Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 9

Kishkindha Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    वाली नाम मम भ्राता ज्येष्ठः शत्रुनिषूदनः । पितुर् बहुमतो नित्यं मम चापि तथा पुरा ॥

    vālī nāma mama bhrātā jyeṣṭhaḥ śatruniṣūdanaḥ | pitur bahumato nityaṃ mama cāpi tathā purā

    "There is a brother of mine named Vali, the elder, slayer of foes, ever highly esteemed by our father, and by me as well in former days."

    वालि नामक मेरा एक बड़ा भाई है, शत्रुओं का संहारक, जो सदा पिता का और पहले मेरा भी अत्यधिक सम्मानित था।

  2. Verse 2

    पितर्य् उपरते ऽस्माकं ज्येष्ठो ऽयम् इति मन्त्रिभिः । कपीनाम् ईश्वरो राज्ये कृतः परमसंमतः ॥

    pitary uparate 'smākaṃ jyeṣṭho 'yam iti mantribhiḥ | kapīnām īśvaro rājye kṛtaḥ paramasaṃmataḥ

    "On our father's death, since 'he is the elder,' Vali was by the counsellors made lord of the monkeys in the kingdom, being highly approved."

    पिता के देहान्त पर 'यह ज्येष्ठ है' — ऐसा समझकर मंत्रियों ने परम सम्मत वालि को वानरों के राज्य का स्वामी बना दिया।

  3. Verse 3

    राज्यं प्रशासतस् तस्य पितृपैतामहं महत् । अहं सर्वेषु कालेषु प्रणतः प्रेष्यवत् स्थितः ॥

    rājyaṃ praśāsatas tasya pitṛpaitāmahaṃ mahat | ahaṃ sarveṣu kāleṣu praṇataḥ preṣyavat sthitaḥ

    "While he ruled the great ancestral kingdom, I at all times stood bowed before him like a servant."

    पितृ-पितामह से चले आ रहे उस महान राज्य का शासन करते हुए उसके सामने मैं सब समय सेवक-सा नतमस्तक रहता था।

  4. Verse 4

    मायावी नाम तेजस्वी पूर्वजो दुन्दुभेः सुतः । तेन तस्य महद् वैरं स्त्रीकृतं विश्रुतं पुरा ॥

    māyāvī nāma tejasvī pūrvajo dundubheḥ sutaḥ | tena tasya mahad vairaṃ strīkṛtaṃ viśrutaṃ purā

    "There was one named Mayavi, energetic, the elder son of Dundubhi; between him and Vali there was a great enmity, well known of old, caused by a woman."

    मायावी नामक एक तेजस्वी था, दुन्दुभि का बड़ा पुत्र; उसके और वालि के बीच पहले एक स्त्री के कारण महान बैर प्रसिद्ध था।

  5. Verse 5

    स तु सुप्ते जने रात्रौ किष्किन्धाद् वारम् आगतः । नर्दति स्म सुसंरब्धो वालिनं चाह्वयद् रणे ॥

    sa tu supte jane rātrau kiṣkindhād vāram āgataḥ | nardati sma susaṃrabdho vālinaṃ cāhvayad raṇe

    "He, in the night while people slept, came to the gate of Kishkindha and roared, greatly enraged, and called Vali to battle."

    वह रात में, जब लोग सो रहे थे, किष्किंधा के द्वार पर आया और अत्यन्त क्रुद्ध होकर गरजा, तथा वालि को युद्ध के लिए ललकारा।

  6. Verse 6

    प्रसुप्तस् तु मम भ्राता नर्दितं भैरवस्वनम् । श्रुत्वा न ममृषे वाली निष्पपात जवात् तदा ॥

    prasuptas tu mama bhrātā narditaṃ bhairavasvanam | śrutvā na mamṛṣe vālī niṣpapāta javāt tadā

    "My brother, roused from sleep, hearing that dreadful roar, could not endure it and rushed forth swiftly then."

    सोते हुए मेरे भाई वालि ने वह भयंकर गर्जन सुना, तो उसे सहन न कर सका और तब वेग से बाहर निकल पड़ा।

  7. Verse 7

    स तु वै निःसृतः क्रोधात् तं हन्तुम् असुरोत्तमम् । वार्यमाणस् ततः स्त्रीभिर् मया च प्रणतात्मना ॥

    sa tu vai niḥsṛtaḥ krodhāt taṃ hantum asurottamam | vāryamāṇas tataḥ strībhir mayā ca praṇatātmanā

    "He went forth in wrath to slay that chief of asuras, though held back by the women and by me who bowed before him."

    वह उस असुरश्रेष्ठ को मारने के लिए क्रोध से बाहर निकला, यद्यपि स्त्रियों और नतमस्तक मुझ द्वारा रोका गया।

  8. Verse 8

    स तु निर्धूय सर्वान्नो निर्जगाम महाबलः । ततो ऽहम् अपि सौहार्दान् निःसृतो वालिना सह ॥

    sa tu nirdhūya sarvānno nirjagāma mahābalaḥ | tato 'ham api sauhārdān niḥsṛto vālinā saha

    "But the mighty one shook us all off and went out; then I too, out of affection, went forth together with Vali."

    किन्तु उस महाबली ने हम सबको झटककर बाहर कर दिया; तब मैं भी स्नेहवश वालि के साथ निकल पड़ा।

  9. Verse 9

    स तु मे भ्रातरं दृष्ट्वा मां च दूराद् अवस्थितम् । असुरो जातसंत्रासः प्रदुद्राव तदा भृशम् ॥

    sa tu me bhrātaraṃ dṛṣṭvā māṃ ca dūrād avasthitam | asuro jātasaṃtrāsaḥ pradudrāva tadā bhṛśam

    "That asura, seeing my brother and me stationed at a distance, seized with terror, then fled away in great haste."

    वह असुर मेरे भाई को और दूर खड़े मुझे देखकर भयभीत हो गया और तब अत्यन्त वेग से भाग निकला।

  10. Verse 10

    तस्मिन् द्रवति संत्रस्ते ह्य् आवां द्रुततरं गतौ । प्रकाशो ऽपि कृतो मार्गश् चन्द्रेणोद्गच्छता तदा ॥

    tasmin dravati saṃtraste hy āvāṃ drutataraṃ gatau | prakāśo 'pi kṛto mārgaś candreṇodgacchatā tadā

    "As he fled in terror, we two went in swift pursuit; and a path too was made bright by the moon then rising."

    उसके भयभीत होकर भागने पर हम दोनों और भी तेजी से उसके पीछे चले; उस समय उदित होते चन्द्रमा ने मार्ग को भी प्रकाशित कर दिया।

  11. Verse 11

    स तृणैर् आवृतं दुर्गं धरण्या विवरं महत् । प्रविवेशासुरो वेगाद् आवाम् आसाद्य विष्ठितौ ॥

    sa tṛṇair āvṛtaṃ durgaṃ dharaṇyā vivaraṃ mahat | praviveśāsuro vegād āvām āsādya viṣṭhitau

    "He, the asura, entered swiftly a great chasm in the earth, hidden and covered with grass; and we two, coming up, halted."

    वह असुर घास से ढके, धरती के एक बड़े, दुर्गम विवर में वेग से घुस गया; और हम दोनों वहाँ पहुँचकर रुक गए।

  12. Verse 12

    तं प्रविष्टं रिपुं दृष्ट्वा बिलं रोषवशं गतः । माम् उवाच तदा वाली वचनं क्षुभितेन्द्रियः ॥

    taṃ praviṣṭaṃ ripuṃ dṛṣṭvā bilaṃ roṣavaśaṃ gataḥ | mām uvāca tadā vālī vacanaṃ kṣubhitendriyaḥ

    "Seeing that foe entered the hole, Vali, overcome with fury, his senses stirred, then spoke this word to me:"

    उस शत्रु को बिल में घुसा देखकर वालि क्रोध के वश में हो गया, और क्षुब्ध इन्द्रियों से तब मुझसे यह वचन बोला —

  13. Verse 13

    इह त्वं तिष्ठ सुग्रीव बिलद्वारि समाहितः । यावद् अत्र प्रविश्याहं निहन्मि समरे रिपुम् ॥

    iha tvaṃ tiṣṭha sugrīva biladvāri samāhitaḥ | yāvad atra praviśyāhaṃ nihanmi samare ripum

    "'Stay here, Sugriva, at the mouth of the hole, intent, while I enter within and slay the foe in battle.'"

    हे सुग्रीव! तुम यहाँ बिल के द्वार पर सावधान खड़े रहो, जब तक मैं भीतर घुसकर युद्ध में शत्रु को मार न डालूँ।

  14. Verse 14

    मया त्व् एतद् वचः श्रुत्वा याचितः स परंतप । शापयित्वा च मां पद्भ्यां प्रविवेश बिलं तदा ॥

    mayā tv etad vacaḥ śrutvā yācitaḥ sa paraṃtapa | śāpayitvā ca māṃ padbhyāṃ praviveśa bilaṃ tadā

    "Hearing this word of his, O subduer of foes, I was entreated by him; and, having made me swear by his feet, he then entered the hole."

    हे परंतप! उसका यह वचन सुनकर मैं उसके द्वारा प्रार्थित हुआ; और अपने चरणों की शपथ दिलाकर वह तब बिल में घुस गया।

  15. Verse 15

    तस्य प्रविष्टस्य बिलं साग्रः संवत्सरो गतः । स्थितस्य च मम द्वारि स कालो व्यत्यवर्तत ॥

    tasya praviṣṭasya bilaṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ | sthitasya ca mama dvāri sa kālo vyatyavartata

    "Of him, entered into the hole, a full year and more passed; and that time elapsed for me as I stood at the mouth."

    उसके बिल में घुसे हुए पूरे एक वर्ष से अधिक बीत गया; और द्वार पर खड़े मेरा वह समय इसी प्रकार व्यतीत होता रहा।

  16. Verse 16

    अहं तु नष्टं तं ज्ञात्वा स्नेहाद् आगतसंभ्रमः । भ्रातरं न हि पश्यामि पापशङ्कि च मे मनः ॥

    ahaṃ tu naṣṭaṃ taṃ jñātvā snehād āgatasaṃbhramaḥ | bhrātaraṃ na hi paśyāmi pāpaśaṅki ca me manaḥ

    "Deeming him lost, in affection I grew agitated; I did not see my brother, and my mind suspected ill."

    उसे नष्ट हुआ जानकर मैं स्नेहवश घबरा उठा; मैं भाई को देख नहीं पा रहा था, और मेरा मन अनिष्ट की आशंका करने लगा।

  17. Verse 17

    अथ दीर्घस्य कालस्य बिलात् तस्माद् विनिःसृतम् । सफेनं रुधिरं रक्तम् अहं दृष्ट्वा सुदुःखितः ॥

    atha dīrghasya kālasya bilāt tasmād viniḥsṛtam | saphenaṃ rudhiraṃ raktam ahaṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ

    "Then after a long time there issued from that hole frothy, red blood; and, seeing it, I was sorely grieved."

    फिर बहुत समय बाद उस बिल से झागयुक्त लाल रक्त निकला; उसे देखकर मैं अत्यन्त दुःखी हुआ।

  18. Verse 18

    नर्दताम् असुराणां च ध्वनिर् मे श्रोत्रम् आगतः । निरस्तस्य च संग्रामे क्रोशतो निःस्वनो गुरोः ॥

    nardatām asurāṇāṃ ca dhvanir me śrotram āgataḥ | nirastasya ca saṃgrāme krośato niḥsvano guroḥ

    "And the roaring of the asuras reached my ear, and the cry of my elder, cast down and crying out in battle."

    असुरों का गर्जन मेरे कानों में आया, और युद्ध में परास्त होकर चीखते हुए मेरे गुरु-सदृश बड़े भाई का स्वर भी।

  19. Verse 19

    अहं त्व् अवगतो बुद्ध्या चिह्नैस् तैर् भ्रातरं हतम् । पिधाय च बिलद्वारं शिलया गिरिमात्रया । शोकार्तश् चोदकं कृत्वा किष्किन्धाम् आगतः सखे ॥

    ahaṃ tv avagato buddhyā cihnais tair bhrātaraṃ hatam | pidhāya ca biladvāraṃ śilayā girimātrayā | śokārtaś codakaṃ kṛtvā kiṣkindhām āgataḥ sakhe

    "By those signs I understood in my mind that my brother was slain; and, closing the mouth of the hole with a rock as big as a mountain, grief-stricken I made the water-offering and came to Kishkindha, friend."

    हे सखा! उन चिह्नों से मैंने अपनी बुद्धि से समझ लिया कि भाई मारा गया; और बिल के द्वार को पर्वत-सी शिला से बन्द करके, शोकार्त होकर जलांजलि देकर मैं किष्किंधा लौट आया।

  20. Verse 20

    गूहमानस्य मे तत्त्वं यत्नतो मन्त्रिभिः श्रुतम् । ततो ऽहं तैः समागम्य समेतैर् अभिषेचितः ॥

    gūhamānasya me tattvaṃ yatnato mantribhiḥ śrutam | tato 'haṃ taiḥ samāgamya sametair abhiṣecitaḥ

    "Though I had hidden the truth, it was learned with effort by the counsellors; then, assembled, they joined me and consecrated me king."

    सत्य को छिपाते हुए भी मेरी वह बात मंत्रियों ने यत्नपूर्वक जान ली; तब उन्होंने एकत्र होकर, मुझसे मिलकर, मेरा राज्याभिषेक कर दिया।

  21. Verse 21

    राज्यं प्रशासतस् तस्य न्यायतो मम राघव । आजगाम रिपुं हत्वा वाली तम् असुरोत्तमम् ॥

    rājyaṃ praśāsatas tasya nyāyato mama rāghava | ājagāma ripuṃ hatvā vālī tam asurottamam

    "While I ruled the kingdom justly, O Raghava, Vali, having slain that chief of asuras, came back."

    हे राघव! मेरे न्यायपूर्वक राज्य-शासन करते समय वालि उस असुरश्रेष्ठ शत्रु को मारकर लौट आया।

  22. Verse 22

    अभिषिक्तं तु मां दृष्ट्वा क्रोधात् संरक्तलोचनः । मदीयान् मन्त्रिणो बद्ध्वा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    abhiṣiktaṃ tu māṃ dṛṣṭvā krodhāt saṃraktalocanaḥ | madīyān mantriṇo baddhvā paruṣaṃ vākyam abravīt

    "Seeing me consecrated, with eyes red from wrath, having bound my counsellors, he spoke a harsh word."

    मुझे अभिषिक्त देखकर वह क्रोध से रक्त नेत्रों वाला हो गया; मेरे मंत्रियों को बाँधकर उसने कठोर वचन कहा।

  23. Verse 23

    निग्रहे ऽपि समर्थस्य तं पापं प्रति राघव । न प्रावर्तत मे बुद्धिर् भ्रातृगौरवयन्त्रिता ॥

    nigrahe 'pi samarthasya taṃ pāpaṃ prati rāghava | na prāvartata me buddhir bhrātṛgauravayantritā

    "Though I was able to restrain him, against that sinner, O Raghava, my mind would not proceed, held in check by reverence for my brother."

    हे राघव! उस पापी को दण्ड देने में समर्थ होकर भी, भाई के गौरव से नियंत्रित मेरी बुद्धि उसके प्रति प्रतिकार में प्रवृत्त न हुई।

  24. Verse 24

    मानयंस् तं महात्मानं यथावच् चाभ्यवादयम् । उक्ताश् च नाशिषस् तेन संतुष्टेनान्तरात्मना ॥

    mānayaṃs taṃ mahātmānaṃ yathāvac cābhyavādayam | uktāś ca nāśiṣas tena saṃtuṣṭenāntarātmanā

    "Honoring that great-souled one, I saluted him duly; but no blessings were uttered by him, his inner self far from content."

    उस महात्मा का सम्मान करते हुए मैंने यथोचित अभिवादन किया; किन्तु असंतुष्ट अन्तरात्मा वाले उसने मुझे कोई आशीर्वाद नहीं दिया।