been carried off and dwells amid the rākṣasas—you who are like great Indra and Varuṇa?"
Sītā's reproach, to be conveyed to Rāma, framed as if spoken to him.
"हे महेन्द्र और वरुण के समान! वे पराक्रमी होकर भी, राक्षसों के बीच निवास करती हुई, हरी गई सीता को कैसे सह लेते हैं?"
Verse 7
एष चूडामणिर् दिव्यो मया सुपरिरक्षितः । एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वाम् इवानघ ॥
eṣa cūḍāmaṇir divyo mayā suparirakṣitaḥ | etaṃ dṛṣṭvā prahṛṣyāmi vyasane tvām ivānagha
"This heavenly crest-jewel has been well guarded by me; seeing it, I rejoice in my distress, as though beholding you, O sinless one."
"हे निष्पाप! यह दिव्य चूड़ामणि मैंने भली-भाँति रक्षित रखी है; इसे देखकर मैं अपनी विपत्ति में वैसे ही हर्षित होती हूँ मानो आपको ही देख रही हूँ।"
Verse 8
एष निर्यातितः श्रीमान् मया ते वारिसंभवः । अतः परं न शक्ष्यामि जीवितुं शोकलालसा ॥
eṣa niryātitaḥ śrīmān mayā te vārisaṃbhavaḥ | ataḥ paraṃ na śakṣyāmi jīvituṃ śokalālasā
"This glorious gem, born of the waters, is now sent back by me to you. After this I shall not be able to live, given over to grief."
"जल से उत्पन्न यह श्रीमान रत्न अब मैंने आपके द्वारा उन्हें लौटा दिया है। इसके बाद शोक में डूबी मैं जीवित नहीं रह सकूँगी।"
Verse 9
असह्यानि च दुःखानि वाचश् च हृदयच्छिदः । राक्षसीनां सुघोराणां त्वत्कृते मर्षयाम्य् अहम् ॥
asahyāni ca duḥkhāni vācaś ca hṛdayacchidaḥ | rākṣasīnāṃ sughorāṇāṃ tvatkṛte marṣayāmy aham
"Unbearable sorrows, and the heart-rending words of the most dreadful rākṣasīs, I endure for your sake."
"असह्य दुःख और अत्यन्त भयंकर राक्षसियों के हृदय को चीर देने वाले वचन—ये सब मैं आपके लिए सहती हूँ।"
Verse 10
धारयिष्यामि मासं तु जीवितं शत्रुसूदन । मासाद् ऊर्ध्वं न जीविष्ये त्वया हीना नृपात्मज ॥
dhārayiṣyāmi māsaṃ tu jīvitaṃ śatrusūdana | māsād ūrdhvaṃ na jīviṣye tvayā hīnā nṛpātmaja
"I shall hold my life for a month, O slayer of foes; beyond a month I shall not live, bereft of you, O prince."
"हे शत्रुसूदन! मैं एक मास तक अपना जीवन धारण करूँगी; हे राजपुत्र, एक मास से अधिक आपसे वियुक्त होकर मैं जीवित नहीं रहूँगी।"
Verse 11
घोरो राक्षसराजो ऽयं दृष्टिश् च न सुखा मयि । त्वां च श्रुत्वा विपद्यन्तं न जीवेयम् अहं क्षणम् ॥
ghoro rākṣasarājo 'yaṃ dṛṣṭiś ca na sukhā mayi | tvāṃ ca śrutvā vipadyantaṃ na jīveyam ahaṃ kṣaṇam
"Dreadful is this king of the rākṣasas, and his gaze upon me is not kindly. And hearing that you are perishing, I could not live a moment."
The 'you' addressed is Rāma, in the message Sītā frames; the dread is of his peril.
"यह राक्षसराज भयंकर है, और मुझ पर इसकी दृष्टि सुखद नहीं है। और आपके विपत्तिग्रस्त होने की बात सुनकर मैं एक क्षण भी जीवित नहीं रह सकूँगी।"
Verse 12
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् । अथाब्रवीन् महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः ॥
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam | athābravīn mahātejā hanumān mārutātmajaḥ
Hearing Vaidehī's piteous, tearful words, the mighty Hanumān, son of the Wind, then said:
वैदेही के करुण, आँसुओं से भरे वचन सुनकर महातेजस्वी पवनपुत्र हनुमान ने तब कहा:
Verse 13
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे । रामे शोकाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते ॥
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape | rāme śokābhibhūte tu lakṣmaṇaḥ paritapyate
"Rāma has turned his face from all else because of grief for you—I swear it to you by truth, O lady; and as Rāma is overcome by grief, so Lakṣmaṇa is tormented."
"हे देवि! मैं आपसे सत्य की शपथ खाकर कहता हूँ कि राम आपके शोक के कारण सबसे विमुख हो गए हैं; और जैसे राम शोक से अभिभूत हैं, वैसे ही लक्ष्मण भी सन्तप्त हैं।"
Verse 14
दृष्टा कथं चिद् भवती न कालः परिशोचितुम् । इमं मुहूर्तं दुःखानाम् अन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि ॥
dṛṣṭā kathaṃ cid bhavatī na kālaḥ pariśocitum | imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānām antaṃ drakṣyasi bhāmini
"Somehow you have been found; this is no time to mourn. This very moment, O proud lady, you shall see the end of your sorrows."
"हे भामिनि! किसी प्रकार आप पा ली गई हैं; अब शोक करने का समय नहीं। इसी मुहूर्त में आप अपने दुःखों का अन्त देखेंगी।"
Verse 15
ताव् उभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्राव् अनिन्दितौ । त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥
tāv ubhau puruṣavyāghrau rājaputrāv aninditau | tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ
"Those two tigers among men, the blameless princes, their zeal roused to behold you, will reduce Laṅkā to ashes."
"आपके दर्शन के लिए उत्साहित वे दोनों पुरुषव्याघ्र, निर्दोष राजपुत्र, लंका को भस्म कर देंगे।"
Verse 16
हत्वा तु समरे क्रूरं रावणं सह बान्धवम् । राघवौ त्वां विशालाक्षि स्वां पुरीं प्रापयिष्यतः ॥
hatvā tu samare krūraṃ rāvaṇaṃ saha bāndhavam | rāghavau tvāṃ viśālākṣi svāṃ purīṃ prāpayiṣyataḥ
"Having slain in battle the cruel Rāvaṇa together with his kinsmen, the two Rāghavas, O wide-eyed one, will bring you to their own city."
"हे विशाल नेत्रों वाली! बन्धुओं सहित क्रूर रावण का समर में वध करके वे दोनों राघव आपको अपने नगर ले जाएँगे।"
Verse 17
यत् तु रामो विजानीयाद् अभिज्ञानम् अनिन्दिते । प्रीतिसंजननं तस्य भूयस् त्वं दातुम् अर्हसि ॥
yat tu rāmo vijānīyād abhijñānam anindite | prītisaṃjananaṃ tasya bhūyas tvaṃ dātum arhasi
"But that token by which Rāma may know, O blameless one, and which will kindle his joy—that you ought to give me once more."
"किन्तु हे निर्दोष देवी! वह पहचान-चिह्न, जिससे राम पहचान लें और जो उनके हर्ष को जगाए—वह आप मुझे एक बार और दीजिए।"
Verse 18
साब्रवीद् दत्तम् एवेह मयाभिज्ञानम् उत्तमम् । एतद् एव हि रामस्य दृष्ट्वा मत्केशभूषणम् । श्रद्धेयं हनुमन् वाक्यं तव वीर भविष्यति ॥
sābravīd dattam eveha mayābhijñānam uttamam | etad eva hi rāmasya dṛṣṭvā matkeśabhūṣaṇam | śraddheyaṃ hanuman vākyaṃ tava vīra bhaviṣyati
She replied: "The best of tokens has already been given by me. For Rāma, seeing this hair-ornament of mine, your words, O hero Hanumān, will be worthy of belief."
उसने उत्तर दिया: "सर्वोत्तम पहचान-चिह्न तो मैं यहाँ दे ही चुकी हूँ। क्योंकि मेरे इस केश-आभूषण को देखकर, हे वीर हनुमान, राम के लिए आपका वचन विश्वासयोग्य हो जाएगा।"
Verse 19
स तं मणिवरं गृह्य श्रीमान् प्लवगसत्तमः । प्रणम्य शिरसा देवीं गमनायोपचक्रमे ॥
sa taṃ maṇivaraṃ gṛhya śrīmān plavagasattamaḥ | praṇamya śirasā devīṃ gamanāyopacakrame
Taking that excellent jewel, the glorious best of monkeys, bowing with his head to the lady, set about his departure.
उस श्रेष्ठ मणि को लेकर श्रीमान वानरश्रेष्ठ ने देवी को सिर झुकाकर प्रणाम किया और प्रस्थान की तैयारी करने लगा।
Verse 20
तम् उत्पातकृतोत्साहम् अवेक्ष्य हरिपुंगवम् । वर्धमानं महावेगम् उवाच जनकात्मजा । अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पगद्गदया गिरा ॥
tam utpātakṛtotsāham avekṣya haripuṃgavam | vardhamānaṃ mahāvegam uvāca janakātmajā | aśrupūrṇamukhī dīnā bāṣpagadgadayā girā
Watching that bull among monkeys, his zeal set for the great leap, growing huge and of mighty speed, the daughter of Janaka, her face full of tears, wretched, said in a voice choked with weeping:
महान छलाँग के लिए उत्साहित, विशाल होते और महान वेग वाले उस वानरश्रेष्ठ को देखकर आँसुओं से भरे मुख वाली दीन जनकपुत्री ने रोने से रुँधे स्वर में कहा:
Verse 21
हनूमन् सिंहसंकाशौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवं च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया अनामयम् ॥
hanūman siṃhasaṃkāśau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ sarvān brūyā anāmayam
"Hanumān, to the lion-like brothers Rāma and Lakṣmaṇa, and to Sugrīva with his ministers, and to all—speak of my well-being."
"हे हनुमान! सिंह के समान दोनों भाई राम और लक्ष्मण से, और मन्त्रियों सहित सुग्रीव से, तथा सबसे मेरी कुशल कहना।"
Verse 22
यथा च स महाबाहुर् मां तारयति राघवः । अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् तत् समाधातुम् अर्हसि ॥
yathā ca sa mahābāhur māṃ tārayati rāghavaḥ | asmād duḥkhāmbusaṃrodhāt tat samādhātum arhasi
"And in such wise that the long-armed Rāghava may bring me across this flood of sorrow that pens me in—that you ought to contrive."
"और इस प्रकार प्रयत्न करना कि महाबाहु राघव मुझे घेरे हुए इस दुःख के बाढ़ से पार उतार लें—वह तुम्हें करना चाहिए।"
Verse 23
इमं च तीव्रं मम शोकवेगं; रक्षोभिर् एभिः परिभर्त्सनं च । ब्रूयास् तु रामस्य गतः समीपं; शिवश् च ते ऽध्वास्तु हरिप्रवीर ॥
imaṃ ca tīvraṃ mama śokavegaṃ; rakṣobhir ebhiḥ paribhartsanaṃ ca | brūyās tu rāmasya gataḥ samīpaṃ; śivaś ca te 'dhvāstu haripravīra
"And this keen flood of my grief, and the menacing of me by these rākṣasas, you must tell when you have come near Rāma; and may your road be auspicious, O monkey hero."
"और हे हरिप्रवीर! राम के समीप पहुँचकर तुम मेरे शोक का यह तीव्र वेग और इन राक्षसों द्वारा मुझे धमकाए जाने की बात कहना; और तुम्हारा मार्ग मंगलमय हो।"
Verse 24
स राजपुत्र्या प्रतिवेदितार्थः; कपिः कृतार्थः परिहृष्टचेताः । तद् अल्पशेषं प्रसमीक्ष्य कार्यं; दिशं ह्य् उदीचीं मनसा जगाम ॥
sa rājaputryā prativeditārthaḥ; kapiḥ kṛtārthaḥ parihṛṣṭacetāḥ | tad alpaśeṣaṃ prasamīkṣya kāryaṃ; diśaṃ hy udīcīṃ manasā jagāma
That monkey, his errand made known by the princess, his purpose accomplished and his heart delighted, considering how little of his task remained, set his mind upon the northern quarter.
राजकुमारी द्वारा अपना संदेश बता दिए जाने पर वह वानर कृतार्थ होकर, प्रसन्न चित्त से, अपने शेष बचे थोड़े-से कार्य पर विचार करते हुए मन से उत्तर दिशा की ओर चल पड़ा।