Sarga 3
Sundara Kanda
37 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स लम्बशिखरे लम्बे लम्बतोयदसंनिभे । सत्त्वम् आस्थाय मेधावी हनुमान् मारुतात्मजः ॥
sa lambaśikhare lambe lambatoyadasaṃnibhe | sattvam āsthāya medhāvī hanumān mārutātmajaḥ
Upon the lofty peak of Lamba, tall and resembling a looming rain-cloud, the wise Hanumān, son of the Wind, summoning up his resolve,
ऊँचे और घुमड़ते मेघ के समान लम्ब पर्वत के उस ऊँचे शिखर पर, धैर्य धारण करके, वह बुद्धिमान वायुपुत्र हनुमान—
Verse 2
निशि लङ्कां महासत्त्वो विवेश कपिकुञ्जरः । रम्यकाननतोयाढ्यां पुरीं रावणपालिताम् ॥
niśi laṅkāṃ mahāsattvo viveśa kapikuñjaraḥ | ramyakānanatoyāḍhyāṃ purīṃ rāvaṇapālitām
that elephant among monkeys of mighty being entered Laṅkā by night — the city ruled by Rāvaṇa, rich with lovely groves and waters;
वह महान सत्त्व वाला कपिश्रेष्ठ रात्रि में लंका में प्रविष्ट हुआ—रमणीय वनों और जल से समृद्ध, रावण द्वारा पालित उस नगरी में;
Verse 3
शारदाम्बुधरप्रख्यैर् भवनैर् उपशोभिताम् । सागरोपमनिर्घोषां सागरानिलसेविताम् ॥
śāradāmbudharaprakhyair bhavanair upaśobhitām | sāgaropamanirghoṣāṃ sāgarānilasevitām
graced with mansions that resembled autumn rain-clouds, roaring like the sea and fanned by the sea-breeze;
जो शरद के मेघों के समान भवनों से सुशोभित थी, समुद्र के समान गर्जना करती थी और समुद्र की वायु से सेवित थी;
Verse 4
सुपुष्टबलसंगुप्तां यथैव विटपावतीम् । चारुतोरणनिर्यूहां पाण्डुरद्वारतोरणाम् ॥
supuṣṭabalasaṃguptāṃ yathaiva viṭapāvatīm | cārutoraṇaniryūhāṃ pāṇḍuradvāratoraṇām
guarded by well-nourished troops, like a city of abundant wealth, with fair archways and cornices and white gateway-arches;
जो हृष्ट-पुष्ट सेना से भली प्रकार रक्षित थी, मानो समृद्धि से भरी कोई नगरी हो; जिसके तोरण और अटारियाँ सुन्दर थीं और द्वार-तोरण श्वेत थे;
Verse 5
भुजगाचरितां गुप्तां शुभां भोगवतीम् इव । तां सविद्युद्घनाकीर्णां ज्योतिर्मार्गनिषेविताम् ॥
bhujagācaritāṃ guptāṃ śubhāṃ bhogavatīm iva | tāṃ savidyudghanākīrṇāṃ jyotirmārganiṣevitām
frequented by serpents, guarded and auspicious, like Bhogavatī; thronged with clouds and lightning and frequented by the paths of the stars;
जो सर्पों से सेवित, रक्षित और शुभ भोगवती के समान थी; जो बिजलियों और मेघों से भरी और नक्षत्रमार्गों से सेवित थी;
Verse 6
चण्डमारुतनिर्ह्रादां यथेन्द्रस्यामरावतीम् । शातकुम्भेन महता प्राकारेणाभिसंवृताम् ॥
caṇḍamārutanirhrādāṃ yathendrasyāmarāvatīm | śātakumbhena mahatā prākāreṇābhisaṃvṛtām
roaring with the fierce wind, like Indra's Amarāvatī, girt about with a great rampart of gold.
जो प्रचण्ड वायु से गूँजती हुई इन्द्र की अमरावती के समान थी, और सोने के विशाल परकोटे से घिरी हुई थी;
Verse 7
किङ्किणीजालघोषाभिः पताकाभिर् अलंकृताम् । आसाद्य सहसा हृष्टः प्राकारम् अभिपेदिवान् ॥
kiṅkiṇījālaghoṣābhiḥ patākābhir alaṃkṛtām | āsādya sahasā hṛṣṭaḥ prākāram abhipedivān
Adorned with pennants ringing with networks of little bells, reaching it suddenly and glad, he drew near to the rampart.
घण्टियों के जालों की ध्वनि करती हुई पताकाओं से अलंकृत उस नगरी के निकट अचानक पहुँचकर हर्षित होकर वह परकोटे के पास आ गया।
Verse 8
विस्मयाविष्टहृदयः पुरीम् आलोक्य सर्वतः । जाम्बूनदमयैर् द्वारैर् वैदूर्यकृतवेदिकैः ॥
vismayāviṣṭahṛdayaḥ purīm ālokya sarvataḥ | jāmbūnadamayair dvārair vaidūryakṛtavedikaiḥ
His heart filled with wonder, gazing all about the city — with its gates of gold and its altars wrought of beryl,
विस्मय से भरे हृदय से उस नगरी को सब ओर देखता हुआ—सोने के द्वारों और वैदूर्य की बनी वेदियों से युक्त,
Verse 9
मणिस्फटिक मुक्ताभिर् मणिकुट्टिमभूषितैः । तप्तहाटकनिर्यूहै राजतामलपाण्डुरैः ॥
maṇisphaṭika muktābhir maṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ | taptahāṭakaniryūhai rājatāmalapāṇḍuraiḥ
paved with gems, crystal, and pearls, adorned with jewelled flooring, with cornices of refined gold and spotless, silver-white;
मणि, स्फटिक और मोतियों से जड़े, मणिजटित फर्श से विभूषित, तपाए हुए सोने के छज्जों वाले और चाँदी के समान निर्मल श्वेत भवनों से युक्त;
Verse 10
वैदूर्यतलसोपानैः स्फाटिकान्तरपांसुभिः । चारुसंजवनोपेतैः खम् इवोत्पतितैः शुभैः ॥
vaidūryatalasopānaiḥ sphāṭikāntarapāṃsubhiḥ | cārusaṃjavanopetaiḥ kham ivotpatitaiḥ śubhaiḥ
with stairways of beryl floors and terraces inlaid with crystal, furnished with fair assembly-halls, bright as though sprung up into the sky;
वैदूर्य के तलों की सीढ़ियों वाले, भीतर स्फटिक से जड़े, सुन्दर सभा-भवनों से युक्त, आकाश में उछले हुए-से शुभ भवनों से युक्त;
Verse 11
क्रौञ्चबर्हिणसंघुष्टे राजहंसनिषेवितैः । तूर्याभरणनिर्घोषैः सर्वतः प्रतिनादिताम् ॥
krauñcabarhiṇasaṃghuṣṭe rājahaṃsaniṣevitaiḥ | tūryābharaṇanirghoṣaiḥ sarvataḥ pratināditām
loud with the cry of curlews and peacocks, haunted by royal geese, and resounding on every side with the music of instruments and ornaments.
क्रौंच और मोरों से गूँजते, राजहंसों से सेवित, और सब ओर बाजों तथा आभूषणों की ध्वनि से प्रतिध्वनित भवनों से युक्त—
Verse 12
वस्वोकसाराप्रतिमां समीक्ष्य नगरीं ततः । खम् इवोत्पतितां लङ्कां जहर्ष हनुमान् कपिः ॥
vasvokasārāpratimāṃ samīkṣya nagarīṃ tataḥ | kham ivotpatitāṃ laṅkāṃ jaharṣa hanumān kapiḥ
Beholding that city, peerless as Kubera's Vasvokasārā, Laṅkā as though sprung up into the sky, the monkey Hanumān rejoiced.
कुबेर की वस्वोकसारा के समान उस नगरी को, आकाश में उछली हुई-सी उस लंका को देखकर कपि हनुमान हर्षित हुआ।
Verse 13
तां समीक्ष्य पुरीं लङ्कां राक्षसाधिपतेः शुभाम् । अनुत्तमाम् ऋद्धियुतां चिन्तयाम् आस वीर्यवान् ॥
tāṃ samīkṣya purīṃ laṅkāṃ rākṣasādhipateḥ śubhām | anuttamām ṛddhiyutāṃ cintayām āsa vīryavān
Beholding that fair city of the lord of the Rākṣasas, unsurpassed and endowed with prosperity, the valiant one reflected:
राक्षसाधिपति की उस शुभ, अनुपम और समृद्धि से युक्त लंकापुरी को देखकर वह पराक्रमी विचार करने लगा।
Verse 14
नेयम् अन्येन नगरी शक्या धर्षयितुं बलात् । रक्षिता रावणबलैर् उद्यतायुधधारिभिः ॥
neyam anyena nagarī śakyā dharṣayituṃ balāt | rakṣitā rāvaṇabalair udyatāyudhadhāribhiḥ
"This city cannot be stormed by force by another, guarded as it is by Rāvaṇa's troops bearing upraised weapons.
'उठाए हुए आयुध धारण करने वाले रावण के सैनिकों से रक्षित इस नगरी को कोई दूसरा बल से नहीं धर्षित कर सकता।
Verse 15
कुमुदाङ्गदयोर् वापि सुषेणस्य महाकपेः । प्रसिद्धेयं भवेद् भूमिर् मैन्दद्विविदयोर् अपि ॥
kumudāṅgadayor vāpi suṣeṇasya mahākapeḥ | prasiddheyaṃ bhaved bhūmir maindadvividayor api
This would be fit ground for Kumuda, Aṅgada, the great monkey Suṣeṇa, and for Mainda and Dvivida too;
यह भूमि कुमुद, अंगद, महाकपि सुषेण, तथा मैन्द और द्विविद के लिए ही अनुकूल हो सकती है;
Verse 16
विवस्वतस् तनूजस्य हरेश् च कुशपर्वणः । ऋक्षस्य केतुमालस्य मम चैव गतिर् भवेत् ॥
vivasvatas tanūjasya hareś ca kuśaparvaṇaḥ | ṛkṣasya ketumālasya mama caiva gatir bhavet
for the son of the Sun, for the monkey Kuśaparvan, for Ṛkṣa, for Ketumāla, and for me too would there be a way in."
सूर्यपुत्र सुग्रीव, कपि कुशपर्वा, ऋक्ष, केतुमाल और मेरे लिए ही यहाँ प्रवेश सम्भव हो सकता है।'
Verse 17
समीक्ष्य तु महाबाहो राघवस्य पराक्रमम् । लक्ष्मणस्य च विक्रान्तम् अभवत् प्रीतिमान् कपिः ॥
samīkṣya tu mahābāho rāghavasya parākramam | lakṣmaṇasya ca vikrāntam abhavat prītimān kapiḥ
But considering the prowess of mighty-armed Rāghava and the valour of Lakṣmaṇa, the monkey grew glad at heart.
किन्तु महाबाहु राघव के पराक्रम और लक्ष्मण के विक्रम का विचार करके वह कपि प्रसन्न हो गया।
Verse 18
तां रत्नवसनोपेतां कोष्ठागारावतंसकाम् । यन्त्रागारस्तनीम् ऋद्धां प्रमदाम् इव भूषिताम् ॥
tāṃ ratnavasanopetāṃ koṣṭhāgārāvataṃsakām | yantrāgārastanīm ṛddhāṃ pramadām iva bhūṣitām
That city, clad in jewelled raiment, with storehouses for ear-ornaments, with arsenals for breasts, prosperous and decked like a lovely woman adorned;
जो रत्नमय वस्त्र पहने हुई, कोठारों को कर्णाभरण और शस्त्रागारों को स्तन बनाए हुई, समृद्ध और सजी हुई किसी रमणी के समान थी;
Verse 19
तां नष्टतिमिरां दीपैर् भास्वरैश् च महागृहैः । नगरीं राक्षसेन्द्रस्य ददर्श स महाकपिः ॥
tāṃ naṣṭatimirāṃ dīpair bhāsvaraiś ca mahāgṛhaiḥ | nagarīṃ rākṣasendrasya dadarśa sa mahākapiḥ
its darkness dispelled by lamps and by great mansions brilliant with light — that city of the lord of the Rākṣasas the great monkey beheld.
जिसका अन्धकार दीपों और प्रकाशमान विशाल भवनों से नष्ट हो गया था—राक्षसेन्द्र की उस नगरी को उस महाकपि ने देखा।
Verse 20
प्रविष्टः सत्त्वसंपन्नो निशायां मारुतात्मजः । स महापथम् आस्थाय मुक्तापुष्पविराजितम् ॥
praviṣṭaḥ sattvasaṃpanno niśāyāṃ mārutātmajaḥ | sa mahāpatham āsthāya muktāpuṣpavirājitam
Entering by night, the son of the Wind, endowed with resolve, took to a great highway bright with scattered pearls and flowers.
सत्त्व से सम्पन्न वह वायुपुत्र रात्रि में प्रवेश करके मोतियों और फूलों से जगमगाते एक राजमार्ग पर चल पड़ा।
Verse 21
हसितोद्घुष्टनिनदैस् तूर्यघोष पुरः सरैः । वज्राङ्कुशनिकाशैश् च वज्रजालविभूषितैः । गृहमेधैः पुरी रम्या बभासे द्यौर् इवाम्बुदैः ॥
hasitodghuṣṭaninadais tūryaghoṣa puraḥ saraiḥ | vajrāṅkuśanikāśaiś ca vajrajālavibhūṣitaiḥ | gṛhamedhaiḥ purī ramyā babhāse dyaur ivāmbudaiḥ
With the sounds of laughter and loud cries, heralded by the clamour of instruments, and with dwellings bright as the thunderbolt and the goad and adorned with nets of diamond, the lovely city shone like the sky with its clouds.
हँसी की ऊँची ध्वनियों से गूँजते, बाजों के घोष से मुखरित, वज्र और अंकुश के समान चमकते तथा हीरों की जालियों से विभूषित भवनों से वह रमणीय नगरी मेघों से भरे आकाश के समान शोभित हो रही थी।
Verse 22
प्रजज्वाल तदा लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः । सिताभ्रसदृशैश् चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः । वर्धमानगृहैश् चापि सर्वतः सुविभाषितैः ॥
prajajvāla tadā laṅkā rakṣogaṇagṛhaiḥ śubhaiḥ | sitābhrasadṛśaiś citraiḥ padmasvastikasaṃsthitaiḥ | vardhamānagṛhaiś cāpi sarvataḥ suvibhāṣitaiḥ
Then Laṅkā blazed with the fair houses of the Rākṣasa hosts — bright and varied, white as cloud, built in lotus and svastika patterns, and with ever-growing mansions well appointed on every side.
उस समय लंका राक्षससमूहों के शुभ भवनों से जगमगा उठी—श्वेत मेघ के समान विचित्र, कमल और स्वस्तिक की रचना वाले, तथा सब ओर भली प्रकार सजे हुए ऊँचे होते जाते भवनों से।
Verse 23
तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितंकरः । राघवार्थं चरञ् श्रीमान् ददर्श च ननन्द च ॥
tāṃ citramālyābharaṇāṃ kapirājahitaṃkaraḥ | rāghavārthaṃ carañ śrīmān dadarśa ca nananda ca
That city with its varied garlands and ornaments the glorious one, doer of good to the monkey-king, beheld as he ranged about for Rāghava's sake, and he rejoiced.
भाँति-भाँति की मालाओं और आभूषणों वाली उस नगरी को, वानरराज का हित करने वाले उस श्रीमान ने राघव के प्रयोजन से विचरते हुए देखा और आनन्दित हुआ।
Verse 24
शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम् । स्त्रीणां मदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसाम् इव ॥
śuśrāva madhuraṃ gītaṃ tristhānasvarabhūṣitam | strīṇāṃ madasamṛddhānāṃ divi cāpsarasām iva
He heard the sweet song of women rich in wantonness, graced with the three registers of tone, like the song of Apsarases in heaven.
उसने तीन स्थानों के स्वरों से विभूषित, मदमत्त स्त्रियों का मधुर गीत वैसे ही सुना, जैसे स्वर्ग में अप्सराओं का गान हो।
Verse 25
शुश्राव काञ्चीनिनादं नूपुराणां च निःस्वनम् । सोपाननिनदांश् चैव भवनेषु महात्मनम् । आस्फोटितनिनादांश् च क्ष्वेडितांश् च ततस् ततः ॥
śuśrāva kāñcīninādaṃ nūpurāṇāṃ ca niḥsvanam | sopānaninadāṃś caiva bhavaneṣu mahātmanam | āsphoṭitaninādāṃś ca kṣveḍitāṃś ca tatas tataḥ
He heard the tinkling of girdles and the jingling of anklets, the sound of footsteps upon the stairs of the great ones' mansions, and the clapping of hands and the proud shouts here and there.
उसने करधनियों की झनकार और नूपुरों की ध्वनि सुनी; महात्माओं के भवनों में सीढ़ियों पर चलने की आवाज़, तथा जहाँ-तहाँ हाथ ठोंकने और गर्व से ललकारने की ध्वनियाँ भी सुनीं।
Verse 26
स्वाध्याय निरतांश् चैव यातुधानान् ददर्श सः । रावणस्तवसंयुक्तान् गर्जतो राक्षसान् अपि ॥
svādhyāya niratāṃś caiva yātudhānān dadarśa saḥ | rāvaṇastavasaṃyuktān garjato rākṣasān api
He saw too the night-stalkers engaged in their sacred recitation, and Rākṣasas chanting the praises of Rāvaṇa, and some roaring aloud.
उसने स्वाध्याय में लगे हुए निशाचरों को भी देखा, रावण की स्तुति करते हुए राक्षसों को और गरजते हुए राक्षसों को भी देखा।
Verse 27
राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत् । ददर्श मध्यमे गुल्मे राक्षसस्य चरान् बहून् ॥
rājamārgaṃ samāvṛtya sthitaṃ rakṣobalaṃ mahat | dadarśa madhyame gulme rākṣasasya carān bahūn
He beheld a great force of Rākṣasas stationed blocking the royal road, and in the central guard-post many spies of the Rākṣasa king.
उसने राजमार्ग को घेरकर खड़ी राक्षसों की विशाल सेना देखी, और बीच के चौकीपहरे में राक्षसराज के बहुत-से गुप्तचर देखे।
Verse 28
दीक्षिताञ् जटिलान् मुण्डान् गोऽजिनाम्बरवाससः । दर्भमुष्टिप्रहरणान् अग्निकुण्डायुधांस् तथा ॥
dīkṣitāñ jaṭilān muṇḍān go'jināmbaravāsasaḥ | darbhamuṣṭipraharaṇān agnikuṇḍāyudhāṃs tathā
He saw them consecrated for sacrifice, with matted locks or shaven heads, clad in cowhide and bark, armed with fistfuls of darbha-grass, bearing fire-pots for weapons;
उसने उन्हें यज्ञ के लिए दीक्षित, जटाधारी अथवा मुण्डित सिर वाले, गौ-चर्म और वल्कल पहने, मुट्ठी भर दर्भ को ही आयुध बनाए और अग्निकुण्ड को शस्त्र बनाए देखा;
Verse 29
कूटमुद्गरपाणींश् च दण्डायुधधरान् अपि । एकाक्षानेककर्णांश् च चलल्लम्बपयोधरान् ॥
kūṭamudgarapāṇīṃś ca daṇḍāyudhadharān api | ekākṣānekakarṇāṃś ca calallambapayodharān
with hammers and mallets in hand and wielding staves for weapons; some one-eyed, some one-eared, with pendulous, swaying dugs;
हाथों में हथौड़े और मुद्गर लिए, दण्ड को आयुध बनाए; किसी को एक आँख वाला, किसी को एक कान वाला, और लटकते-हिलते स्तनों वाला देखा;
Verse 30
करालान् भुग्नवक्त्रांश् च विकटान् वामनांस् तथा । धन्विनः खड्गिनश् चैव शतघ्नी मुसलायुधान् । परिघोत्तमहस्तांश् च विचित्रकवचोज्ज्वलान् ॥
karālān bhugnavaktrāṃś ca vikaṭān vāmanāṃs tathā | dhanvinaḥ khaḍginaś caiva śataghnī musalāyudhān | parighottamahastāṃś ca vicitrakavacojjvalān
grim, with crooked faces, monstrous and dwarfish; bearing bows and swords, armed with śataghnīs and clubs, and grasping great iron bars, resplendent in varied armour;
विकराल, टेढ़े मुख वाले, विकट और बौने; धनुष और तलवार धारण किए, शतघ्नी और मूसल से सज्जित, तथा हाथों में श्रेष्ठ परिघ लिए और विचित्र कवचों से चमकते देखा;
Verse 31
नातिष्ठूलान् नातिकृशान् नातिदीर्घातिह्रस्वकान् । विरूपान् बहुरूपांश् च सुरूपांश् च सुवर्चसः ॥
nātiṣṭhūlān nātikṛśān nātidīrghātihrasvakān | virūpān bahurūpāṃś ca surūpāṃś ca suvarcasaḥ
neither too stout nor too lean, neither too tall nor too short, some deformed and of many shapes, some fair of form and of fine lustre.
न बहुत मोटे न बहुत दुबले, न बहुत लम्बे न बहुत नाटे; किसी को विरूप और बहुरूप, तो किसी को सुन्दर रूप और उत्तम कान्ति वाला देखा।
Verse 32
शक्तिवृक्षायुधांश् चैव पट्टिशाशनिधारिणः । क्षेपणीपाशहस्तांश् च ददर्श स महाकपिः ॥
śaktivṛkṣāyudhāṃś caiva paṭṭiśāśanidhāriṇaḥ | kṣepaṇīpāśahastāṃś ca dadarśa sa mahākapiḥ
The great monkey beheld them bearing spears and tree-trunks for weapons, wielding pikes and bolts, and grasping slings and nooses in their hands.
उस महाकपि ने उन्हें शक्ति और वृक्षों को आयुध बनाए, पट्टिश और अशनि धारण किए, तथा हाथों में क्षेपणी और पाश लिए देखा।
Verse 33
स्रग्विणस् त्व् अनुलिप्तांश् च वराभरणभूषितान् । तीक्ष्णशूलधरांश् चैव वज्रिणश् च महाबलान् ॥
sragviṇas tv anuliptāṃś ca varābharaṇabhūṣitān | tīkṣṇaśūladharāṃś caiva vajriṇaś ca mahābalān
Wearing garlands, anointed, adorned with precious ornaments, bearing sharp spears, armed with thunderbolt-weapons, and of mighty strength;
कुछ को मालाएँ पहने, चन्दन लगाए, श्रेष्ठ आभूषणों से विभूषित, तीखे शूल धारण किए, वज्र-सदृश आयुध लिए और महाबली देखा।
Verse 34
शतसाहस्रम् अव्यग्रम् आरक्षं मध्यमं कपिः । प्राकारावृतम् अत्यन्तं ददर्श स महाकपिः ॥
śatasāhasram avyagram ārakṣaṃ madhyamaṃ kapiḥ | prākārāvṛtam atyantaṃ dadarśa sa mahākapiḥ
a hundred thousand strong, the central guard, undismayed, wholly enclosed by a rampart — such did the great monkey behold.
उस महाकपि ने एक लाख की संख्या वाले, सावधान, परकोटे से पूर्णतः घिरे हुए बीच के उस आरक्षक दल को देखा।
Verse 35
त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादविनादितम् । वाजिहेषितसंघुष्टं नादितं भूषणैस् तथा ॥
triviṣṭapanibhaṃ divyaṃ divyanādavināditam | vājiheṣitasaṃghuṣṭaṃ nāditaṃ bhūṣaṇais tathā
He entered the dwelling of the lord of the Rākṣasas — divine, like the third heaven, resounding with celestial sounds, loud with the neighing of horses and ringing with ornaments;
वह राक्षसाधिपति के उस दिव्य, तीसरे स्वर्ग के समान, दिव्य नादों से गूँजते, घोड़ों की हिनहिनाहट से मुखरित और आभूषणों की ध्वनि से निनादित भवन में प्रवेश कर गया;
Verse 36
रथैर् यानैर् विमानैश् च तथा गजहयैः शुभैः । वारणैश् च चतुर्दन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः ॥
rathair yānair vimānaiś ca tathā gajahayaiḥ śubhaiḥ | vāraṇaiś ca caturdantaiḥ śvetābhranicayopamaiḥ
adorned with chariots, palanquins, and aerial cars, and with fine elephants and horses, and with four-tusked elephants like heaps of white cloud;
जो रथों, यानों और विमानों से, तथा सुन्दर हाथियों और घोड़ों से, और श्वेत मेघसमूहों के समान चार दाँतों वाले हाथियों से सुशोभित था;
Verse 37
भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश् च मृगपक्षिभिः । राक्षसाधिपतेर् गुप्तम् आविवेश गृहं कपिः ॥
bhūṣitaṃ ruciradvāraṃ mattaiś ca mṛgapakṣibhiḥ | rākṣasādhipater guptam āviveśa gṛhaṃ kapiḥ
with its lovely gate adorned with rutting beasts and birds — guarded, the dwelling of the lord of the Rākṣasas the monkey entered.
जिसका सुन्दर द्वार मदमत्त मृगों और पक्षियों से विभूषित था—राक्षसाधिपति के उस रक्षित भवन में कपि ने प्रवेश किया।