Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 10

Kishkindha Kanda

29 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः क्रोधसमाविष्टं संरब्धं तम् उपागतम् । अहं प्रसादयां चक्रे भ्रातरं प्रियकाम्यया ॥

    tataḥ krodhasamāviṣṭaṃ saṃrabdhaṃ tam upāgatam | ahaṃ prasādayāṃ cakre bhrātaraṃ priyakāmyayā

    "Then, to my brother who came, filled with wrath and agitated, I, out of desire to please him, sought to appease him:"

    तब क्रोध से भरे, क्षुब्ध होकर आए अपने भाई को मैंने प्रिय करने की इच्छा से प्रसन्न करने का प्रयत्न किया —

  2. Verse 2

    दिष्ट्यासि कुशली प्राप्तो निहतश् च त्वया रिपुः । अनाथस्य हि मे नाथस् त्वम् एको ऽनाथनन्दनः ॥

    diṣṭyāsi kuśalī prāpto nihataś ca tvayā ripuḥ | anāthasya hi me nāthas tvam eko 'nāthanandanaḥ

    "'By good fortune you are come safe, and the foe slain by you; for me, helpless, you are my only protector, O gladdener of the helpless."

    सौभाग्य से आप कुशलपूर्वक लौट आए, और आपने शत्रु को मार गिराया; अनाथ मुझ का आप ही एकमात्र स्वामी हैं, हे अनाथों को आनन्द देने वाले।

  3. Verse 3

    इदं बहुशलाकं ते पूर्णचन्द्रम् इवोदितम् । छत्रं सवालव्यजनं प्रतीच्छस्व मयोद्यतम् ॥

    idaṃ bahuśalākaṃ te pūrṇacandram ivoditam | chatraṃ savālavyajanaṃ pratīcchasva mayodyatam

    "This parasol with many ribs, risen like the full moon, with its yak-tail fan — receive it, raised up by me."

    पूर्णचन्द्र-सा उदित यह बहुत तीलियों वाला छत्र, चँवर सहित, मेरे द्वारा उठाया हुआ, आप स्वीकार करें।

  4. Verse 4

    त्वम् एव राजा मानार्हः सदा चाहं यथापुरा । न्यासभूतम् इदं राज्यं तव निर्यातयाम्य् अहम् ॥

    tvam eva rājā mānārhaḥ sadā cāhaṃ yathāpurā | nyāsabhūtam idaṃ rājyaṃ tava niryātayāmy aham

    "You alone are the king worthy of honor; and I, as before. This kingdom, held in trust, I restore to you."

    आप ही सम्मान के योग्य राजा हैं, और मैं सदा पहले के समान ही सेवक हूँ; धरोहररूप यह राज्य मैं आपको लौटाता हूँ।

  5. Verse 5

    मा च रोषं कृथाः सौम्य मयि शत्रुनिबर्हण । याचे त्वां शिरसा राजन् मया बद्धो ऽयम् अञ्जलिः ॥

    mā ca roṣaṃ kṛthāḥ saumya mayi śatrunibarhaṇa | yāce tvāṃ śirasā rājan mayā baddho 'yam añjaliḥ

    "Do not be angry with me, gentle one, O slayer of foes; I entreat you with my head, O king; this my folded salutation is made."

    हे सौम्य! हे शत्रुसंहारक! मुझ पर क्रोध न करें; हे राजन्! मैं आपसे सिर झुकाकर प्रार्थना करता हूँ; मैंने यह अंजलि बाँधी है।

  6. Verse 6

    बलाद् अस्मि समागम्य मन्त्रिभिः पुरवासिभिः । राजभावे नियुक्तो ऽहं शून्यदेशजिगीषया ॥

    balād asmi samāgamya mantribhiḥ puravāsibhiḥ | rājabhāve niyukto 'haṃ śūnyadeśajigīṣayā

    "By force was I brought together by the counsellors and townsfolk and set in the royal office, through desire not to leave the realm empty.'"

    मंत्रियों और नगरवासियों ने मुझे बलपूर्वक एकत्र करके, राज्य को रिक्त न छोड़ने की इच्छा से, राजपद पर नियुक्त कर दिया था।

  7. Verse 7

    स्निग्धम् एवं ब्रुवाणं मां स तु निर्भर्त्स्य वानरः । धिक् त्वाम् इति च माम् उक्त्वा बहु तत् तद् उवाच ह ॥

    snigdham evaṃ bruvāṇaṃ māṃ sa tu nirbhartsya vānaraḥ | dhik tvām iti ca mām uktvā bahu tat tad uvāca ha

    "But to me speaking thus affectionately, the monkey, reviling me and saying 'Fie on you!', said much, this and that."

    किन्तु इस प्रकार स्नेहपूर्वक बोलते हुए मुझे उस वानर ने फटकारा, और 'धिक्कार है तुझे!' कहकर बहुत-कुछ उल्टा-सीधा कहा।

  8. Verse 8

    प्रकृतीश् च समानीय मन्त्रिणश् चैव संमतान् । माम् आह सुहृदां मध्ये वाक्यं परमगर्हितम् ॥

    prakṛtīś ca samānīya mantriṇaś caiva saṃmatān | mām āha suhṛdāṃ madhye vākyaṃ paramagarhitam

    "Gathering the subjects and the esteemed counsellors, he spoke of me, in the midst of friends, a most contemptuous word:"

    प्रजा और सम्मानित मंत्रियों को एकत्र करके उसने सुहृदों के बीच मेरे विषय में अत्यन्त निन्दापूर्ण वचन कहा —

  9. Verse 9

    विदितं वो यथा रात्रौ मायावी स महासुरः । मां समाह्वयत क्रूरो युद्धाकाङ्क्षी सुदुर्मतिः ॥

    viditaṃ vo yathā rātrau māyāvī sa mahāsuraḥ | māṃ samāhvayata krūro yuddhākāṅkṣī sudurmatiḥ

    "'You know how in the night that great asura Mayavi, cruel, eager for battle, most evil-minded, challenged me."

    तुम्हें ज्ञात है कि रात में उस महान असुर मायावी ने, जो क्रूर, युद्ध का इच्छुक और अत्यन्त दुर्बुद्धि था, मुझे ललकारा।

  10. Verse 10

    तस्य तद् गर्जितं श्रुत्वा निःसृतो ऽहं नृपालयात् । अनुयातश् च मां तूर्णम् अयं भ्राता सुदारुणः ॥

    tasya tad garjitaṃ śrutvā niḥsṛto 'haṃ nṛpālayāt | anuyātaś ca māṃ tūrṇam ayaṃ bhrātā sudāruṇaḥ

    "Hearing his roar, I went forth from the royal palace; and this cruel brother of mine followed me swiftly."

    उसका वह गर्जन सुनकर मैं राजभवन से निकल पड़ा; और यह अत्यन्त दारुण भाई शीघ्र ही मेरे पीछे चला आया।

  11. Verse 11

    स तु दृष्ट्वैव मां रात्रौ सद्वितीयं महाबलः । प्राद्रवद् भयसंत्रस्तो वीक्ष्यावां तम् अनुद्रुतौ । अनुद्रुतस् तु वेगेन प्रविवेश महाबिलम् ॥

    sa tu dṛṣṭvaiva māṃ rātrau sadvitīyaṃ mahābalaḥ | prādravad bhayasaṃtrasto vīkṣyāvāṃ tam anudrutau | anudrutas tu vegena praviveśa mahābilam

    "But seeing me in the night with a companion, the mighty one, seized with terror, fled; and, seeing us pursuing, he was chased, and in his speed entered a great hole."

    किन्तु रात में मुझे साथी सहित देखकर वह महाबली भय से त्रस्त होकर भागा; और हम दोनों को पीछा करते देखकर, वेग से एक महाबिल में घुस गया।

  12. Verse 12

    तं प्रविष्टं विदित्वा तु सुघोरं सुमहद् बिलम् । अयम् उक्तो ऽथ मे भ्राता मया तु क्रूरदर्शनः ॥

    taṃ praviṣṭaṃ viditvā tu sughoraṃ sumahad bilam | ayam ukto 'tha me bhrātā mayā tu krūradarśanaḥ

    "Knowing him entered into that dreadful, vast hole, this cruel-looking brother of mine was then told by me:"

    उसे उस अत्यन्त भयंकर, विशाल बिल में घुसा जानकर मैंने तब अपने इस क्रूरदर्शन भाई से कहा —

  13. Verse 13

    अहत्वा नास्ति मे शक्तिः प्रतिगन्तुम् इतः पुरीम् । बिलद्वारि प्रतीक्ष त्वं यावद् एनं निहन्म्य् अहम् ॥

    ahatvā nāsti me śaktiḥ pratigantum itaḥ purīm | biladvāri pratīkṣa tvaṃ yāvad enaṃ nihanmy aham

    "\"Not having slain him, I have no power to go back hence to the city; wait you at the mouth of the hole while I slay him.\""

    इसे मारे बिना मुझमें यहाँ से नगर लौटने की शक्ति नहीं; तुम बिल के द्वार पर प्रतीक्षा करो, जब तक मैं इसे मार न डालूँ।

  14. Verse 14

    स्थितो ऽयम् इति मत्वा तु प्रविष्टो ऽहं दुरासदम् । तं च मे मार्गमाणस्य गतः संवत्सरस् तदा ॥

    sthito 'yam iti matvā tu praviṣṭo 'haṃ durāsadam | taṃ ca me mārgamāṇasya gataḥ saṃvatsaras tadā

    "Deeming 'he is standing there,' I entered that hole hard to assail; and, while I searched for him, a year then passed."

    'यह यहाँ खड़ा रहेगा' — ऐसा मानकर मैं उस दुर्गम बिल में घुस गया; और उसे खोजते हुए मेरा तब एक वर्ष बीत गया।

  15. Verse 15

    स तु दृष्टो मया शत्रुर् अनिर्वेदाद् भयावहः । निहतश् च मया तत्र सो ऽसुरो बन्धुभिः सह ॥

    sa tu dṛṣṭo mayā śatrur anirvedād bhayāvahaḥ | nihataś ca mayā tatra so 'suro bandhubhiḥ saha

    "That foe, dreadful, I saw without faltering, and slew there, that asura, together with his kinsmen."

    वह भयावह शत्रु मैंने बिना घबराए देख लिया, और वहाँ उस असुर को उसके बन्धुओं सहित मार डाला।

  16. Verse 16

    तस्यास्यात् तु प्रवृत्तेन रुधिरौघेण तद् बिलम् । पूर्णम् आसीद् दुराक्रामं स्तनतस् तस्य भूतले ॥

    tasyāsyāt tu pravṛttena rudhiraugheṇa tad bilam | pūrṇam āsīd durākrāmaṃ stanatas tasya bhūtale

    "From his mouth there poured a flood of blood that filled the hole, hard to traverse, as he bellowed upon the ground."

    उसके मुख से बहते रक्त के प्रवाह से वह बिल भर गया और दुर्गम हो गया, जब वह भूमि पर गरजता हुआ गिर पड़ा।

  17. Verse 17

    सूदयित्वा तु तं शत्रुं विक्रान्तं दुन्दुभेः सुतम् । निष्क्रामन्न् एव पश्यामि बिलस्य पिहितं मुखम् ॥

    sūdayitvā tu taṃ śatruṃ vikrāntaṃ dundubheḥ sutam | niṣkrāmann eva paśyāmi bilasya pihitaṃ mukham

    "Having destroyed that valiant foe, the son of Dundubhi, as I was coming out I saw the mouth of the hole blocked up."

    उस पराक्रमी शत्रु, दुन्दुभि के पुत्र को मारकर, बाहर निकलते समय मैंने बिल का मुख बन्द देखा।

  18. Verse 18

    विक्रोशमानस्य तु मे सुग्रीवेति पुनः पुनः । यदा प्रतिवचो नास्ति ततो ऽहं भृशदुःखितः ॥

    vikrośamānasya tu me sugrīveti punaḥ punaḥ | yadā prativaco nāsti tato 'haṃ bhṛśaduḥkhitaḥ

    "Though I cried out 'Sugriva! Sugriva!' again and again, when there came no reply, I was sorely grieved."

    बार-बार 'सुग्रीव! सुग्रीव!' पुकारते हुए मुझे जब कोई उत्तर न मिला, तब मैं अत्यन्त दुःखी हुआ।

  19. Verse 19

    पादप्रहारैस् तु मया बहुशस् तद् विदारितम् । ततो ऽहं तेन निष्क्रम्य यथा पुनर् उपागतः ॥

    pādaprahārais tu mayā bahuśas tad vidāritam | tato 'haṃ tena niṣkramya yathā punar upāgataḥ

    "With many kicks of my feet that rock was split by me; then, having come out through it, I returned as before.'"

    फिर मैंने अपने चरण-प्रहारों से उस शिला को अनेक बार तोड़ दिया; तब उसमें से निकलकर मैं पहले-सा लौट आया।

  20. Verse 20

    तत्रानेनास्मि संरुद्धो राज्यं मार्गयतात्मनः । सुग्रीवेण नृशंसेन विस्मृत्य भ्रातृसौहृदम् ॥

    tatrānenāsmi saṃruddho rājyaṃ mārgayatātmanaḥ | sugrīveṇa nṛśaṃsena vismṛtya bhrātṛsauhṛdam

    "'There I was shut in by this one who sought the kingdom for himself — by the cruel Sugriva, forgetting brotherly affection.'"

    वहाँ इस निर्दयी सुग्रीव ने, भ्रातृ-स्नेह को भुलाकर, अपने लिए राज्य चाहते हुए, मुझे रोक दिया।

  21. Verse 21

    एवम् उक्त्वा तु मां तत्र वस्त्रेणैकेन वानरः । तदा निर्वासयाम् आस वाली विगतसाध्वसः ॥

    evam uktvā tu māṃ tatra vastreṇaikena vānaraḥ | tadā nirvāsayām āsa vālī vigatasādhvasaḥ

    "Having spoken thus to me there, the monkey Vali, his fear gone, then banished me with a single garment."

    वहाँ मुझसे ऐसा कहकर, निर्भय हुए उस वानर वालि ने तब मुझे केवल एक वस्त्र पहने निर्वासित कर दिया।

  22. Verse 22

    तेनाहम् अपविद्धश् च हृतदारश् च राघव । तद्भयाच् च महीकृत्स्ना क्रान्तेयं सवनार्णवा ॥

    tenāham apaviddhaś ca hṛtadāraś ca rāghava | tadbhayāc ca mahīkṛtsnā krānteyaṃ savanārṇavā

    "By him I was cast out and my wife carried off, O Raghava; and for fear of him the whole earth, with its forests and seas, has been ranged by me."

    हे राघव! उसके द्वारा मैं निकाल दिया गया और मेरी पत्नी भी हर ली गई; और उसके भय से मैंने वनों और समुद्रों सहित समूची इस पृथ्वी को छान मारा।

  23. Verse 23

    ऋश्यमूकं गिरिवरं भार्याहरणदुःखितः । प्रविष्टो ऽस्मि दुराधर्षं वालिनः कारणान्तरे ॥

    ṛśyamūkaṃ girivaraṃ bhāryāharaṇaduḥkhitaḥ | praviṣṭo 'smi durādharṣaṃ vālinaḥ kāraṇāntare

    "Grieved by the carrying off of my wife, I entered the excellent mountain Rishyamuka, hard to assail, for another reason connected with Vali."

    पत्नी के हरण से दुःखी होकर मैं इस दुर्गम श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूक में, वालि से संबंधित एक अन्य कारण से, प्रविष्ट हुआ हूँ।

  24. Verse 24

    एतत् ते सर्वम् आख्यातं वैरानुकथनं महत् । अनागसा मया प्राप्तं व्यसनं पश्य राघव ॥

    etat te sarvam ākhyātaṃ vairānukathanaṃ mahat | anāgasā mayā prāptaṃ vyasanaṃ paśya rāghava

    "All this has been told to you — the great account of the enmity; see, O Raghava, the calamity that has come upon me, who am guiltless."

    यह सब बैर का महान वृत्तान्त आपको कह दिया; हे राघव! निरपराध मुझ पर आया यह संकट देखिए।

  25. Verse 25

    वालिनस् तु भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर । कर्तुम् अर्हसि मे वीर प्रसादं तस्य निग्रहात् ॥

    vālinas tu bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara | kartum arhasi me vīra prasādaṃ tasya nigrahāt

    "To me, afflicted by fear of Vali, O giver of safety to all the worlds, you ought to show favor, O hero, by restraining him."

    हे समस्त लोकों को अभय देने वाले वीर! वालि के भय से पीड़ित मुझ पर, उसका निग्रह करके, आपको कृपा करनी चाहिए।

  26. Verse 26

    एवम् उक्तः स तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मसंहितम् । वचनं वक्तुम् आरेभे सुग्रीवं प्रहसन्न् इव ॥

    evam uktaḥ sa tejasvī dharmajño dharmasaṃhitam | vacanaṃ vaktum ārebhe sugrīvaṃ prahasann iva

    So addressed, the energetic one, knower of dharma, began to speak a word in accord with dharma to Sugriva, as though smiling:

    ऐसा कहे जाने पर वह तेजस्वी, धर्मज्ञ राम मानो मुस्कुराते हुए सुग्रीव से धर्मयुक्त वचन कहने लगे —

  27. Verse 27

    अमोघाः सूर्यसंकाशा ममेमे निशिताः शराः । तस्मिन् वालिनि दुर्वृत्ते पतिष्यन्ति रुषान्विताः ॥

    amoghāḥ sūryasaṃkāśā mameme niśitāḥ śarāḥ | tasmin vālini durvṛtte patiṣyanti ruṣānvitāḥ

    "Unfailing, like the sun, are these whetted arrows of mine; upon that evil-doing Vali they shall fall, charged with wrath."

    सूर्य-सदृश, अमोघ मेरे ये तीखे बाण उस दुराचारी वालि पर क्रोध से भरकर गिरेंगे।

  28. Verse 28

    यावत् तं न हि पश्येयं तव भार्यापहारिणम् । तावत् स जीवेत् पापात्मा वाली चारित्रदूषकः ॥

    yāvat taṃ na hi paśyeyaṃ tava bhāryāpahāriṇam | tāvat sa jīvet pāpātmā vālī cāritradūṣakaḥ

    "So long as I have not seen that abductor of your wife, so long shall the sinful Vali live, that defiler of conduct."

    जब तक मैं तुम्हारी पत्नी के उस अपहर्ता को न देख लूँ, तभी तक वह पापात्मा, सदाचार को कलंकित करने वाला वालि जीवित रहेगा।

  29. Verse 29

    आत्मानुमानात् पश्यामि मग्नं त्वां शोकसागरे । त्वाम् अहं तारयिष्यामि कामं प्राप्स्यसि पुष्कलम् ॥

    ātmānumānāt paśyāmi magnaṃ tvāṃ śokasāgare | tvām ahaṃ tārayiṣyāmi kāmaṃ prāpsyasi puṣkalam

    "By my own measure I perceive you sunk in the ocean of grief; I shall carry you across it; you shall abundantly attain your desire."

    अपने अनुमान से ही मैं तुम्हें शोक के सागर में डूबा हुआ देखता हूँ; मैं तुम्हें पार उतार दूँगा; तुम प्रचुर रूप से अपनी इच्छित वस्तु पाओगे।