Sarga 8
Kishkindha Kanda
45 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
परितुष्टस् तु सुग्रीवस् तेन वाक्येन वानरः । लक्ष्मणस्याग्रजं रामम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
parituṣṭas tu sugrīvas tena vākyena vānaraḥ | lakṣmaṇasyāgrajaṃ rāmam idaṃ vacanam abravīt
Well satisfied by that word, the monkey Sugriva spoke this word to Rama, the elder brother of Lakshmana:
उस वचन से अत्यन्त संतुष्ट वानर सुग्रीव ने लक्ष्मण के बड़े भाई राम से यह वचन कहा —
Verse 2
सर्वथाहम् अनुग्राह्यो देवतानाम् असंशयः । उपपन्नगुणोपेतः सखा यस्य भवान् मम ॥
sarvathāham anugrāhyo devatānām asaṃśayaḥ | upapannaguṇopetaḥ sakhā yasya bhavān mama
"In every way am I favored by the gods, no doubt, in that one so endowed with virtue, such as you, is my friend."
निःसंदेह मैं सब प्रकार से देवताओं द्वारा अनुगृहीत हूँ, क्योंकि आप-जैसे गुणसम्पन्न पुरुष मेरे मित्र हैं।
Verse 3
शक्यं खलु भवेद् राम सहायेन त्वयानघ । सुरराज्यम् अपि प्राप्तुं स्वराज्यं किं पुनः प्रभो ॥
śakyaṃ khalu bhaved rāma sahāyena tvayānagha | surarājyam api prāptuṃ svarājyaṃ kiṃ punaḥ prabho
"Surely with you as ally, O sinless Rama, even the kingdom of the gods could be won — how much more my own kingdom, O lord."
हे निष्पाप राम! हे प्रभु! आप-जैसे सहायक से तो देवताओं का राज्य भी प्राप्त किया जा सकता है — फिर अपना राज्य तो कहना ही क्या?
Verse 4
सो ऽहं सभाज्यो बन्धूनां सुहृदां चैव राघव । यस्याग्निसाक्षिकं मित्रं लब्धं राघववंशजम् ॥
so 'haṃ sabhājyo bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva rāghava | yasyāgnisākṣikaṃ mitraṃ labdhaṃ rāghavavaṃśajam
"I therefore am to be honored by kinsmen and friends, O Raghava, who have won, with fire as witness, a friend born of Raghu's line."
हे राघव! अतः मैं अपने बन्धुओं और सुहृदों के बीच सम्मान का पात्र हूँ, जिसने अग्नि को साक्षी बनाकर रघुवंश में उत्पन्न ऐसा मित्र पा लिया है।
Verse 5
अहम् अप्य् अनुरूपस् ते वयस्यो ज्ञास्यसे शनैः । न तु वक्तुं समर्थो ऽहं स्वयम् आत्मगतान् गुणान् ॥
aham apy anurūpas te vayasyo jñāsyase śanaiḥ | na tu vaktuṃ samartho 'haṃ svayam ātmagatān guṇān
"I too am a fitting friend for you — you shall come to know it by degrees; but I am not able myself to proclaim the virtues within me."
मैं भी तुम्हारे योग्य मित्र हूँ — यह तुम धीरे-धीरे जान जाओगे; किन्तु मैं स्वयं अपने भीतर के गुणों को कहने में समर्थ नहीं।
Verse 6
महात्मनां तु भूयिष्ठं त्वद्विधानां कृतात्मनाम् । निश्चला भवति प्रीतिर् धैर्यम् आत्मवताम् इव ॥
mahātmanāṃ tu bhūyiṣṭhaṃ tvadvidhānāṃ kṛtātmanām | niścalā bhavati prītir dhairyam ātmavatām iva
"In the great-souled, the disciplined ones of your kind, affection is for the most part unshaken, like the firmness of the self-possessed."
तुम-जैसे संयमी महात्माओं की प्रीति प्रायः अचल होती है, जैसे आत्मवान पुरुषों का धैर्य।
Verse 7
रजतं वा सुवर्णं वा वस्त्राण्य् आभरणानि वा । अविभक्तानि साधूनाम् अवगच्छन्ति साधवः ॥
rajataṃ vā suvarṇaṃ vā vastrāṇy ābharaṇāni vā | avibhaktāni sādhūnām avagacchanti sādhavaḥ
"Silver or gold, garments or ornaments — the good regard these as shared and undivided among the good."
चाँदी हो या सोना, वस्त्र हों या आभूषण — सज्जन इन्हें सज्जनों के बीच साझा और अविभक्त मानते हैं।
Verse 8
आढ्यो वापि दरिद्रो वा दुःखितः सुखितो ऽपि वा । निर्दोषो वा सदोषो वा वयस्यः परमा गतिः ॥
āḍhyo vāpi daridro vā duḥkhitaḥ sukhito 'pi vā | nirdoṣo vā sadoṣo vā vayasyaḥ paramā gatiḥ
"Rich or poor, in sorrow or in joy, blameless or faulty — a friend is the highest resort."
धनी हो या दरिद्र, दुःखी हो या सुखी, निर्दोष हो या सदोष — मित्र ही परम गति है।
Verse 9
धनत्यागः सुखत्यागो देहत्यागो ऽपि वा पुनः । वयस्यार्थे प्रवर्तन्ते स्नेहं दृष्ट्वा तथाविधम् ॥
dhanatyāgaḥ sukhatyāgo dehatyāgo 'pi vā punaḥ | vayasyārthe pravartante snehaṃ dṛṣṭvā tathāvidham
"Giving up wealth, giving up comfort, even giving up the body — men act for a friend's sake when they behold affection of that kind."
धन का त्याग, सुख का त्याग, अथवा शरीर तक का त्याग — मनुष्य मित्र के लिए तब करते हैं जब वे वैसा स्नेह देखते हैं।
Verse 10
तत् तथेत्य् अब्रवीद् रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् । लक्ष्मणस्याग्रतो लक्ष्म्या वासवस्येव धीमतः ॥
tat tathety abravīd rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam | lakṣmaṇasyāgrato lakṣmyā vāsavasyeva dhīmataḥ
"So be it," said Rama to the sweet-spoken Sugriva, before the wise Lakshmana, as though to Indra with his splendor.
तब राम ने बुद्धिमान लक्ष्मण के सामने, अपनी शोभा से इन्द्र-सदृश उस प्रियवादी सुग्रीव से कहा — 'ऐसा ही हो।'
Verse 11
ततो रामं स्थितं दृष्ट्वा लक्ष्मणं च महाबलम् । सुग्रीवः सर्वतश् चक्षुर् वने लोलम् अपातयत् ॥
tato rāmaṃ sthitaṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | sugrīvaḥ sarvataś cakṣur vane lolam apātayat
Then, seeing Rama and the mighty Lakshmana standing there, Sugriva cast his restless glance all about the forest.
तब राम और महाबली लक्ष्मण को वहाँ स्थित देखकर सुग्रीव ने अपनी चंचल दृष्टि वन में चारों ओर दौड़ाई।
Verse 12
स ददर्श ततः सालम् अविदूरे हरीश्वरः । सुपुष्पम् ईषत्पत्राढ्यं भ्रमरैर् उपशोभितम् ॥
sa dadarśa tataḥ sālam avidūre harīśvaraḥ | supuṣpam īṣatpatrāḍhyaṃ bhramarair upaśobhitam
The lord of monkeys then saw, not far off, a sala tree, full of blossom, with ample leaves, and graced by bees.
तब उस वानरेश्वर ने समीप ही एक साल वृक्ष देखा — भली-भाँति पुष्पित, पत्तों से भरा, भौंरों से सुशोभित।
Verse 13
तस्यैकां पर्णबहुलां भङ्क्त्वा शाखां सुपुष्पिताम् । सालस्यास्तीर्य सुग्रीवो निषसाद सराघवः ॥
tasyaikāṃ parṇabahulāṃ bhaṅktvā śākhāṃ supuṣpitām | sālasyāstīrya sugrīvo niṣasāda sarāghavaḥ
Breaking off one of its leafy, well-flowered branches, Sugriva spread it and sat down together with Raghava.
उसकी एक पत्तों से भरी, खूब पुष्पित डाल तोड़कर, उसे बिछाकर सुग्रीव राघव के साथ बैठ गया।
Verse 14
ताव् आसीनौ ततो दृष्ट्वा हनूमान् अपि लक्ष्मणम् । सालशाखां समुत्पाट्य विनीतम् उपवेशयत् ॥
tāv āsīnau tato dṛṣṭvā hanūmān api lakṣmaṇam | sālaśākhāṃ samutpāṭya vinītam upaveśayat
Seeing the two seated, Hanuman too tore off a sala branch and respectfully seated the modest Lakshmana.
उन दोनों को बैठा देखकर हनुमान ने भी एक साल की डाल उखाड़कर विनम्र लक्ष्मण को बिठाया।
Verse 15
ततः प्रहृष्टः सुग्रीवः श्लक्ष्णं मधुरया गिरा । उवाच प्रणयाद् रामं हर्षव्याकुलिताक्षरम् ॥
tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvaḥ ślakṣṇaṃ madhurayā girā | uvāca praṇayād rāmaṃ harṣavyākulitākṣaram
Then Sugriva, delighted, with sweet and smooth voice, out of affection spoke to Rama, his syllables broken with joy:
तब प्रसन्न सुग्रीव ने मधुर, कोमल वाणी में, स्नेहवश, हर्ष से टूटते अक्षरों में राम से कहा —
Verse 16
अहं विनिकृतो भ्रात्रा चराम्य् एष भयार्दितः । ऋश्यमूकं गिरिवरं हृतभार्यः सुदुःखितः ॥
ahaṃ vinikṛto bhrātrā carāmy eṣa bhayārditaḥ | ṛśyamūkaṃ girivaraṃ hṛtabhāryaḥ suduḥkhitaḥ
"I, wronged by my brother, wander here afflicted by fear, to the excellent mountain Rishyamuka, my wife carried off, sorely grieved."
हे राम! मैं भाई द्वारा सताया हुआ, पत्नी हरी जाने से अत्यन्त दुःखी, भय से पीड़ित होकर इस श्रेष्ठ पर्वत ऋष्यमूक पर विचरता हूँ।
Verse 17
सो ऽहं त्रस्तो भये मग्नो वसाम्य् उद्भ्रान्तचेतनः । वालिना निकृतो भ्रात्रा कृतवैरश् च राघव ॥
so 'haṃ trasto bhaye magno vasāmy udbhrāntacetanaḥ | vālinā nikṛto bhrātrā kṛtavairaś ca rāghava
"So I, terrified, sunk in fear, dwell with distracted mind, wronged by my brother Vali and set at enmity, O Raghava."
हे राघव! वह मैं त्रस्त, भय में डूबा, विह्वल-चित्त होकर रहता हूँ — भाई वालि द्वारा सताया हुआ और उससे बैर किए हुए।
Verse 18
वालिनो मे भयार्तस्य सर्वलोकाभयंकर । ममापि त्वम् अनाथस्य प्रसादं कर्तुम् अर्हसि ॥
vālino me bhayārtasya sarvalokābhayaṃkara | mamāpi tvam anāthasya prasādaṃ kartum arhasi
"To me, afflicted by fear of Vali, O giver of safety to all the worlds — to me who am helpless — you ought to show favor."
हे समस्त लोकों को अभय देने वाले! वालि के भय से पीड़ित, अनाथ मुझ पर भी आपको कृपा करनी चाहिए।
Verse 19
एवम् उक्तस् तु तेजस्वी धर्मज्ञो धर्मवत्सलः । प्रत्युवाच स काकुत्स्थः सुग्रीवं प्रहसन्न् इव ॥
evam uktas tu tejasvī dharmajño dharmavatsalaḥ | pratyuvāca sa kākutsthaḥ sugrīvaṃ prahasann iva
So addressed, the energetic Kakutstha, knower and lover of dharma, replied to Sugriva as though smiling:
ऐसा कहे जाने पर वह तेजस्वी, धर्मज्ञ, धर्मप्रिय काकुत्स्थ मानो मुस्कुराते हुए सुग्रीव को उत्तर देने लगे —
Verse 20
उपकारफलं मित्रम् अपकारो ऽरिलक्षणम् । अद्यैव तं हनिष्यामि तव भार्यापहारिणम् ॥
upakāraphalaṃ mitram apakāro 'rilakṣaṇam | adyaiva taṃ haniṣyāmi tava bhāryāpahāriṇam
"Help rendered is the mark of a friend; harm done is the mark of a foe. This very day I shall slay that abductor of your wife."
उपकार करना मित्र का लक्षण है, अपकार करना शत्रु का; मैं आज ही तुम्हारी पत्नी के उस अपहर्ता को मार डालूँगा।
Verse 21
इमे हि मे महावेगाः पत्रिणस् तिग्मतेजसः । कार्तिकेयवनोद्भूताः शरा हेमविभूषिताः ॥
ime hi me mahāvegāḥ patriṇas tigmatejasaḥ | kārtikeyavanodbhūtāḥ śarā hemavibhūṣitāḥ
"For these arrows of mine, of great speed and fierce energy, feathered, born of the Karttikeya reed-forest, adorned with gold,"
क्योंकि मेरे ये महान वेग वाले, पंखयुक्त, तीक्ष्ण तेज वाले, कार्तिकेय के शरवन से उत्पन्न, स्वर्ण से विभूषित बाण,
Verse 22
कङ्कपत्रप्रतिच्छन्ना महेन्द्राशनिसंनिभाः । सुपर्वाणः सुतीक्ष्णाग्रा सरोषा भुजगा इव ॥
kaṅkapatrapraticchannā mahendrāśanisaṃnibhāḥ | suparvāṇaḥ sutīkṣṇāgrā saroṣā bhujagā iva
"covered with heron-feathers, resembling the thunderbolt of great Indra, well-jointed and keen of point, like enraged serpents —"
कंकपक्षी के पंखों से ढके, महेन्द्र के वज्र-सदृश, सुन्दर गाँठों वाले, अत्यन्त तीखे अग्रभाग वाले, क्रुद्ध सर्पों के समान —
Verse 23
भ्रातृसंज्ञम् अमित्रं ते वालिनं कृतकिल्बिषम् । शरैर् विनिहतं पश्य विकीर्णम् इव पर्वतम् ॥
bhrātṛsaṃjñam amitraṃ te vālinaṃ kṛtakilbiṣam | śarair vinihataṃ paśya vikīrṇam iva parvatam
"behold Vali, named your brother but your foe, the doer of wrong, struck down by these arrows and scattered like a shattered mountain!"
अपने भाई कहलाने वाले किन्तु अपकारी अपने शत्रु वालि को इन बाणों से मारा हुआ, बिखरे पर्वत-सा देखो!
Verse 24
राघवस्य वचः श्रुत्वा सुग्रीवो वाहिनीपतिः । प्रहर्षम् अतुलं लेभे साधु साध्व् इति चाब्रवीत् ॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā sugrīvo vāhinīpatiḥ | praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhv iti cābravīt
Hearing Raghava's word, Sugriva, lord of the host, attained matchless joy and cried, "Well done! Well done!"
राघव का वचन सुनकर सेनापति सुग्रीव ने अतुल हर्ष पाया और 'साधु, साधु!' ऐसा कहा।
Verse 25
रामशोकाभिभूतो ऽहं शोकार्तानां भवान् गतिः । वयस्य इति कृत्वा हि त्वय्य् अहं परिदेवये ॥
rāmaśokābhibhūto 'haṃ śokārtānāṃ bhavān gatiḥ | vayasya iti kṛtvā hi tvayy ahaṃ paridevaye
"Overwhelmed by grief am I, Rama, and you are the refuge of the grief-stricken; it is as a friend that I lament before you."
हे राम! मैं शोक से अभिभूत हूँ, और आप शोकार्तों की गति हैं; मित्र मानकर ही मैं आपके सम्मुख विलाप करता हूँ।
Verse 26
त्वं हि पाणिप्रदानेन वयस्यो सो ऽग्निसाक्षिकः । कृतः प्राणैर् बहुमतः सत्येनापि शपाम्य् अहम् ॥
tvaṃ hi pāṇipradānena vayasyo so 'gnisākṣikaḥ | kṛtaḥ prāṇair bahumataḥ satyenāpi śapāmy aham
"For you, by the giving of your hand, have been made my friend with fire as witness, prized as life itself; by truth too I swear."
क्योंकि हाथ देकर, अग्नि को साक्षी बनाकर आपको मित्र बना लिया है, और प्राणों के समान बहुमूल्य माना है; सत्य की भी मैं शपथ खाता हूँ।
Verse 27
वयस्य इति कृत्वा च विस्रब्धं प्रवदाम्य् अहम् । दुःखम् अन्तर्गतं यन् मे मनो दहति नित्यशः ॥
vayasya iti kṛtvā ca visrabdhaṃ pravadāmy aham | duḥkham antargataṃ yan me mano dahati nityaśaḥ
"As a friend, in confidence, I speak the sorrow lodged within me that ever burns my mind."
और मित्र मानकर ही मैं निःशंक होकर अपना वह भीतरी दुःख कहता हूँ जो मेरे मन को निरन्तर जलाता रहता है।
Verse 28
एतावद् उक्त्वा वचनं बाष्पदूषितलोचनः । बाष्पोपहतया वाचा नोच्चैः शक्नोति भाषितुम् ॥
etāvad uktvā vacanaṃ bāṣpadūṣitalocanaḥ | bāṣpopahatayā vācā noccaiḥ śaknoti bhāṣitum
Having spoken only so much, his eyes marred with tears, with a voice broken by tears, he could not speak aloud.
इतना ही वचन कहकर, आँसुओं से मलिन नेत्रों वाला वह, आँसुओं से रुँधे स्वर से ऊँचे स्वर में न बोल सका।
Verse 29
बाष्पवेगं तु सहसा नदीवेगम् इवागतम् । धारयाम् आस धैर्येण सुग्रीवो रामसंनिधौ ॥
bāṣpavegaṃ tu sahasā nadīvegam ivāgatam | dhārayām āsa dhairyeṇa sugrīvo rāmasaṃnidhau
That rush of tears, come suddenly like the current of a river, Sugriva held back by firmness in Rama's presence.
नदी के वेग-सा सहसा उमड़े उस आँसुओं के वेग को सुग्रीव ने राम के समीप धैर्य से रोक लिया।
Verse 30
संनिगृह्य तु तं बाष्पं प्रमृज्य नयने शुभे । विनिःश्वस्य च तेजस्वी राघवं पुनर् अब्रवीत् ॥
saṃnigṛhya tu taṃ bāṣpaṃ pramṛjya nayane śubhe | viniḥśvasya ca tejasvī rāghavaṃ punar abravīt
Checking those tears and wiping his fair eyes, the energetic one, sighing, spoke again to Raghava:
उन आँसुओं को रोककर और अपने सुन्दर नेत्रों को पोंछकर, लंबी साँस लेकर वह तेजस्वी पुनः राघव से बोला —
Verse 31
पुराहं वलिना राम राज्यात् स्वाद् अवरोपितः । परुषाणि च संश्राव्य निर्धूतो ऽस्मि बलीयसा ॥
purāhaṃ valinā rāma rājyāt svād avaropitaḥ | paruṣāṇi ca saṃśrāvya nirdhūto 'smi balīyasā
"Formerly, Rama, I was cast down from my own kingdom by Vali; and having been made to hear harsh words, I was driven out by the stronger one."
हे राम! पहले वालि ने मुझे मेरे अपने राज्य से उतार दिया, और कठोर बातें सुनाकर उस बलवान ने मुझे खदेड़ दिया।
Verse 32
हृता भार्या च मे तेन प्राणेभ्यो ऽपि गरीयसी । सुहृदश् च मदीया ये संयता बन्धनेषु ते ॥
hṛtā bhāryā ca me tena prāṇebhyo 'pi garīyasī | suhṛdaś ca madīyā ye saṃyatā bandhaneṣu te
"My wife too, dearer to me than life, was carried off by him; and those friends of mine were bound in fetters."
और उसने मेरी पत्नी को, जो मुझे प्राणों से भी बढ़कर प्रिय थी, हर लिया; और मेरे जो सुहृद थे, उन्हें बन्धनों में बाँध लिया।
Verse 33
यत्नवांश् च सुदुष्टात्मा मद् विनाशाय राघव । बहुशस् तत् प्रयुक्ताश् च वानरा निहता मया ॥
yatnavāṃś ca suduṣṭātmā mad vināśāya rāghava | bahuśas tat prayuktāś ca vānarā nihatā mayā
"And that evil-souled one strove, O Raghava, for my destruction; many times the monkeys he sent for that end were slain by me."
हे राघव! वह अत्यन्त दुष्टात्मा मेरे विनाश के लिए यत्न करता रहा; उसके भेजे हुए वानर मैंने अनेक बार मार डाले।
Verse 34
शङ्कया त्व् एतया चाहं दृष्ट्वा त्वाम् अपि राघव । नोपसर्पाम्य् अहं भीतो भये सर्वे हि बिभ्यति ॥
śaṅkayā tv etayā cāhaṃ dṛṣṭvā tvām api rāghava | nopasarpāmy ahaṃ bhīto bhaye sarve hi bibhyati
"Through this very suspicion, Raghava, even on seeing you I did not approach, afraid; in fear all men are fearful."
हे राघव! इसी आशंका से मैं आपको देखकर भी, भयभीत होकर, पास नहीं आता था; क्योंकि भय में सभी भयभीत हो जाते हैं।
Verse 35
केवलं हि सहाया मे हनुमत् प्रमुखास् त्व् इमे । अतो ऽहं धारयाम्य् अद्य प्राणान् कृच्छ्र गतो ऽपि सन् ॥
kevalaṃ hi sahāyā me hanumat pramukhās tv ime | ato 'haṃ dhārayāmy adya prāṇān kṛcchra gato 'pi san
"Only these, Hanuman and the rest, are my helpers; through them alone do I today hold my life, though fallen into distress."
केवल हनुमान आदि ये ही मेरे सहायक हैं; अतः आज संकट में पड़कर भी मैं इन्हीं के बल पर अपने प्राण धारण करता हूँ।
Verse 36
एते हि कपयः स्निग्धा मां रक्षन्ति समन्ततः । सह गच्छन्ति गन्तव्ये नित्यं तिष्ठन्ति च स्थिते ॥
ete hi kapayaḥ snigdhā māṃ rakṣanti samantataḥ | saha gacchanti gantavye nityaṃ tiṣṭhanti ca sthite
"These affectionate monkeys guard me on every side; they go with me when I must go, and ever stand with me when I stay."
ये स्नेही वानर मेरी चारों ओर से रक्षा करते हैं; जहाँ जाना हो साथ जाते हैं, और जहाँ ठहरूँ वहाँ सदा साथ ठहरते हैं।
Verse 37
संक्षेपस् त्व् एष मे राम किम् उक्त्वा विस्तरं हि ते । स मे ज्येष्ठो रिपुर् भ्राता वाली विश्रुतपौरुषः ॥
saṃkṣepas tv eṣa me rāma kim uktvā vistaraṃ hi te | sa me jyeṣṭho ripur bhrātā vālī viśrutapauruṣaḥ
"This is the brief of it, Rama — what need to tell it at length? He, my elder brother and foe, is Vali of far-famed prowess."
हे राम! संक्षेप में मेरी बात यही है — विस्तार से कहकर क्या? वह मेरा बड़ा भाई और शत्रु है — विख्यात पौरुष वाला वालि।
Verse 38
तद्विनाशाद् धि मे दुःखं प्रनष्टं स्याद् अनन्तरम् । सुखं मे जीवितं चैव तद्विनाशनिबन्धनम् ॥
tadvināśād dhi me duḥkhaṃ pranaṣṭaṃ syād anantaram | sukhaṃ me jīvitaṃ caiva tadvināśanibandhanam
"By his destruction my sorrow would at once be ended; my happiness and my very life are bound up with his destruction."
उसके विनाश से ही मेरा दुःख तत्काल नष्ट हो जाएगा; मेरा सुख और मेरा जीवन भी उसी के विनाश पर निर्भर है।
Verse 39
एष मे राम शोकान्तः शोकार्तेन निवेदितः । दुःखितो ऽदुःखितो वापि सख्युर् नित्यं सखा गतिः ॥
eṣa me rāma śokāntaḥ śokārtena niveditaḥ | duḥkhito 'duḥkhito vāpi sakhyur nityaṃ sakhā gatiḥ
"This, Rama, is the end of my grief, declared by me who am grief-stricken; whether in sorrow or out of it, a friend is ever a friend's resort."
हे राम! शोकार्त मुझ द्वारा निवेदित यह मेरे शोक का अन्त है; दुःखी हो या सुखी, मित्र सदा मित्र की गति है।
Verse 40
श्रुत्वैतच् च वचो रामः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् । किंनिमित्तम् अभूद् वैरं श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः ॥
śrutvaitac ca vaco rāmaḥ sugrīvam idam abravīt | kiṃnimittam abhūd vairaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ
Hearing this word too, Rama said to Sugriva: "On what account arose the enmity? I wish to hear it truly."
यह वचन भी सुनकर राम ने सुग्रीव से यह कहा — 'किस कारण से यह बैर हुआ? मैं इसे यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ।'
Verse 41
सुखं हि कारणं श्रुत्वा वैरस्य तव वानर । आनन्तर्यं विधास्यामि संप्रधार्य बलाबलम् ॥
sukhaṃ hi kāraṇaṃ śrutvā vairasya tava vānara | ānantaryaṃ vidhāsyāmi saṃpradhārya balābalam
"For, having heard the cause of your enmity, O monkey, I shall decide what is to follow, weighing the strengths and weaknesses."
हे वानर! तुम्हारे बैर का कारण सुनकर, बल और अबल का विचार करके, मैं सहज ही आगे का कर्तव्य निश्चित कर दूँगा।
Verse 42
बलवान् हि ममामर्षः श्रुत्वा त्वाम् अवमानितम् । वर्धते हृदयोत्कम्पी प्रावृड्वेग इवाम्भसः ॥
balavān hi mamāmarṣaḥ śrutvā tvām avamānitam | vardhate hṛdayotkampī prāvṛḍvega ivāmbhasaḥ
"For strong is my indignation, hearing you insulted; it swells, shaking my heart, like the surge of water in the rains."
क्योंकि तुम्हें अपमानित हुआ सुनकर मेरा आक्रोश प्रबल हो रहा है; यह हृदय को कँपाता हुआ वैसे बढ़ रहा है जैसे वर्षा में जल का वेग।
Verse 43
हृष्टः कथय विस्रब्धो यावद् आरोप्यते धनुः । सृष्टश् च हि मया बाणो निरस्तश् च रिपुस् तव ॥
hṛṣṭaḥ kathaya visrabdho yāvad āropyate dhanuḥ | sṛṣṭaś ca hi mayā bāṇo nirastaś ca ripus tava
"Tell it gladly and in confidence, while yet the bow is being strung; the arrow shall be loosed by me, and your foe cast down."
प्रसन्न और निःशंक होकर कहो, जब तक धनुष चढ़ाया जा रहा है; फिर मेरे द्वारा बाण छोड़ा जाएगा और तुम्हारा शत्रु गिरा दिया जाएगा।
Verse 44
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवः काकुत्स्थेन महात्मना । प्रहर्षम् अतुलं लेभे चतुर्भिः सह वानरैः ॥
evam uktas tu sugrīvaḥ kākutsthena mahātmanā | praharṣam atulaṃ lebhe caturbhiḥ saha vānaraiḥ
So addressed by the great-souled Kakutstha, Sugriva, together with his four monkeys, attained matchless joy.
महात्मा काकुत्स्थ द्वारा ऐसा कहे जाने पर सुग्रीव ने अपने चार वानरों के साथ अतुल हर्ष पाया।
Verse 45
ततः प्रहृष्टवदनः सुग्रीवो लक्ष्मणाग्रजे । वैरस्य कारणं तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥
tataḥ prahṛṣṭavadanaḥ sugrīvo lakṣmaṇāgraje | vairasya kāraṇaṃ tattvam ākhyātum upacakrame
Then, with gladdened face, Sugriva began to tell truly to the elder brother of Lakshmana the cause of the enmity.
तब प्रसन्न मुख से सुग्रीव लक्ष्मण के बड़े भाई राम को बैर का यथार्थ कारण बताने लगा।