Sarga 4
Sundara Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः स मध्यं गतम् अंशुमन्तं; ज्योत्स्नावितानं महद् उद्वमन्तम् । ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तं; गोष्ठे वृषं मत्तम् इव भ्रमन्तम् ॥
tataḥ sa madhyaṃ gatam aṃśumantaṃ; jyotsnāvitānaṃ mahad udvamantam | dadarśa dhīmān divi bhānumantaṃ; goṣṭhe vṛṣaṃ mattam iva bhramantam
Then the wise one beheld in the sky the radiant, beamy moon, risen to the zenith and pouring out its vast canopy of moonlight, like a rutting bull wandering in its pen.
तब उस बुद्धिमान ने आकाश में आकाश के मध्य पहुँचे, चाँदनी का विशाल वितान उगलते हुए उस किरणधारी प्रकाशमान चन्द्रमा को देखा—मानो गोशाला में घूमता हुआ कोई मदमत्त बैल हो।
Verse 2
लोकस्य पापानि विनाशयन्तं; महोदधिं चापि समेधयन्तम् । भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं; ददर्श शीतांशुम् अथाभियान्तम् ॥
lokasya pāpāni vināśayantaṃ; mahodadhiṃ cāpi samedhayantam | bhūtāni sarvāṇi virājayantaṃ; dadarśa śītāṃśum athābhiyāntam
He beheld the cool-rayed moon drawing on, destroyer of the world's sins, swelling even the great ocean, and lending lustre to all beings.
संसार के पापों का नाश करते, महासागर को भी बढ़ाते और समस्त प्राणियों को प्रकाशित करते हुए उस शीतल किरणों वाले चन्द्रमा को उसने ऊपर चढ़ते देखा।
Verse 3
या भाति लक्ष्मीर् भुवि मन्दरस्था; तथा प्रदोषेषु च सागरस्था । तथैव तोयेषु च पुष्करस्था; रराज सा चारुनिशाकरस्था ॥
yā bhāti lakṣmīr bhuvi mandarasthā; tathā pradoṣeṣu ca sāgarasthā | tathaiva toyeṣu ca puṣkarasthā; rarāja sā cāruniśākarasthā
That beauty which shines upon the earth set on Mount Mandara, and at nightfall resting upon the sea, and likewise upon the waters resting on the lotus — that same beauty shone, set in the fair-rayed moon.
जो शोभा पृथ्वी पर मन्दराचल पर विराजती है, जो सन्ध्या के समय समुद्र पर और उसी प्रकार जल में कमल पर विराजती है, वही शोभा सुन्दर किरणों वाले चन्द्रमा में विराजती हुई शोभित हो रही थी।
Verse 4
हंसो यथा राजतपञ्जुरस्थः; सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः । वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थश्; चन्द्रो ऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः ॥
haṃso yathā rājatapañjurasthaḥ; siṃho yathā mandarakandarasthaḥ | vīro yathā garvitakuñjarasthaś; candro 'pi babhrāja tathāmbarasthaḥ
As a swan set in a silver cage, as a lion set in a cavern of Mandara, as a hero set upon a proud elephant, so too the moon shone, set in the sky.
जैसे चाँदी के पिंजरे में बैठा हंस, जैसे मन्दराचल की गुफा में स्थित सिंह, जैसे मदमत्त गजराज पर बैठा वीर—वैसे ही आकाश में स्थित चन्द्रमा भी शोभित हुआ।
Verse 5
स्थितः ककुद्मान् इव तीक्ष्णशृङ्गो; महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः । हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो; विभाति चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः ॥
sthitaḥ kakudmān iva tīkṣṇaśṛṅgo; mahācalaḥ śveta ivoccaśṛṅgaḥ | hastīva jāmbūnadabaddhaśṛṅgo; vibhāti candraḥ paripūrṇaśṛṅgaḥ
Standing like a bull with sharp-pointed horn, like a great white mountain with a lofty peak, like an elephant with its tusks bound in gold, so shone the moon with its full disc.
तीखे सींग वाले बैल के समान स्थित, ऊँची चोटी वाले विशाल श्वेत पर्वत के समान, सोने से मढ़े दाँतों वाले हाथी के समान—वह पूर्ण मण्डल वाला चन्द्रमा सुशोभित हो रहा था।
Verse 6
प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः; प्रवृद्धरक्षः पिशिताशदोषः । रामाभिरामेरितचित्तदोषः; स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः ॥
prakāśacandrodayanaṣṭadoṣaḥ; pravṛddharakṣaḥ piśitāśadoṣaḥ | rāmābhirāmeritacittadoṣaḥ; svargaprakāśo bhagavān pradoṣaḥ
With the bright moonrise its blemishes vanished — though it bred flaws by swelling the fierce flesh-eating Rākṣasas and by stirring the pangs of love in those parted from the lovely Rāma — such was that blessed nightfall, bright as heaven.
Rendering the śleṣa loosely: pradoṣa (nightfall) is also "the time of blemish/fault," and the verse plays on the word doṣa throughout.
उज्ज्वल चन्द्रोदय से जिसके दोष नष्ट हो गए थे, जो उग्र मांसभक्षी राक्षसों को बढ़ाकर और सुन्दर रामाओं के वियोगी हृदयों में व्यथा जगाकर दोष उत्पन्न करता था—वह स्वर्ग के समान प्रकाशमान भगवान प्रदोषकाल ऐसा था।
Verse 7
तन्त्री स्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः; स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः । नक्तंचराश् चापि तथा प्रवृत्ता; विहर्तुम् अत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः ॥
tantrī svanāḥ karṇasukhāḥ pravṛttāḥ; svapanti nāryaḥ patibhiḥ suvṛttāḥ | naktaṃcarāś cāpi tathā pravṛttā; vihartum atyadbhutaraudravṛttāḥ
The notes of lutes, sweet to the ear, arose; the women of fair conduct slept with their husbands; and the night-stalkers too set forth to disport themselves, dread and monstrous in their ways.
वीणा के कर्णप्रिय स्वर उठने लगे; सदाचारिणी स्त्रियाँ अपने पतियों के साथ सो गईं; और अत्यन्त अद्भुत तथा रौद्र आचरण वाले निशाचर भी विहार करने के लिए निकल पड़े।
Verse 8
मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि; रथाश्वभद्रासनसंकुलानि । वीरश्रिया चापि समाकुलानि; ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि ॥
mattapramattāni samākulāni; rathāśvabhadrāsanasaṃkulāni | vīraśriyā cāpi samākulāni; dadarśa dhīmān sa kapiḥ kulāni
The wise monkey beheld households drunken and heedless and in disarray, crowded with chariots, horses, and fine seats, and thronged too with the splendour of heroes.
उस बुद्धिमान कपि ने मदमत्त और प्रमत्त, अस्त-व्यस्त, रथों, घोड़ों और सुन्दर आसनों से भरे, तथा वीरों की श्री से भी भरे-पूरे घरों को देखा।
Verse 9
परस्परं चाधिकम् आक्षिपन्ति; भुजांश् च पीनान् अधिविक्षिपन्ति । मत्तप्रलापान् अधिविक्षिपन्ति; मत्तानि चान्योन्यम् अधिक्षिपन्ति ॥
parasparaṃ cādhikam ākṣipanti; bhujāṃś ca pīnān adhivikṣipanti | mattapralāpān adhivikṣipanti; mattāni cānyonyam adhikṣipanti
They flung bitter taunts at one another, and tossed about their brawny arms; they poured forth drunken babble and in their drink reviled one another.
वे एक-दूसरे पर तीखे ताने कसते, अपनी मोटी भुजाएँ उछालते, मतवाली बकवास करते और नशे में एक-दूसरे को गाली देते थे।
Verse 10
रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति; गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति । ददर्श कान्ताश् च समालपन्ति; तथापरास् तत्र पुनः स्वपन्ति ॥
rakṣāṃsi vakṣāṃsi ca vikṣipanti; gātrāṇi kāntāsu ca vikṣipanti | dadarśa kāntāś ca samālapanti; tathāparās tatra punaḥ svapanti
The Rākṣasas beat their breasts and flung their limbs about upon their beloveds; and he beheld the beloved women conversing, while others there again lay asleep.
राक्षस अपनी छातियाँ पीटते और अपने अंग अपनी प्रियाओं पर डाल देते थे; उसने प्रिया स्त्रियों को बातें करते देखा, तो कुछ दूसरी वहीं फिर सोती हुई दिखीं।
Verse 11
महागजैश् चापि तथा नदद्भिः; सूपूजितैश् चापि तथा सुसद्भिः । रराज वीरैश् च विनिःश्वसद्भिर्; ह्रदो भुजङ्गैर् इव निःश्वसद्भिः ॥
mahāgajaiś cāpi tathā nadadbhiḥ; sūpūjitaiś cāpi tathā susadbhiḥ | rarāja vīraiś ca viniḥśvasadbhir; hrado bhujaṅgair iva niḥśvasadbhiḥ
With its great trumpeting elephants, and its men of high worth, and its heroes drawing deep breaths, the city shone like a lake with hissing serpents.
गरजते हुए विशाल हाथियों से, भली प्रकार सम्मानित सत्पुरुषों से, और गहरी साँस भरते वीरों से वह नगरी फुफकारते साँपों वाले सरोवर के समान शोभित हो रही थी।
Verse 12
बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान्; संश्रद्दधानाञ् जगतः प्रधानान् । नानाविधानान् रुचिराभिधानान्; ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान् ॥
buddhipradhānān rucirābhidhānān; saṃśraddadhānāñ jagataḥ pradhānān | nānāvidhānān rucirābhidhānān; dadarśa tasyāṃ puri yātudhānān
He beheld in that city night-stalkers of keen understanding, of fair speech, trustful, foremost in the world, of many kinds and of pleasing names.
उसने उस नगरी में बुद्धिप्रधान, सुन्दर नामों वाले, श्रद्धावान, संसार में श्रेष्ठ, नाना प्रकार के और मनोहर नामों वाले निशाचरों को देखा।
Verse 13
ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान्; नानागुणान् आत्मगुणानुरूपान् । विद्योतमानान् स च तान् सुरूपान्; ददर्श कांश् चिच् च पुनर् विरूपान् ॥
nananda dṛṣṭvā sa ca tān surūpān; nānāguṇān ātmaguṇānurūpān | vidyotamānān sa ca tān surūpān; dadarśa kāṃś cic ca punar virūpān
He rejoiced beholding them, fair of form, of varied virtues answering to their own, shining and comely; and some again he beheld misshapen.
अपने गुणों के अनुरूप नाना गुणों वाले, चमकते और सुन्दर रूप वाले उन राक्षसों को देखकर वह आनन्दित हुआ; और कुछ को फिर विरूप भी देखा।
Verse 14
ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावास्; तेषां स्त्रियस् तत्र महानुभावाः । प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा; ददर्श तारा इव सुप्रभावाः ॥
tato varārhāḥ suviśuddhabhāvās; teṣāṃ striyas tatra mahānubhāvāḥ | priyeṣu pāneṣu ca saktabhāvā; dadarśa tārā iva suprabhāvāḥ
Then he beheld their women, worthy and of most pure nature, there, of great dignity, their hearts set on their loves and on their wine, radiant as stars.
तब उसने वहाँ उनकी वरणीय, अत्यन्त शुद्ध स्वभाव वाली, महान प्रभाव वाली स्त्रियों को देखा, जो अपने प्रियों और मद्यपान में अनुरक्त, तारों के समान सुन्दर प्रभा वाली थीं।
Verse 15
श्रिया ज्वलन्तीस् त्रपयोपगूढा; निशीथकाले रमणोपगूढाः । ददर्श काश् चित् प्रमदोपगूढा; यथा विहंगाः कुसुमोपगूडाः ॥
śriyā jvalantīs trapayopagūḍhā; niśīthakāle ramaṇopagūḍhāḥ | dadarśa kāś cit pramadopagūḍhā; yathā vihaṃgāḥ kusumopagūḍāḥ
Some he beheld blazing with beauty and veiled in modesty, embraced by their lovers in the dead of night; some wrapped in their wantonness, like birds nestled among flowers.
कुछ को उसने शोभा से जगमगाती और लज्जा से ढकी, अर्धरात्रि में अपने प्रियतमों से आलिंगित देखा; और कुछ को उनकी मस्ती में डूबी हुई, फूलों में छिपे पक्षियों के समान देखा।
Verse 16
अन्याः पुनर् हर्म्यतलोपविष्टास्; तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः । भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा; ददर्श धीमान् मनदाभिविष्टाः ॥
anyāḥ punar harmyatalopaviṣṭās; tatra priyāṅkeṣu sukhopaviṣṭāḥ | bhartuḥ priyā dharmaparā niviṣṭā; dadarśa dhīmān manadābhiviṣṭāḥ
Others again, seated upon the terraces of the mansions, resting at ease there in the laps of their beloveds — dear to their lords, devoted to duty and steadfast — the wise one beheld, filled with love's pride.
कुछ और स्त्रियाँ, जो महलों के छज्जों पर बैठी वहाँ अपने प्रियों की गोद में सुखपूर्वक विराजमान थीं, अपने पति की प्रिया, धर्मपरायण और स्थिरचित्त—उन्हें उस बुद्धिमान ने प्रेम के गर्व से भरी देखा।
Verse 17
अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः; काश् चित् परार्ध्यास् तपनीयवर्णाः । पुनश् च काश् चिच् छशलक्ष्मवर्णाः; कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः ॥
aprāvṛtāḥ kāñcanarājivarṇāḥ; kāś cit parārdhyās tapanīyavarṇāḥ | punaś ca kāś cic chaśalakṣmavarṇāḥ; kāntaprahīṇā rucirāṅgavarṇāḥ
Some unveiled, of the colour of golden streaks; some most precious, the hue of refined gold; and some again the colour of the hare-marked moon; bereft of their lovers, yet lovely of limb and complexion.
कुछ अनावृत, सोने की रेखा के रंग की; कुछ अत्यन्त बहुमूल्य, तपाए हुए सोने के रंग की; और कुछ फिर खरगोश के चिह्न वाले चन्द्रमा के रंग की—अपने प्रियों से रहित, पर सुन्दर अंगों और कान्ति वाली थीं।
Verse 18
ततः प्रियान् प्राप्य मनोऽभिरामान्; सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्य रामाः । गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामा; हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः ॥
tataḥ priyān prāpya mano'bhirāmān; suprītiyuktāḥ prasamīkṣya rāmāḥ | gṛheṣu hṛṣṭāḥ paramābhirāmā; haripravīraḥ sa dadarśa rāmāḥ
Then that hero among monkeys beheld women who, having won their heart-delighting beloveds, were filled with joy, gazing upon their loves; most charming, delighted within their dwellings.
तब उस कपिप्रवीर ने उन रामाओं को देखा, जो मन को भाने वाले अपने प्रियों को पाकर अत्यन्त प्रीति से भरी, उन्हें निहारती, अपने घरों में हर्षित और परम मनोहर थीं।
Verse 19
चन्द्रप्रकाशाश् च हि वक्त्रमाला; वक्राक्षिपक्ष्माश् च सुनेत्रमालाः । विभूषणानां च ददर्श मालाः; शतह्रदानाम् इव चारुमालाः ॥
candraprakāśāś ca hi vaktramālā; vakrākṣipakṣmāś ca sunetramālāḥ | vibhūṣaṇānāṃ ca dadarśa mālāḥ; śatahradānām iva cārumālāḥ
He beheld rows of faces bright as the moon, with curved eyes and lashes, with lovely eyes; and chains of ornaments like fair garlands of lightning.
उसने चन्द्रमा के समान प्रकाशमान मुखों की पंक्तियाँ, टेढ़ी आँखों और पलकों वाले सुन्दर नेत्रों की पंक्तियाँ, और बिजलियों की सुन्दर लड़ियों के समान आभूषणों की लड़ियाँ देखीं।
Verse 20
न त्व् एव सीतां परमाभिजातां; पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम् । लतां प्रफुल्लाम् इव साधुजातां; ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम् ॥
na tv eva sītāṃ paramābhijātāṃ; pathi sthite rājakule prajātām | latāṃ praphullām iva sādhujātāṃ; dadarśa tanvīṃ manasābhijātām
But nowhere did he behold Sītā of the noblest birth, born into a royal house set upon the ancient path of righteousness, slender, like a well-grown blossoming creeper, nobly born in his very mind.
किन्तु कहीं भी उसने परम कुलीन, धर्म के सनातन मार्ग पर स्थित राजकुल में उत्पन्न, फूली हुई सुन्दर लता के समान, कृशांगी उस सीता को नहीं देखा—जिसे उसने अपने मन में भली प्रकार बसा रखा था।
Verse 21
सनातने वर्त्मनि संनिविष्टां; रामेक्षणीं तां मदनाभिविष्टाम् । भर्तुर् मनः श्रीमद् अनुप्रविष्टां; स्त्रीभ्यो वराभ्यश् च सदा विशिष्टाम् ॥
sanātane vartmani saṃniviṣṭāṃ; rāmekṣaṇīṃ tāṃ madanābhiviṣṭām | bhartur manaḥ śrīmad anupraviṣṭāṃ; strībhyo varābhyaś ca sadā viśiṣṭām
— her set upon the eternal path of virtue, her whose only vision was Rāma, filled with love for him, who had entered into the glorious heart of her lord, ever distinguished above all other noble women;
—सनातन धर्ममार्ग में स्थित, जिनकी दृष्टि में केवल राम ही थे, राम के प्रेम में डूबी हुई, जो अपने पति के श्रीमान हृदय में समा गई थीं, और जो सदा श्रेष्ठ स्त्रियों में भी विशिष्ट थीं;
Verse 22
उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीं; पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम् । सुजातपक्ष्माम् अभिरक्तकण्ठीं; वने प्रवृत्ताम् इव नीलकण्ठीम् ॥
uṣṇārditāṃ sānusṛtāsrakaṇṭhīṃ; purā varārhottamaniṣkakaṇṭhīm | sujātapakṣmām abhiraktakaṇṭhīṃ; vane pravṛttām iva nīlakaṇṭhīm
afflicted by the heat of grief, her throat lined with the tears that coursed down it — her throat that once wore the choicest, most precious necklace; with fair lashes and a lovely throat, like a peahen abroad in the forest.
शोक के ताप से पीड़ित, जिनके कण्ठ पर बहते आँसुओं की धारें पड़ी थीं—जिनके कण्ठ में पहले बहुमूल्य उत्तम हार शोभा पाता था; सुन्दर पलकों वाली, लाल कण्ठ वाली, वन में विचरती नीलकण्ठी मयूरी के समान;
Verse 23
अव्यक्तलेखाम् इव चन्द्रलेखां; पांसुप्रदिग्धाम् इव हेमलेखाम् । क्षतप्ररूढाम् इव बाणलेखां; वायुप्रभिन्नाम् इव मेघलेखाम् ॥
avyaktalekhām iva candralekhāṃ; pāṃsupradigdhām iva hemalekhām | kṣataprarūḍhām iva bāṇalekhāṃ; vāyuprabhinnām iva meghalekhām
like a faint sliver of the crescent moon, like a streak of gold smeared over with dust, like the healed scar of an arrow-wound, like a line of cloud torn apart by the wind.
धुँधली रेखा वाली चन्द्रकला के समान, धूल से सनी सोने की रेखा के समान, भरे हुए बाण के घाव के निशान के समान, वायु से छिन्न-भिन्न मेघ की रेखा के समान;
Verse 24
सीताम् अपश्यन् मनुजेश्वरस्य; रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य । बभूव दुःखाभिहतश् चिरस्य; प्लवंगमो मन्द इवाचिरस्य ॥
sītām apaśyan manujeśvarasya; rāmasya patnīṃ vadatāṃ varasya | babhūva duḥkhābhihataś cirasya; plavaṃgamo manda ivācirasya
Not beholding Sītā, wife of Rāma the lord of men, best of those who speak, the monkey, after so long a while, was suddenly struck down by grief and grew dejected.
मनुजेश्वर, वक्ताओं में श्रेष्ठ राम की पत्नी सीता को न देखकर वह वानर इतने समय बाद एकाएक शोक से आहत होकर खिन्न हो गया।