Sarga 37
Sundara Kanda
53 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
मणिं दत्त्वा ततः सीता हनूमन्तम् अथाब्रवीत् । अभिज्ञानम् अभिज्ञातम् एतद् रामस्य तत्त्वतः ॥
maṇiṃ dattvā tataḥ sītā hanūmantam athābravīt | abhijñānam abhijñātam etad rāmasya tattvataḥ
Having given the jewel, Sītā then said to Hanumān: "This token is truly known to Rāma."
मणि देकर सीता ने तब हनुमान से कहा: "यह पहचान-चिह्न राम को यथार्थ रूप से विदित है।"
Verse 2
मणिं तु दृष्ट्वा रामो वै त्रयाणां संस्मरिष्यति । वीरो जनन्या मम च राज्ञो दशरथस्य च ॥
maṇiṃ tu dṛṣṭvā rāmo vai trayāṇāṃ saṃsmariṣyati | vīro jananyā mama ca rājño daśarathasya ca
"Seeing this jewel, the hero Rāma will call to mind three: my mother, myself, and King Daśaratha."
"इस मणि को देखकर वीर राम तीन को स्मरण करेंगे: मेरी माता को, मुझे, और राजा दशरथ को।"
Verse 3
स भूयस् त्वं समुत्साहे चोदितो हरिसत्तम । अस्मिन् कार्यसमारम्भे प्रचिन्तय यदुत्तरम् ॥
sa bhūyas tvaṃ samutsāhe codito harisattama | asmin kāryasamārambhe pracintaya yaduttaram
"So you, best of monkeys, urged again to effort in this undertaking, consider what should come next."
"हे हरिश्रेष्ठ! इस कार्य के आरम्भ में फिर से उत्साह के लिए प्रेरित तुम, आगे क्या करना चाहिए, इस पर विचार करो।"
Verse 4
त्वम् अस्मिन् कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तम । तस्य चिन्तय यो यत्नो दुःखक्षयकरो भवेत् ॥
tvam asmin kāryaniryoge pramāṇaṃ harisattama | tasya cintaya yo yatno duḥkhakṣayakaro bhavet
"You are the authority in the carrying out of this task, O best of monkeys; devise that effort which may bring about the ending of my sorrow."
"हे हरिश्रेष्ठ! इस कार्य को सम्पन्न करने में तुम ही प्रमाण हो; वह प्रयत्न सोचो जो मेरे दुःख का अन्त करने वाला हो।"
Verse 5
स तथेति प्रतिज्ञाय मारुतिर् भीमविक्रमः । शिरसावन्द्य वैदेहीं गमनायोपचक्रमे ॥
sa tatheti pratijñāya mārutir bhīmavikramaḥ | śirasāvandya vaidehīṃ gamanāyopacakrame
Having pledged "So be it," Māruti of dreadful valor, bowing with his head to Vaidehī, set about his departure.
"तथास्तु" कहकर भयंकर पराक्रमी पवनपुत्र हनुमान वैदेही को सिर झुकाकर प्रणाम करते हुए प्रस्थान की तैयारी करने लगे।
Verse 6
ज्ञात्वा संप्रस्थितं देवी वानरं मारुतात्मजम् । बाष्पगद्गदया वाचा मैथिली वाक्यम् अब्रवीत् ॥
jñātvā saṃprasthitaṃ devī vānaraṃ mārutātmajam | bāṣpagadgadayā vācā maithilī vākyam abravīt
Knowing the monkey, son of the Wind, had set forth, the lady Maithilī spoke in a voice choked with tears:
पवनपुत्र वानर को प्रस्थान करता जानकर मैथिली देवी ने आँसुओं से रुँधे स्वर में यह वचन कहा:
Verse 7
कुशलं हनुमन् ब्रूयाः सहितौ रामलक्ष्मणौ । सुग्रीवं च सहामात्यं वृद्धान् सर्वांश् च वानरान् ॥
kuśalaṃ hanuman brūyāḥ sahitau rāmalakṣmaṇau | sugrīvaṃ ca sahāmātyaṃ vṛddhān sarvāṃś ca vānarān
"Speak my welfare, Hanumān, to Rāma and Lakṣmaṇa together, and to Sugrīva with his ministers, and to all the aged monkeys."
"हे हनुमान! राम और लक्ष्मण दोनों से, और मन्त्रियों सहित सुग्रीव से, तथा समस्त वृद्ध वानरों से मेरी कुशल कहना।"
Verse 8
यथा च स महाबाहुर् मां तारयति राघवः । अस्माद् दुःखाम्बुसंरोधात् त्वं समाधातुम् अर्हसि ॥
yathā ca sa mahābāhur māṃ tārayati rāghavaḥ | asmād duḥkhāmbusaṃrodhāt tvaṃ samādhātum arhasi
"And in such wise that the long-armed Rāghava may bring me across this flood of sorrow that pens me in—so you ought to contrive."
"और इस प्रकार प्रयत्न करना कि महाबाहु राघव मुझे मुझे घेरे हुए इस दुःख के बाढ़ से पार उतार लें—ऐसा उपाय तुम्हें करना चाहिए।"
Verse 9
जीवन्तीं मां यथा रामः संभावयति कीर्तिमान् । तत् त्वया हनुमन् वाच्यं वाचा धर्मम् अवाप्नुहि ॥
jīvantīṃ māṃ yathā rāmaḥ saṃbhāvayati kīrtimān | tat tvayā hanuman vācyaṃ vācā dharmam avāpnuhi
"That the glorious Rāma may think upon me as living—that, Hanumān, you must say; by that speech attain merit."
"हे हनुमान! जिससे यशस्वी राम मुझे जीवित समझें—वह तुम्हें कहना चाहिए; उस वचन से धर्म अर्जित करो।"
Verse 10
नित्यम् उत्साहयुक्ताश् च वाचः श्रुत्वा मयेरिताः । वर्धिष्यते दाशरथेः पौरुषं मदवाप्तये ॥
nityam utsāhayuktāś ca vācaḥ śrutvā mayeritāḥ | vardhiṣyate dāśaratheḥ pauruṣaṃ madavāptaye
"Hearing the ever-zealous words uttered by me, the son of Daśaratha will grow in manly resolve to win me back."
"मेरे द्वारा कहे गए सदा उत्साहयुक्त वचन सुनकर दशरथनन्दन का पौरुष मुझे पुनः प्राप्त करने के लिए बढ़ेगा।"
Verse 11
मत्संदेशयुता वाचस् त्वत्तः श्रुत्वैव राघवः । पराक्रमविधिं वीरो विधिवत् संविधास्यति ॥
matsaṃdeśayutā vācas tvattaḥ śrutvaiva rāghavaḥ | parākramavidhiṃ vīro vidhivat saṃvidhāsyati
"Hearing from you the words bearing my message, the heroic Rāghava will duly make his plan of valor, as is fitting."
"तुमसे मेरे सन्देश से युक्त वचन सुनते ही वीर राघव यथावत् पराक्रम की योजना बनाएँगे।"
Verse 12
सीतायास् तद् वचः श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः । शिरस्य् अञ्जलिम् आधाय वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
sītāyās tad vacaḥ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ | śirasy añjalim ādhāya vākyam uttaram abravīt
Hearing those words of Sītā, Hanumān, son of the Wind, placing his joined palms upon his head, spoke in reply:
सीता के वे वचन सुनकर पवनपुत्र हनुमान ने अपने सिर पर हाथ जोड़कर उत्तर में यह वचन कहा:
Verse 13
क्षिप्रम् एष्यति काकुत्स्थो हर्यृक्षप्रवरैर् वृतः । यस् ते युधि विजित्यारीञ् शोकं व्यपनयिष्यति ॥
kṣipram eṣyati kākutstho haryṛkṣapravarair vṛtaḥ | yas te yudhi vijityārīñ śokaṃ vyapanayiṣyati
"Swiftly will Kākutstha come, surrounded by the foremost of monkeys and bears, who, conquering your foes in battle, will take away your grief."
"काकुत्स्थ राम शीघ्र ही वानरों और रीछों के श्रेष्ठजनों से घिरकर आएँगे, जो युद्ध में आपके शत्रुओं को जीतकर आपके शोक को दूर कर देंगे।"
Verse 14
न हि पश्यामि मर्त्येषु नामरेष्व् असुरेषु वा । यस् तस्य वमतो बाणान् स्थातुम् उत्सहते ऽग्रतः ॥
na hi paśyāmi martyeṣu nāmareṣv asureṣu vā | yas tasya vamato bāṇān sthātum utsahate 'grataḥ
"For I see none, among mortals, gods, or demons, who dares stand before him as he vomits forth his arrows."
"क्योंकि मनुष्यों, देवताओं अथवा असुरों में मुझे कोई ऐसा दिखाई नहीं देता जो उनके बाण उगलते समय उनके सामने खड़े रहने का साहस करे।"
Verse 15
अप्य् अर्कम् अपि पर्जन्यम् अपि वैवस्वतं यमम् । स हि सोढुं रणे शक्तस् तवहेतोर् विशेषतः ॥
apy arkam api parjanyam api vaivasvataṃ yamam | sa hi soḍhuṃ raṇe śaktas tavahetor viśeṣataḥ
"Even the sun, even Parjanya (the rain-god), even Yama son of Vivasvat—he is able to withstand in battle, especially for your sake."
"सूर्य को भी, पर्जन्य (वर्षा देव) को भी, और विवस्वान के पुत्र यम को भी वे युद्ध में सह सकते हैं—विशेषकर आपके लिए।"
Verse 16
स हि सागरपर्यन्तां महीं शासितुम् ईहते । त्वन् निमित्तो हि रामस्य जयो जनकनन्दिनि ॥
sa hi sāgaraparyantāṃ mahīṃ śāsitum īhate | tvan nimitto hi rāmasya jayo janakanandini
"For he strives to rule the sea-girt earth; and it is for your sake, O delight of Janaka, that Rāma seeks his victory."
"क्योंकि वे समुद्रपर्यन्त पृथ्वी पर शासन करने का यत्न करते हैं; और हे जनकनन्दिनी, राम की विजय आपके ही निमित्त है।"
Verse 17
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्यक् सत्यं सुभाषितम् । जानकी बहु मेने ऽथ वचनं चेदम् अब्रवीत् ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā samyak satyaṃ subhāṣitam | jānakī bahu mene 'tha vacanaṃ cedam abravīt
Hearing those words of his, well-spoken, true and right, Jānakī esteemed them highly, and then spoke these words:
उसके वे सम्यक्, सत्य और सुन्दर कहे गए वचन सुनकर जानकी ने उन्हें बहुत सराहा, और तब यह वचन कहा:
Verse 18
ततस् तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः । भर्तुः स्नेहान्वितं वाक्यं सौहार्दाद् अनुमानयत् ॥
tatas taṃ prasthitaṃ sītā vīkṣamāṇā punaḥ punaḥ | bhartuḥ snehānvitaṃ vākyaṃ sauhārdād anumānayat
Then, gazing again and again at him as he set forth, Sītā, out of her tenderness, honored his words full of her husband's love.
The verse seems slightly displaced; Sītā dwells on Hanumān's affectionate report of Rāma.
तब प्रस्थान करते उसे बार-बार निहारती हुई सीता ने स्नेह से अपने पति के प्रेम से युक्त उसके वचनों का आदर किया।
Verse 19
यदि वा मन्यसे वीर वसैकाहम् अरिंदम । कस्मिंश् चित् संवृते देशे विश्रान्तः श्वो गमिष्यसि ॥
yadi vā manyase vīra vasaikāham ariṃdama | kasmiṃś cit saṃvṛte deśe viśrāntaḥ śvo gamiṣyasi
"Or if you think it well, O hero, O tamer of foes, stay one day; resting in some hidden place, you shall go tomorrow."
"अथवा हे वीर, हे अरिंदम! यदि ठीक समझो, तो एक दिन ठहर जाओ; किसी गुप्त स्थान में विश्राम करके कल चले जाना।"
Verse 20
मम चेद् अल्पभाग्यायाः साम्निध्यात् तव वीर्यवान् । अस्य शोकस्य महतो मुहूर्तं मोक्षणं भवेत् ॥
mama ced alpabhāgyāyāḥ sāmnidhyāt tava vīryavān | asya śokasya mahato muhūrtaṃ mokṣaṇaṃ bhavet
"If, through your nearness, O valiant one, there could come to me, ill-fated as I am, even a moment's release from this great grief—"
"हे पराक्रमी! यदि तुम्हारी समीपता से मुझ अभागिनी को इस महान शोक से एक क्षण के लिए भी मुक्ति मिल सके—"
Verse 21
गते हि हरिशार्दूल पुनरागमनाय तु । प्राणानाम् अपि संदेहो मम स्यान् नात्र संशयः ॥
gate hi hariśārdūla punarāgamanāya tu | prāṇānām api saṃdeho mama syān nātra saṃśayaḥ
"For when you have gone, O tiger among monkeys, there would be doubt even of my very life, until your return—of this there is no doubt."
"क्योंकि हे वानरश्रेष्ठ! तुम्हारे चले जाने पर, तुम्हारे पुनः लौटने तक, मेरे प्राणों तक के बचे रहने में सन्देह होगा—इसमें कोई सन्देह नहीं।"
Verse 22
तवादर्शनजः शोको भूयो मां परितापयेत् । दुःखाद् दुःखपरामृष्टां दीपयन्न् इव वानर ॥
tavādarśanajaḥ śoko bhūyo māṃ paritāpayet | duḥkhād duḥkhaparāmṛṣṭāṃ dīpayann iva vānara
"The grief born of not seeing you would torment me yet more, who am gripped by grief upon grief, as if setting me ablaze, O monkey."
"हे वानर! तुम्हें न देख पाने से उत्पन्न शोक, दुःख पर दुःख से जकड़ी हुई मुझे और अधिक सन्तप्त करेगा, मानो मुझे जला रहा हो।"
Verse 23
अयं च वीर संदेहस् तिष्ठतीव ममाग्रतः । सुमहांस् त्वत्सहायेषु हर्यृक्षेषु हरीश्वर ॥
ayaṃ ca vīra saṃdehas tiṣṭhatīva mamāgrataḥ | sumahāṃs tvatsahāyeṣu haryṛkṣeṣu harīśvara
"And this doubt, O hero, stands as it were before me, a very great one, concerning the bears and monkeys, your helpers, O lord of monkeys:"
"और हे वीर, हे हरीश्वर! यह एक बहुत बड़ा सन्देह तुम्हारे सहायक रीछों और वानरों के विषय में मेरे सामने मानो खड़ा है:"
Verse 24
कथं नु खलु दुष्पारं तरिष्यन्ति महोदधिम् । तानि हर्यृक्षसैन्यानि तौ वा नरवरात्मजौ ॥
kathaṃ nu khalu duṣpāraṃ tariṣyanti mahodadhim | tāni haryṛkṣasainyāni tau vā naravarātmajau
"How indeed shall those armies of bears and monkeys, or those two sons of the best of men, cross the ocean so hard to pass?"
"रीछों और वानरों की वे सेनाएँ, अथवा वे दोनों नरश्रेष्ठ के पुत्र, इस दुस्तर महासागर को भला कैसे पार करेंगे?"
Verse 25
त्रयाणाम् एव भूतानां सागरस्येह लङ्घने । शक्तिः स्याद् वैनतेयस्य तव वा मारुतस्य वा ॥
trayāṇām eva bhūtānāṃ sāgarasyeha laṅghane | śaktiḥ syād vainateyasya tava vā mārutasya vā
"For of only three beings would there be the power to leap the ocean here: of the son of Vinatā (Garuḍa), or of you, or of the Wind."
"यहाँ समुद्र को लाँघने की शक्ति तो केवल तीन प्राणियों में ही होगी: विनतानन्दन (गरुड़) में, तुम में, अथवा पवन में।"
Verse 26
तद् अस्मिन् कार्यनिर्योगे वीरैवं दुरतिक्रमे । किं पश्यसि समाधानं त्वं हि कार्यविदां वरः ॥
tad asmin kāryaniryoge vīraivaṃ duratikrame | kiṃ paśyasi samādhānaṃ tvaṃ hi kāryavidāṃ varaḥ
"So in this task, O hero, so hard to accomplish, what resolution do you see? For you are the foremost of those who know how things are done."
"इसलिए हे वीर! इस प्रकार दुष्कर इस कार्य में तुम क्या समाधान देखते हो? क्योंकि तुम कार्य जानने वालों में श्रेष्ठ हो।"
Verse 27
कामम् अस्य त्वम् एवैकः कार्यस्य परिसाधने । पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस् ते बलोदयः ॥
kāmam asya tvam evaikaḥ kāryasya parisādhane | paryāptaḥ paravīraghna yaśasyas te balodayaḥ
"True, you alone are sufficient to accomplish this task, O slayer of enemy heroes; the display of your strength would be your glory."
"हे शत्रुवीरों के संहारक! ठीक है, इस कार्य को सम्पन्न करने में तुम अकेले ही पर्याप्त हो; तुम्हारे बल का प्रदर्शन तुम्हारे लिए यशकर होगा।"
Verse 28
बलैः समग्रैर् यदि मां रावणं जित्य संयुगे । विजयी स्वपुरं यायात् तत् तु मे स्याद् यशस्करम् ॥
balaiḥ samagrair yadi māṃ rāvaṇaṃ jitya saṃyuge | vijayī svapuraṃ yāyāt tat tu me syād yaśaskaram
"But if, having conquered Rāvaṇa in battle with his whole army, Rāma, victorious, should go to his own city bearing me—that would be glorious for me."
"किन्तु यदि सम्पूर्ण सेनाओं सहित रावण को युद्ध में जीतकर राम विजयी होकर मुझे लेकर अपने नगर लौटें, तो वह मेरे लिए यशकर होगा।"
Verse 29
बलैस् तु संकुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः । मां नयेद् यदि काकुत्स्थस् तत् तस्य सदृशं भवेत् ॥
balais tu saṃkulāṃ kṛtvā laṅkāṃ parabalārdanaḥ | māṃ nayed yadi kākutsthas tat tasya sadṛśaṃ bhavet
"If Kākutstha, crusher of hostile hosts, having filled Laṅkā with his armies, should lead me away—that would be worthy of him."
"शत्रुसेनाओं का मर्दन करने वाले काकुत्स्थ राम यदि लंका को अपनी सेनाओं से भरकर मुझे ले जाएँ, तो वह उनके योग्य होगा।"
Verse 30
तद् यथा तस्य विक्रान्तम् अनुरूपं महात्मनः । भवेद् आहव शूरस्य तथा त्वम् उपपादय ॥
tad yathā tasya vikrāntam anurūpaṃ mahātmanaḥ | bhaved āhava śūrasya tathā tvam upapādaya
"Therefore contrive it so that the valor of that great soul, the hero in battle, may be in keeping with him."
"इसलिए तुम ऐसा प्रबन्ध करो जिससे उन महात्मा, युद्ध के शूरवीर का पराक्रम उनके अनुरूप हो।"
Verse 31
तद् अर्थोपहितं वाक्यं सहितं हेतुसंहितम् । निशम्य हनुमाञ् शेषं वाक्यम् उत्तरम् अब्रवीत् ॥
tad arthopahitaṃ vākyaṃ sahitaṃ hetusaṃhitam | niśamya hanumāñ śeṣaṃ vākyam uttaram abravīt
Hearing that speech, full of meaning, coherent and furnished with reasons, Hanumān spoke the rest of his reply:
अर्थ से युक्त, संगत और हेतुओं से भरे उस वचन को सुनकर हनुमान ने शेष उत्तर इस प्रकार कहा:
Verse 32
देवि हर्यृक्षसैन्यानाम् ईश्वरः प्लवतां वरः । सुग्रीवः सत्त्वसंपन्नस् तवार्थे कृतनिश्चयः ॥
devi haryṛkṣasainyānām īśvaraḥ plavatāṃ varaḥ | sugrīvaḥ sattvasaṃpannas tavārthe kṛtaniścayaḥ
"O lady, Sugrīva, lord of the armies of bears and monkeys, best of the leaping ones, endowed with courage, is resolved for your sake."
"हे देवि! रीछों और वानरों की सेनाओं के स्वामी, प्लवंगों में श्रेष्ठ, सत्त्वसम्पन्न सुग्रीव आपके लिए दृढ़ निश्चय कर चुके हैं।"
Verse 33
स वानरसहस्राणां कोटीभिर् अभिसंवृतः । क्षिप्रम् एष्यति वैदेहि राक्षसानां निबर्हणः ॥
sa vānarasahasrāṇāṃ koṭībhir abhisaṃvṛtaḥ | kṣipram eṣyati vaidehi rākṣasānāṃ nibarhaṇaḥ
"Surrounded by tens of millions of thousands of monkeys, he will come swiftly, O Vaidehī, the destroyer of the rākṣasas."
"हे वैदेहि! सहस्रों करोड़ वानरों से घिरकर वे राक्षसों के संहारक शीघ्र ही आएँगे।"
Verse 34
तस्य विक्रमसंपन्नाः सत्त्ववन्तो महाबलाः । मनःसंकल्पसंपाता निदेशे हरयः स्थिताः ॥
tasya vikramasaṃpannāḥ sattvavanto mahābalāḥ | manaḥsaṃkalpasaṃpātā nideśe harayaḥ sthitāḥ
"His monkeys, endowed with valor, courageous, of great might, swift as the mind's own leap, stand at his command."
"उनके वानर पराक्रमसम्पन्न, सत्त्ववान, महाबली, मन के संकल्प के समान वेग वाले, उनके आदेश में स्थित हैं।"
Verse 35
येषां नोपरि नाधस्तान् न तिर्यक् सज्जते गतिः । न च कर्मसु सीदन्ति महत्स्व् अमिततेजसः ॥
yeṣāṃ nopari nādhastān na tiryak sajjate gatiḥ | na ca karmasu sīdanti mahatsv amitatejasaḥ
"For whom there is no barring of their course above, below, or across, and who do not flag in great tasks—those of boundless splendor."
"जिनकी गति न ऊपर, न नीचे, न आड़े कहीं रुकती है, और जो महान कार्यों में शिथिल नहीं पड़ते—वे अमित तेजस्वी हैं।"
Verse 36
असकृत् तैर् महोत्सहैः ससागरधराधरा । प्रदक्षिणीकृता भूमिर् वायुमार्गानुसारिभिः ॥
asakṛt tair mahotsahaiḥ sasāgaradharādharā | pradakṣiṇīkṛtā bhūmir vāyumārgānusāribhiḥ
"Many a time has the earth, with its oceans and mountains, been circled in reverence by those of great zeal, who follow the path of the wind."
"वायु के मार्ग का अनुसरण करने वाले उन महोत्साही वानरों ने समुद्रों और पर्वतों सहित इस पृथ्वी की अनेक बार प्रदक्षिणा की है।"
Verse 37
मद्विशिष्टाश् च तुल्याश् च सन्ति तत्र वनौकसः । मत्तः प्रत्यवरः कश् चिन् नास्ति सुग्रीवसंनिधौ ॥
madviśiṣṭāś ca tulyāś ca santi tatra vanaukasaḥ | mattaḥ pratyavaraḥ kaś cin nāsti sugrīvasaṃnidhau
"There are among those forest-dwellers my superiors and my equals; there is none inferior to me in Sugrīva's presence."
"उन वनवासियों में मुझसे श्रेष्ठ और मेरे समान भी हैं; किन्तु सुग्रीव के पास मुझसे हीन कोई नहीं है।"
Verse 38
अहं तावद् इह प्राप्तः किं पुनस् ते महाबलाः । न हि प्रकृष्टाः प्रेष्यन्ते प्रेष्यन्ते हीतरे जनाः ॥
ahaṃ tāvad iha prāptaḥ kiṃ punas te mahābalāḥ | na hi prakṛṣṭāḥ preṣyante preṣyante hītare janāḥ
"If even I have come here, how much more those of great might? For it is not the superior who are sent on errands; it is the lesser folk who are sent."
Hanumān modestly reasons that since even he, no first-rank monkey, crossed, the mightier ones surely can.
"जब मैं ही यहाँ आ पहुँचा, तो फिर वे महाबली क्यों नहीं? क्योंकि श्रेष्ठजन दूत बनाकर नहीं भेजे जाते; भेजे तो हीन लोग ही जाते हैं।"
Verse 39
तद् अलं परितापेन देवि शोको व्यपैतु ते । एकोत्पातेन ते लङ्काम् एष्यन्ति हरियूथपाः ॥
tad alaṃ paritāpena devi śoko vyapaitu te | ekotpātena te laṅkām eṣyanti hariyūthapāḥ
"So enough of lamenting, O lady; let your grief depart. With a single bound those monkey chiefs will reach Laṅkā."
"इसलिए हे देवि! परिताप बस करें; आपका शोक दूर हो। एक ही छलाँग में वे वानरयूथपति लंका में आ पहुँचेंगे।"
Verse 40
मम पृष्ठगतौ तौ च चन्द्रसूर्याव् इवोदितौ । त्वत्सकाशं महासत्त्वौ नृसिंहाव् आगमिष्यतः ॥
mama pṛṣṭhagatau tau ca candrasūryāv ivoditau | tvatsakāśaṃ mahāsattvau nṛsiṃhāv āgamiṣyataḥ
"And those two, mounted upon my back, like the risen moon and sun, those two great-souled lions among men, will come to your presence."
"और मेरी पीठ पर बैठे हुए वे दोनों महासत्त्व नरसिंह, उदित चन्द्रमा और सूर्य के समान, आपके पास आएँगे।"
Verse 41
तौ हि वीरौ नरवरौ सहितौ रामलक्ष्मणौ । आगम्य नगरीं लङ्कां सायकैर् विधमिष्यतः ॥
tau hi vīrau naravarau sahitau rāmalakṣmaṇau | āgamya nagarīṃ laṅkāṃ sāyakair vidhamiṣyataḥ
"For those two heroes, best of men, Rāma and Lakṣmaṇa together, coming to the city of Laṅkā, will blast it with their arrows."
"क्योंकि वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर, राम और लक्ष्मण, मिलकर लंका नगरी में आकर अपने बाणों से उसे ध्वस्त कर देंगे।"
Verse 42
सगणं रावणं हत्वा राघवो रघुनन्दनः । त्वाम् आदाय वरारोहे स्वपुरं प्रतियास्यति ॥
sagaṇaṃ rāvaṇaṃ hatvā rāghavo raghunandanaḥ | tvām ādāya varārohe svapuraṃ pratiyāsyati
"Having slain Rāvaṇa with his host, Rāghava, delight of the Raghus, taking you, O shapely one, will return to his own city."
"हे सुन्दरी! रघुनन्दन राघव सेना सहित रावण का वध करके आपको लेकर अपने नगर लौट जाएँगे।"
Verse 43
तद् आश्वसिहि भद्रं ते भव त्वं कालकाङ्क्षिणी । नचिराद् द्रक्ष्यसे रामं प्रज्वजन्तम् इवानिलम् ॥
tad āśvasihi bhadraṃ te bhava tvaṃ kālakāṅkṣiṇī | nacirād drakṣyase rāmaṃ prajvajantam ivānilam
"So take comfort; blessings on you; await the time. Before long you shall see Rāma, blazing like the wind-fanned fire."
"इसलिए आश्वस्त हो जाइए; आपका कल्याण हो; आप उस समय की प्रतीक्षा कीजिए। शीघ्र ही आप राम को वायु से उद्दीप्त अग्नि के समान देदीप्यमान देखेंगी।"
Verse 44
निहते राक्षसेन्द्रे च सपुत्रामात्यबान्धवे । त्वं समेष्यसि रामेण शशाङ्केनेव रोहिणी ॥
nihate rākṣasendre ca saputrāmātyabāndhave | tvaṃ sameṣyasi rāmeṇa śaśāṅkeneva rohiṇī
"And when the lord of the rākṣasas is slain, with his sons, ministers and kinsmen, you shall be united with Rāma, as Rohiṇī with the moon."
"और पुत्रों, मन्त्रियों एवं बन्धुओं सहित राक्षसेन्द्र के मारे जाने पर आप राम से वैसे ही मिलेंगी जैसे रोहिणी चन्द्रमा से।"
Verse 45
क्षिप्रं त्वं देवि शोकस्य पारं यास्यसि मैथिलि । रावणं चैव रामेण निहतं द्रक्ष्यसे ऽचिरात् ॥
kṣipraṃ tvaṃ devi śokasya pāraṃ yāsyasi maithili | rāvaṇaṃ caiva rāmeṇa nihataṃ drakṣyase 'cirāt
"Swiftly, O lady Maithilī, you shall reach the farther shore of grief, and before long you shall see Rāvaṇa slain by Rāma."
"हे मैथिलि देवि! आप शीघ्र ही शोक के पार पहुँच जाएँगी, और थोड़े ही समय में रावण को राम द्वारा मारा गया देखेंगी।"
Verse 46
एवम् आश्वस्य वैदेहीं हनूमान् मारुतात्मजः । गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीं पुनर् अब्रवीत् ॥
evam āśvasya vaidehīṃ hanūmān mārutātmajaḥ | gamanāya matiṃ kṛtvā vaidehīṃ punar abravīt
Having thus reassured Vaidehī, Hanumān, son of the Wind, resolving to depart, again spoke to Vaidehī:
इस प्रकार वैदेही को आश्वस्त करके पवनपुत्र हनुमान ने प्रस्थान का निश्चय करके वैदेही से फिर कहा:
Verse 47
तम् अरिघ्नं कृतात्मानं क्षिप्रं द्रक्ष्यसि राघवम् । लक्ष्मणं च धनुष्पाणिं लङ्काद्वारम् उपस्थितम् ॥
tam arighnaṃ kṛtātmānaṃ kṣipraṃ drakṣyasi rāghavam | lakṣmaṇaṃ ca dhanuṣpāṇiṃ laṅkādvāram upasthitam
"Soon you shall see that slayer of foes, the disciplined Rāghava, and Lakṣmaṇa, bow in hand, arrived at the gate of Laṅkā."
"उन शत्रुसंहारक, संयमी राघव को, और धनुष हाथ में लिए लक्ष्मण को आप शीघ्र ही लंका के द्वार पर उपस्थित देखेंगी।"
Verse 48
नखदंष्ट्रायुधान् वीरान् सिंहशार्दूलविक्रमान् । वानरान् वारणेन्द्राभान् क्षिप्रं द्रक्ष्यसि संगतान् ॥
nakhadaṃṣṭrāyudhān vīrān siṃhaśārdūlavikramān | vānarān vāraṇendrābhān kṣipraṃ drakṣyasi saṃgatān
"Soon you shall see the monkeys gathered—heroes with claws and teeth for weapons, with the valor of lions and tigers, resembling lordly elephants."
"नख और दाँतों को आयुध बनाने वाले, सिंह और व्याघ्र के समान पराक्रमी, गजराज के समान दिखने वाले वीर वानरों को आप शीघ्र ही एकत्र देखेंगी।"
Verse 49
शैलाम्बुदनिकाशानां लङ्कामलयसानुषु । नर्दतां कपिमुख्यानाम् आर्ये यूथान्य् अनेकशः ॥
śailāmbudanikāśānāṃ laṅkāmalayasānuṣu | nardatāṃ kapimukhyānām ārye yūthāny anekaśaḥ
"Upon the Malaya heights of Laṅkā, O noble lady, many a troop of monkey chiefs, like mountains and rain-clouds, roaring."
"हे आर्ये! लंका के मलय पर्वत की चोटियों पर पर्वतों और मेघों के समान, गरजते हुए वानरमुख्यों के अनेक झुण्ड (आप देखेंगी)।"
Verse 50
स तु मर्मणि घोरेण ताडितो मन्मथेषुणा । न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ॥
sa tu marmaṇi ghoreṇa tāḍito manmatheṣuṇā | na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ
"But he, struck in a vital place by the dreadful shaft of the love-god, finds no peace—that Rāma, like an elephant tormented by a lion."
"किन्तु वे राम कामदेव के भयंकर बाण से मर्मस्थल में आहत होकर वैसे ही शान्ति नहीं पाते जैसे सिंह से सताया हुआ हाथी।"
Verse 51
मा रुदो देवि शोकेन मा भूत् ते मनसो ऽप्रियम् । शचीव पथ्या शक्रेण भर्त्रा नाथवती ह्य् असि ॥
mā rudo devi śokena mā bhūt te manaso 'priyam | śacīva pathyā śakreṇa bhartrā nāthavatī hy asi
"Do not weep, O lady, with grief; let there be nothing unwelcome to your mind. As Śacī is blest with Śakra, so you have a lord in your husband."
"हे देवि! शोक से मत रोइए; आपके मन को कोई अप्रिय बात न हो। जैसे शची इन्द्र से सौभाग्यवती है, वैसे ही आप अपने पति से सनाथ हैं।"
Verse 52
रामाद् विशिष्टः को ऽन्यो ऽस्ति कश् चित् सौमित्रिणा समः । अग्निमारुतकल्पौ तौ भ्रातरौ तव संश्रयौ ॥
rāmād viśiṣṭaḥ ko 'nyo 'sti kaś cit saumitriṇā samaḥ | agnimārutakalpau tau bhrātarau tava saṃśrayau
"Who else is there greater than Rāma, or any equal to Saumitri? Those two brothers, like fire and the wind, are your refuge."
"राम से बढ़कर दूसरा कौन है, और सुमित्रानन्दन के समान कौन? अग्नि और वायु के समान वे दोनों भाई आपके आश्रय हैं।"
Verse 53
नास्मिंश् चिरं वत्स्यसि देवि देशे; रक्षोगणैर् अध्युषितो ऽतिरौद्रे । न ते चिराद् आगमनं प्रियस्य; क्षमस्व मत्संगमकालमात्रम् ॥
nāsmiṃś ciraṃ vatsyasi devi deśe; rakṣogaṇair adhyuṣito 'tiraudre | na te cirād āgamanaṃ priyasya; kṣamasva matsaṃgamakālamātram
"You shall not dwell long, O lady, in this most dreadful place, haunted by hosts of rākṣasas. Not far off is the coming of your beloved; endure but the span until my reunion with him."
The last line: endure until Hanumān rejoins Rāma and brings him back.
"हे देवि! राक्षस-समूहों से बसे इस अत्यन्त भयंकर स्थान में आप अधिक समय नहीं रहेंगी। आपके प्रिय का आगमन दूर नहीं; मेरे उनसे मिलन के समय-भर की प्रतीक्षा कीजिए।"