Sarga 2
Sundara Kanda
55 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स सागरम् अनाधृष्यम् अतिक्रम्य महाबलः । त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥
sa sāgaram anādhṛṣyam atikramya mahābalaḥ | trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha
Having overleapt the unassailable sea, the mighty one, now at ease, beheld Laṅkā set upon the peak of Trikūṭa.
अजेय समुद्र को लाँघकर वह महाबली हनुमान अब स्वस्थ होकर त्रिकूट के शिखर पर बसी हुई लंका को देखने लगा।
Verse 2
ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् । अभिवृष्टः स्थितस् तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān | abhivṛṣṭaḥ sthitas tatra babhau puṣpamayo yathā
Then, rained upon by the shower of flowers loosed from the trees, the valiant one, standing there, shone as though made all of blossoms.
तब वृक्षों से झड़े पुष्पों की वर्षा से सिंचित वह पराक्रमी वहाँ खड़ा हुआ मानो फूलों से ही बना हो, ऐसा शोभित हुआ।
Verse 3
योजनानां शतं श्रीमांस् तीर्त्वाप्य् उत्तमविक्रमः । अनिश्वसन् कपिस् तत्र न ग्लानिम् अधिगच्छति ॥
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃs tīrtvāpy uttamavikramaḥ | aniśvasan kapis tatra na glānim adhigacchati
Having crossed a hundred yojanas, the glorious monkey of surpassing prowess, not even drawing a hard breath, felt no weariness there.
सौ योजन पार करके भी वह श्रीमान उत्तम पराक्रमी कपि लम्बी साँस तक न लेते हुए वहाँ तनिक भी थकान का अनुभव नहीं कर रहा था।
Verse 4
शतान्य् अहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्य् अपि । किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम् ॥
śatāny ahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūny api | kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṃkhyātaṃ śatayojanam
"I could stride over very many hundreds of yojanas; how much more the end of the sea, reckoned at a hundred yojanas!"
'मैं तो बहुत-से सौ-सौ योजन भी लाँघ सकता हूँ; फिर सौ योजन में गिने गए इस समुद्र के पार का तो कहना ही क्या!'
Verse 5
स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवताम् अपि चोत्तमः । जगाम वेगवांल् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatām api cottamaḥ | jagāma vegavāṃl laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim
He, foremost of the valiant and chief among the fliers, having leapt the great ocean, went swiftly on to Laṅkā.
पराक्रमियों में श्रेष्ठ और उड़ने वालों में भी उत्तम वह महासागर को लाँघकर वेगपूर्वक लंका की ओर चला।
Verse 6
शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च । गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca | gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca
Through the midst of green lawns, of fragrant woods, of thickets and of wooded hills, he went his way.
हरे-भरे घास के मैदानों, सुगन्धित वनों, झाड़ियों और वृक्षों से भरे पर्वतों के बीच से होकर वह चला।
Verse 7
शैलांश् च तरुसंछन्नान् वनराजीश् च पुष्पिताः । अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान् प्लवगर्षभः ॥
śailāṃś ca tarusaṃchannān vanarājīś ca puṣpitāḥ | abhicakrāma tejasvī hanumān plavagarṣabhaḥ
The resplendent Hanumān, that bull among the fliers, passed over tree-covered mountains and flowering lines of forest.
वह तेजस्वी उड़ने वालों में श्रेष्ठ हनुमान वृक्षों से ढके पर्वतों और फूलों से लदी वनपंक्तियों को लाँघता गया।
Verse 8
स तस्मिन्न् अचले तिष्ठन् वनान्य् उपवनानि च । स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥
sa tasminn acale tiṣṭhan vanāny upavanāni ca | sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ
Standing upon that mountain, the son of the Wind beheld the woods and groves, and from the mountain-top he beheld Laṅkā.
उस पर्वत पर खड़े हुए उस वायुपुत्र ने वनों और उपवनों को, तथा पर्वत के शिखर पर बसी उस लंका को देखा।
Verse 9
सरलान् कर्णिकारांश् च खर्जूरांश् च सुपुष्पितान् । प्रियालान् मुचुलिन्दांश् च कुटजान् केतकान् अपि ॥
saralān karṇikārāṃś ca kharjūrāṃś ca supuṣpitān | priyālān muculindāṃś ca kuṭajān ketakān api
He saw sarala and karṇikāra trees and date-palms in full flower, priyāla and muculinda trees, kuṭaja and ketaka too,
उसने सरल, कर्णिकार, भली प्रकार फूले हुए खजूर, प्रियाल, मुचुलिन्द, कुटज और केतकी के भी वृक्ष देखे;
Verse 10
प्रियङ्गून् गन्धपूर्णांश् च नीपान् सप्तच्छदांस् तथा । असनान् कोविदारांश् च करवीरांश् च पुष्पितान् ॥
priyaṅgūn gandhapūrṇāṃś ca nīpān saptacchadāṃs tathā | asanān kovidārāṃś ca karavīrāṃś ca puṣpitān
priyaṅgu creepers full of fragrance, nīpa trees and the seven-leaved saptaparṇa, asana, kovidāra, and flowering oleander;
सुगन्ध से भरी प्रियंगु लताएँ, नीप, सप्तपर्ण, असन, कोविदार और फूले हुए कनेर भी देखे;
Verse 11
पुष्पभारनिबद्धांश् च तथा मुकुलितान् अपि । पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान् ॥
puṣpabhāranibaddhāṃś ca tathā mukulitān api | pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān
trees weighed down with their burden of flowers, and others in bud, thronged with birds, their crowns shaken by the wind;
फूलों के भार से झुके और कलियों से भरे, पक्षियों से भरे, वायु से हिलते शिखरों वाले वृक्ष भी देखे;
Verse 12
हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्पलायुताः । आक्रीडान् विविधान् रम्यान् विविधांश् च जलाशयान् ॥
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotpalāyutāḥ | ākrīḍān vividhān ramyān vividhāṃś ca jalāśayān
ponds strewn with swans and water-fowl and bright with lotuses and lilies; pleasure-grounds various and lovely, and reservoirs of many kinds;
हंसों और कारण्डवों से भरी, कमलों और उत्पलों से युक्त बावड़ियाँ, भाँति-भाँति के रमणीय क्रीड़ास्थल और नाना प्रकार के जलाशय;
Verse 13
संततान् विविधैर् वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः । उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥
saṃtatān vividhair vṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ | udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ
and lovely gardens thick-set with trees of every sort, bearing flower and fruit in every season — all this the elephant among monkeys beheld.
सभी ऋतुओं में फल और फूल देने वाले नाना प्रकार के वृक्षों से भरे रमणीय उद्यान—यह सब उस कपिश्रेष्ठ ने देखा।
Verse 14
समासाद्य च लक्ष्मीवांल् लङ्कां रावणपालिताम् । परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिर् अलंकृताम् ॥
samāsādya ca lakṣmīvāṃl laṅkāṃ rāvaṇapālitām | parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhir alaṃkṛtām
And drawing near, he beheld splendid Laṅkā, guarded by Rāvaṇa, girt with moats full of lotuses and lilies,
और निकट पहुँचकर उसने रावण द्वारा पालित, कमलों और उत्पलों वाली खाइयों से सुशोभित उस श्रीमयी लंका को देखा;
Verse 15
सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् । समन्ताद् विचरद्भिश् च राक्षसैर् उग्रधन्विभिः ॥
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām | samantād vicaradbhiś ca rākṣasair ugradhanvibhiḥ
well protected by Rāvaṇa for the sake of holding Sītā, and ranged all about by Rākṣasas of fierce bows;
सीता को बन्दी रखने के प्रयोजन से रावण द्वारा भली प्रकार रक्षित, चारों ओर विचरते हुए उग्र धनुषधारी राक्षसों से घिरी हुई;
Verse 16
काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् । अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम् ॥
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm | aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm
that great and lovely city, encircled by a golden rampart, studded with hundreds of watch-towers, garlanded with pennants and banners,
सोने के परकोटे से घिरी, सैकड़ों अट्टालिकाओं से भरी, ध्वजाओं और पताकाओं की मालाओं से युक्त उस रमणीय महानगरी को;
Verse 17
तोरणैः काञ्चनैर् दिव्यैर् लतापङ्क्तिविचित्रितैः । ददर्श हनुमांल् लङ्कां दिवि देवपुरीम् इव ॥
toraṇaiḥ kāñcanair divyair latāpaṅktivicitritaiḥ | dadarśa hanumāṃl laṅkāṃ divi devapurīm iva
with divine golden archways gaily wrought with rows of creepers — such Laṅkā did Hanumān behold, like the city of the gods in heaven.
लताओं की पंक्तियों से विचित्र, दिव्य सोने के तोरणों से युक्त उस लंका को हनुमान ने स्वर्ग में देवपुरी के समान देखा।
Verse 18
गिरिमूर्ध्नि स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर् भवनैः शुभैः । ददर्श स कपिः श्रीमान् पुरम् आकाशगं यथा ॥
girimūrdhni sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurair bhavanaiḥ śubhaiḥ | dadarśa sa kapiḥ śrīmān puram ākāśagaṃ yathā
Set upon the mountain's crest with its fair white mansions, the glorious monkey beheld Laṅkā like a city borne through the sky.
पर्वत के शिखर पर स्थित, सुन्दर श्वेत भवनों वाली उस लंका को उस श्रीमान कपि ने आकाश में विचरती नगरी के समान देखा।
Verse 19
पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा । प्लवमानाम् इवाकाशे ददर्श हनुमान् पुरीम् ॥
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā | plavamānām ivākāśe dadarśa hanumān purīm
Guarded by the lord of the Rākṣasas, fashioned by Viśvakarman, Hanumān beheld that city as though it floated in the air.
राक्षसेन्द्र द्वारा पालित, विश्वकर्मा द्वारा निर्मित उस नगरी को हनुमान ने ऐसे देखा मानो वह आकाश में तैर रही हो।
Verse 20
संपूर्णां राक्षसैर् घोरैर् नागैर् भोगवतीम् इव । अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥
saṃpūrṇāṃ rākṣasair ghorair nāgair bhogavatīm iva | acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā
Filled with dread Rākṣasas, like Bhogavatī crowded with serpents, unimaginable, well built, splendid, in former days inhabited by Kubera;
घोर राक्षसों से भरी, नागों से भरी भोगवती के समान, अचिन्त्य, सुन्दर बनी, स्पष्ट दिखाई देती, पूर्वकाल में कुबेर द्वारा बसाई हुई;
Verse 21
दंष्ट्रिभिर् बहुभिः शूरैः शूलपट्टिशपाणिभिः । रक्षितां राक्षसैर् घोरैर् गुहाम् आशीविषैर् अपि ॥
daṃṣṭribhir bahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ | rakṣitāṃ rākṣasair ghorair guhām āśīviṣair api
guarded, like a cavern of venomous serpents, by dread and fanged Rākṣasa heroes bearing pikes and spears in hand;
शूल और पट्टिश हाथों में लिए बहुत-से दाढ़ वाले शूर घोर राक्षसों द्वारा रक्षित—मानो विषधर साँपों से रक्षित कोई गुफा हो;
Verse 22
वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम् । शतघ्नीशूलकेशान्ताम् अट्टालकवतंसकाम् ॥
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām | śataghnīśūlakeśāntām aṭṭālakavataṃsakām
with ramparts and walls for its flanks, with its wide moat-waters for a garment, with its śataghnīs and spears for hair, and its watch-towers for ear-ornaments —
जिसके कूल्हे चहारदीवारी और परकोटा थे, विशाल जल ही जिसका नया वस्त्र था, शतघ्नियाँ और शूल ही जिसके केश थे, और अट्टालिकाएँ ही जिसके कर्णाभरण थे—
Verse 23
द्वारम् उत्तरम् आसाद्य चिन्तयाम् आस वानरः । कैलासशिखरप्रख्यम् आलिखन्तम् इवाम्बरम् । ध्रियमाणम् इवाकाशम् उच्छ्रितैर् भवनोत्तमैः ॥
dvāram uttaram āsādya cintayām āsa vānaraḥ | kailāsaśikharaprakhyam ālikhantam ivāmbaram | dhriyamāṇam ivākāśam ucchritair bhavanottamaiḥ
reaching the northern gate, the monkey reflected: it was like the peak of Kailāsa, scratching the sky as it were, and seeming to hold up the heavens with its lofty, noble mansions.
उत्तर द्वार पर पहुँचकर वानर ने विचार किया—वह कैलास के शिखर के समान थी, मानो आकाश को खरोंच रही हो, और अपने ऊँचे श्रेष्ठ भवनों से मानो आकाश को थामे हुए हो।
Verse 24
तस्याश् च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः । रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयाम् आस वानरः ॥
tasyāś ca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ | rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayām āsa vānaraḥ
Observing the mighty defence of that city, the ocean, and his dread foe Rāvaṇa, the monkey reflected:
उस नगरी की महान रक्षा-व्यवस्था, समुद्र और घोर शत्रु रावण को देखकर वह वानर विचार करने लगा।
Verse 25
आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः । न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैर् अपि ॥
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ | na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surair api
"Even should the monkeys come hither, they would be of no avail; for Laṅkā cannot be conquered in battle even by the gods.
'यहाँ आकर भी वानर निरर्थक ही सिद्ध होंगे; क्योंकि लंका को युद्ध में देवों के द्वारा भी जीतना सम्भव नहीं।
Verse 26
इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् । प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām | prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ
And having reached this harsh, impregnable Laṅkā, ruled by Rāvaṇa, what could even the mighty-armed Rāghava accomplish?
और रावण द्वारा पालित इस विषम दुर्गम लंका को पाकर भी महाबाहु राघव क्या कर सकेंगे?
Verse 27
अवकाशो न सान्त्वस्य राक्षसेष्व् अभिगम्यते । न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥
avakāśo na sāntvasya rākṣaseṣv abhigamyate | na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate
With the Rākṣasas there is no opening for conciliation; neither for gift, nor for sowing dissension, nor indeed for war is any to be seen.
राक्षसों के साथ न साम का अवसर दिखता है, न दान का, न भेद का, और न युद्ध का ही।
Verse 28
चतुर्णाम् एव हि गतिर् वानराणां महात्मनाम् । वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश् च धीमतः ॥
caturṇām eva hi gatir vānarāṇāṃ mahātmanām | vāliputrasya nīlasya mama rājñaś ca dhīmataḥ
There is a way open only to four great-souled monkeys — the son of Vālin, Nīla, myself, and the wise king.
केवल चार महात्मा वानरों की ही यहाँ गति है—वालिपुत्र अंगद, नील, मैं, और बुद्धिमान राजा सुग्रीव।
Verse 29
यावज् जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा । तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥
yāvaj jānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā | tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām
When once I learn whether Vaidehī lives or lives not, then and there, having seen Janaka's daughter, will I take thought."
जब तक मैं न जान लूँ कि वैदेही जीवित हैं या नहीं, तब तक मैं कुछ नहीं कर सकता; उस जनककुमारी को देखकर ही वहीं विचार करूँगा।'
Verse 30
ततः स चिन्तयाम् आस मुहूर्तं कपिकुञ्जरः । गिरिशृङ्गे स्थितस् तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः ॥
tataḥ sa cintayām āsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ | giriśṛṅge sthitas tasmin rāmasyābhyudaye rataḥ
Then that elephant among monkeys, standing upon the mountain-peak and intent upon Rāma's success, pondered for a moment.
तब उस पर्वतशिखर पर खड़ा राम के अभ्युदय में लगा हुआ वह कपिश्रेष्ठ एक मुहूर्त तक विचार करता रहा।
Verse 31
अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी । प्रवेष्टुं राक्षसैर् गुप्ता क्रूरैर् बलसमन्वितैः ॥
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī | praveṣṭuṃ rākṣasair guptā krūrair balasamanvitaiḥ
"In this form of mine the city of the Rākṣasas cannot be entered, guarded as it is by cruel and mighty Rākṣasas.
'इस रूप में मैं राक्षसों की इस नगरी में प्रवेश नहीं कर सकता, जो क्रूर और बलवान राक्षसों से रक्षित है।
Verse 32
उग्रौजसो महावीर्यो बलवन्तश् च राक्षसाः । वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गिता ॥
ugraujaso mahāvīryo balavantaś ca rākṣasāḥ | vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgitā
Of fierce vigour, of great valour and strength are the Rākṣasas; all of them must be outwitted by me as I search for Jānakī.
ये राक्षस उग्र ओज वाले, महापराक्रमी और बलवान हैं; जानकी को खोजते हुए मुझे इन सबको धोखा देना होगा।
Verse 33
लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया । प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā | praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat
In a form seen yet unseen, by night, it is now the fit time for me to enter the city of Laṅkā and accomplish my great task.
दिखता-न-दिखता-सा रूप धारण करके, रात्रि में लंकापुरी में प्रवेश करने और अपने इस महान कार्य को सिद्ध करने का अब मेरे लिए उचित समय है।
Verse 34
तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः । हनूमांश् चिन्तयाम् आस विनिःश्वस्य मुहुर् मुहुः ॥
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ | hanūmāṃś cintayām āsa viniḥśvasya muhur muhuḥ
Beholding that city of such a kind, hard to assail even by gods and Asuras, Hanumān pondered, sighing again and again:
देवों और असुरों के लिए भी दुर्धर्ष वैसी उस नगरी को देखकर हनुमान बार-बार लम्बी साँस भरते हुए विचार करने लगा।
Verse 35
केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् । अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ॥
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām | adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā
"By what means may I behold Maithilī, Janaka's daughter, unseen by the wicked Rāvaṇa, lord of the Rākṣasas?
'किस उपाय से मैं राक्षसेन्द्र दुरात्मा रावण के द्वारा बिना देखे जनककुमारी मैथिली को देख सकूँगा?
Verse 36
न विनश्येत् कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः । एकाम् एकश् च पश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥
na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ | ekām ekaś ca paśyeyaṃ rahite janakātmajām
How may the task of wise Rāma not come to ruin? How, alone, may I behold Janaka's daughter alone, in some lonely place?
विदितात्मा राम का कार्य किस प्रकार नष्ट न हो? और एकान्त स्थान में अकेला मैं अकेली जनककुमारी को किस प्रकार देख सकूँ?
Verse 37
भूताश् चार्थो विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः । विक्लवं दूतम् आसाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥
bhūtāś cārtho vipadyante deśakālavirodhitāḥ | viklavaṃ dūtam āsādya tamaḥ sūryodaye yathā
Purposes, though well conceived, come to naught when they run counter to time and place — as the dawn-light is undone by an inept envoy, like darkness at sunrise.
भली प्रकार सोचे गए कार्य भी देश और काल के विरुद्ध पड़ने पर नष्ट हो जाते हैं—जैसे अकुशल दूत को पाकर, सूर्योदय होने पर अंधकार की भाँति।
Verse 38
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर् निश्चितापि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥
arthānarthāntare buddhir niścitāpi na śobhate | ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ
Even a resolved judgement shines not when it wavers between gain and loss; for envoys who fancy themselves wise destroy the very tasks they bear.
लाभ और हानि के बीच डगमगाती हुई निश्चित बुद्धि भी शोभा नहीं पाती; क्योंकि अपने को पण्डित मानने वाले दूत कार्यों को ही नष्ट कर देते हैं।
Verse 39
न विनश्येत् कथं कार्यं वैक्लव्यं न कथं भवेत् । लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥
na vinaśyet kathaṃ kāryaṃ vaiklavyaṃ na kathaṃ bhavet | laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet
How may the task not come to ruin? How may there be no faltering? And how may my leap across the sea not prove in vain?
कार्य किस प्रकार नष्ट न हो? किस प्रकार विकलता न हो? और मेरा समुद्र-लंघन किस प्रकार व्यर्थ न जाए?
Verse 40
मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः । भवेद् व्यर्थम् इदं कार्यं रावणानर्थम् इच्छतः ॥
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ | bhaved vyartham idaṃ kāryaṃ rāvaṇānartham icchataḥ
If I am seen by the Rākṣasas, then this task of wise Rāma, who seeks Rāvaṇa's undoing, would become fruitless.
यदि मैं राक्षसों के द्वारा देख लिया गया, तो रावण का अनिष्ट चाहने वाले विदितात्मा राम का यह कार्य व्यर्थ हो जाएगा।
Verse 41
न हि शक्यं क्व चित् स्थातुम् अविज्ञातेन राक्षसैः । अपि राक्षसरूपेण किम् उतान्येन केन चित् ॥
na hi śakyaṃ kva cit sthātum avijñātena rākṣasaiḥ | api rākṣasarūpeṇa kim utānyena kena cit
Nowhere is it possible to stay unrecognized by the Rākṣasas, even in a Rākṣasa's form — how much less in any other.
राक्षसों से अनजान रहकर कहीं भी ठहरना सम्भव नहीं—राक्षस का रूप धारण करके भी नहीं, फिर किसी अन्य रूप में तो कहना ही क्या।
Verse 42
वायुर् अप्य् अत्र नाज्ञातश् चरेद् इति मतिर् मम । न ह्य् अस्त्य् अविदितं किं चिद् राक्षसानां बलीयसाम् ॥
vāyur apy atra nājñātaś cared iti matir mama | na hy asty aviditaṃ kiṃ cid rākṣasānāṃ balīyasām
Even the wind, methinks, cannot move here unknown; for nothing whatever is hidden from the mighty Rākṣasas.
मेरा तो यह मत है कि यहाँ वायु भी बिना जाने नहीं चल सकती; क्योंकि इन बलवान राक्षसों से कुछ भी छिपा नहीं है।
Verse 43
इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः । विनाशम् उपयास्यामि भर्तुर् अर्थश् च हीयते ॥
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ | vināśam upayāsyāmi bhartur arthaś ca hīyate
If I remain here in my own form, I shall come to destruction, and my master's purpose will be lost.
यदि मैं यहाँ अपने इसी रूप में रहा, तो मैं विनाश को प्राप्त हो जाऊँगा और अपने स्वामी का प्रयोजन भी नष्ट हो जाएगा।
Verse 44
तद् अहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः । लङ्काम् अभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥
tad ahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ | laṅkām abhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye
Therefore, reduced to a small size in my own form, I shall descend upon Laṅkā by night, for the accomplishment of Rāghava's purpose.
इसलिए मैं अपने ही रूप में छोटा होकर, राघव के प्रयोजन की सिद्धि के लिए, रात्रि में लंका पर उतरूँगा।
Verse 45
रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् । विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām | vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām
Entering by night the most impregnable city of Rāvaṇa, searching every dwelling, I shall behold Janaka's daughter."
रात्रि में रावण की अत्यन्त दुर्गम नगरी में प्रवेश करके, सारे भवनों को खोजता हुआ मैं जनककुमारी को देखूँगा।'
Verse 46
इति संचिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः । आचकाङ्क्षे तदा वीरा वैदेह्या दर्शनोत्सुकः । पृषदंशकमात्रः सन् बभूवाद्भुतदर्शनः ॥
iti saṃcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ | ācakāṅkṣe tadā vīrā vaidehyā darśanotsukaḥ | pṛṣadaṃśakamātraḥ san babhūvādbhutadarśanaḥ
Reflecting thus, the heroic monkey Hanumān longed then for the setting of the sun, eager to behold Vaidehī; and, become no larger than a cat, he was a wondrous sight.
ऐसा विचार करके वैदेही के दर्शन के लिए उत्सुक उस वीर कपि हनुमान ने उस समय सूर्य के अस्त होने की प्रतीक्षा की; और बिलाव के बराबर होकर वह अद्भुत दिखाई देने लगा।
Verse 47
प्रदोषकाले हनुमांस् तूर्णम् उत्पत्य वीर्यवान् । प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथम् ॥
pradoṣakāle hanumāṃs tūrṇam utpatya vīryavān | praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpatham
At the hour of nightfall the valiant Hanumān, swiftly springing up, entered the lovely city with its well-laid-out great highways;
सन्ध्या के समय वह पराक्रमी हनुमान शीघ्र ऊपर उछलकर भली प्रकार बनाए गए चौड़े राजमार्गों वाली उस रमणीय नगरी में प्रवेश कर गया;
Verse 48
प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः । शातकुम्भमयैर् जालैर् गन्धर्वनगरोपमाम् ॥
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ | śātakumbhamayair jālair gandharvanagaropamām
spread with rows of palaces, with pillars of gold and silver and lattices of gold — like the city of the Gandharvas.
जो प्रासादों की पंक्तियों से फैली हुई, सोने और चाँदी के खम्भों तथा सोने के झरोखों से युक्त, गन्धर्वनगर के समान थी।
Verse 49
सप्तभौमाष्टभौमैश् च स ददर्श महापुरीम् । तलैः स्फाटिकसंपूर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥
saptabhaumāṣṭabhaumaiś ca sa dadarśa mahāpurīm | talaiḥ sphāṭikasaṃpūrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ
He beheld that great city with its seven- and eight-storeyed mansions, their floors inlaid with crystal and adorned with gold.
उसने उस महानगरी को सात और आठ खण्डों वाले भवनों से युक्त देखा, जिनके तल स्फटिक से भरे और सोने से विभूषित थे।
Verse 50
वैदूर्यमणिचित्रैश् च मुक्ताजालविभूषितैः । तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्य् अत्र रक्षसाम् ॥
vaidūryamaṇicitraiś ca muktājālavibhūṣitaiḥ | talaiḥ śuśubhire tāni bhavanāny atra rakṣasām
With floors bright with beryl and gems and decked with nets of pearl, those dwellings of the Rākṣasas there shone brilliantly.
वैदूर्य मणियों से विचित्र और मोतियों की झालरों से विभूषित उन तलों से वहाँ राक्षसों के वे भवन अत्यन्त शोभित हो रहे थे।
Verse 51
काञ्चनानि विचित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् । लङ्काम् उद्द्योतयाम् आसुः सर्वतः समलंकृताम् ॥
kāñcanāni vicitrāṇi toraṇāni ca rakṣasām | laṅkām uddyotayām āsuḥ sarvataḥ samalaṃkṛtām
The golden, intricately wrought archways of the Rākṣasas lit up Laṅkā, adorned on every side.
राक्षसों के विचित्र सोने के तोरण सब ओर से सुसज्जित उस लंका को प्रकाशित कर रहे थे।
Verse 52
अचिन्त्याम् अद्भुताकारां दृष्ट्वा लङ्कां महाकपिः । आसीद् विषण्णो हृष्टश् च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥
acintyām adbhutākārāṃ dṛṣṭvā laṅkāṃ mahākapiḥ | āsīd viṣaṇṇo hṛṣṭaś ca vaidehyā darśanotsukaḥ
Beholding Laṅkā, unimaginable and of wondrous form, the great monkey was at once downcast and glad, eager to behold Vaidehī.
अचिन्त्य और अद्भुत आकार वाली उस लंका को देखकर वह महाकपि वैदेही के दर्शन के लिए उत्सुक होकर कभी विषण्ण और कभी हर्षित हुआ।
Verse 53
स पाण्डुरोद्विद्धविमानमालिनीं; महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् । यशस्विनां रावणबाहुपालितां; क्षपाचरैर् भीमबलैः समावृताम् ॥
sa pāṇḍurodviddhavimānamālinīṃ; mahārhajāmbūnadajālatoraṇām | yaśasvināṃ rāvaṇabāhupālitāṃ; kṣapācarair bhīmabalaiḥ samāvṛtām
— that city garlanded with lofty white aerial mansions, with archways and lattices of precious gold, guarded by the arms of the illustrious Rāvaṇa and thronged by night-roamers of terrible strength.
—उस नगरी को, जो ऊँचे श्वेत विमानों (भवनों) की पंक्ति से युक्त थी, जिसके तोरण और झरोखे बहुमूल्य सोने के थे, जो यशस्वी रावण की भुजाओं से रक्षित और भयंकर बल वाले निशाचरों से भरी थी।
Verse 54
चन्द्रो ऽपि साचिव्यम् इवास्य कुर्वंस्; तारागणैर् मध्यगतो विराजन् । ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोकम्; उत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥
candro 'pi sācivyam ivāsya kurvaṃs; tārāgaṇair madhyagato virājan | jyotsnāvitānena vitatya lokam; uttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ
The moon too, as though lending him aid, shone forth amid the host of stars, and, spreading its canopy of moonlight over the world, rose up, he of the many thousand rays.
चन्द्रमा भी मानो उसकी सहायता करता हुआ तारागणों के बीच विराजमान होकर चमक उठा; और चाँदनी के वितान से संसार को ढककर वह सहस्रों किरणों वाला चन्द्र ऊपर उठने लगा।
Verse 55
शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्णम्; उद्गच्छमानं व्यवभासमानम् । ददर्श चन्द्रं स कपिप्रवीरः; पोप्लूयमानं सरसीव हंसं ॥
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇam; udgacchamānaṃ vyavabhāsamānam | dadarśa candraṃ sa kapipravīraḥ; poplūyamānaṃ sarasīva haṃsaṃ
That hero among monkeys beheld the moon, shell-bright, the colour of milk and lotus-fibre, rising and shining, bobbing like a swan upon a lake.
शंख की प्रभा वाले, दूध और मृणाल के रंग के, उदित होते और चमकते हुए चन्द्रमा को उस कपिप्रवीर ने सरोवर में डोलते हुए हंस के समान देखा।