Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 7

Kishkindha Kanda

23 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो रामेणार्तेन वानरः । अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यं सबाष्पं बाष्पगद्गदः ॥

    evam uktas tu sugrīvo rāmeṇārtena vānaraḥ | abravīt prāñjalir vākyaṃ sabāṣpaṃ bāṣpagadgadaḥ

    So addressed by the grieving Rama, the monkey Sugriva, with folded hands, spoke this word, tearful, his voice choked with tears:

    आर्त राम द्वारा ऐसा कहे जाने पर वानर सुग्रीव हाथ जोड़कर, आँसू बहाते हुए, अश्रुगद्गद स्वर में यह वचन बोला —

  2. Verse 2

    न जाने निलयं तस्य सर्वथा पापरक्षसः । सामर्थ्यं विक्रमं वापि दौष्कुलेयस्य वा कुलम् ॥

    na jāne nilayaṃ tasya sarvathā pāparakṣasaḥ | sāmarthyaṃ vikramaṃ vāpi dauṣkuleyasya vā kulam

    "I know not at all the dwelling of that sinful rakshasa, nor his power, nor his valor, nor the lineage of that base-born one."

    मैं उस पापी राक्षस का निवास, उसका सामर्थ्य या पराक्रम, अथवा उस नीचकुल में उत्पन्न के कुल को — किसी भी प्रकार नहीं जानता।

  3. Verse 3

    सत्यं तु प्रतिजानामि त्यज शोकम् अरिंदम । करिष्यामि तथा यत्नं यथा प्राप्स्यसि मैथिलीम् ॥

    satyaṃ tu pratijānāmi tyaja śokam ariṃdama | kariṣyāmi tathā yatnaṃ yathā prāpsyasi maithilīm

    "Yet truly I promise: cast off grief, O subduer of foes; I shall so strive that you shall regain Maithili."

    फिर भी मैं सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ — हे शत्रुदमन! शोक त्याग दो; मैं ऐसा प्रयत्न करूँगा जिससे तुम मैथिली को पुनः प्राप्त कर सको।

  4. Verse 4

    रावणं सगणं हत्वा परितोष्यात्मपौरुषम् । तथास्मि कर्ता नचिराद् यथा प्रीतो भविष्यसि ॥

    rāvaṇaṃ sagaṇaṃ hatvā paritoṣyātmapauruṣam | tathāsmi kartā nacirād yathā prīto bhaviṣyasi

    "Having slain Ravana with his host, and so contenting my own manhood, I shall act before long so that you shall be glad."

    रावण को उसकी सेना सहित मारकर और अपने पौरुष को संतुष्ट करके, मैं शीघ्र ही ऐसा करूँगा जिससे तुम प्रसन्न हो जाओगे।

  5. Verse 5

    अलं वैक्लव्यम् आलम्ब्य धैर्यम् आत्मगतं स्मर । त्वद्विधानां न सदृशम् ईदृशं बुद्धिलाघवम् ॥

    alaṃ vaiklavyam ālambya dhairyam ātmagataṃ smara | tvadvidhānāṃ na sadṛśam īdṛśaṃ buddhilāghavam

    "Enough of yielding to despair; call to mind the firmness within you. Such lightness of resolve does not befit men of your sort."

    विषाद का आश्रय छोड़ो; अपने भीतर के धैर्य का स्मरण करो। बुद्धि की ऐसी चंचलता तुम-जैसों के योग्य नहीं।

  6. Verse 6

    मयापि व्यसनं प्राप्तं भार्या हरणजं महत् । न चाहम् एवं शोचामि न च धैर्यं परित्यजे ॥

    mayāpi vyasanaṃ prāptaṃ bhāryā haraṇajaṃ mahat | na cāham evaṃ śocāmi na ca dhairyaṃ parityaje

    "I too have met with calamity, the great one born of my wife's being seized; yet I do not thus grieve, nor do I let go of firmness."

    मुझ पर भी पत्नी के हरण से उत्पन्न महान संकट आ पड़ा है; फिर भी मैं इस प्रकार शोक नहीं करता, और न धैर्य त्यागता हूँ।

  7. Verse 7

    नाहं ताम् अनुशोचामि प्राकृतो वानरो ऽपि सन् । महात्मा च विनीतश् चा किं पुनर् धृतिमान् भवान् ॥

    nāhaṃ tām anuśocāmi prākṛto vānaro 'pi san | mahātmā ca vinītaś cā kiṃ punar dhṛtimān bhavān

    "I do not mourn for her, though I be but a common monkey — how much less should you, who are great-souled, disciplined, and steadfast?"

    साधारण वानर होकर भी मैं उसके लिए शोक नहीं करता; फिर महात्मा, विनीत और धैर्यवान आप तो और भी क्यों करें?

  8. Verse 8

    बाष्पम् आपतितं धैर्यान् निग्रहीतुं त्वम् अर्हसि । मर्यादां सत्त्वयुक्तानां धृतिं नोत्स्रष्टुम् अर्हसि ॥

    bāṣpam āpatitaṃ dhairyān nigrahītuṃ tvam arhasi | maryādāṃ sattvayuktānāṃ dhṛtiṃ notsraṣṭum arhasi

    "You ought to restrain by firmness the tears that fall; you ought not to cast off the firmness that is the bound of the strong-souled."

    गिरते हुए आँसुओं को तुम्हें धैर्य से रोकना चाहिए; सत्त्वशील पुरुषों की मर्यादारूप धृति को तुम्हें नहीं त्यागना चाहिए।

  9. Verse 9

    व्यसने वार्थ कृच्छ्रे वा भये वा जीवितान्तगे । विमृशन् वै स्वया बुद्ध्या धृतिमान् नावसीदति ॥

    vyasane vārtha kṛcchre vā bhaye vā jīvitāntage | vimṛśan vai svayā buddhyā dhṛtimān nāvasīdati

    "In calamity, in hardship of fortune, in fear, or when life itself is at its end, the steadfast man, reflecting with his own wisdom, does not sink."

    संकट में, धन की कठिनाई में, भय में, अथवा जीवन के अन्त के समय में भी, धैर्यवान पुरुष अपनी बुद्धि से विचार करके विचलित नहीं होता।

  10. Verse 10

    बालिशस् तु नरो नित्यं वैक्लव्यं यो ऽनुवर्तते । स मज्जत्य् अवशः शोके भाराक्रान्तेव नौर् जले ॥

    bāliśas tu naro nityaṃ vaiklavyaṃ yo 'nuvartate | sa majjaty avaśaḥ śoke bhārākrānteva naur jale

    "But the foolish man who ever gives himself to despair sinks helpless in grief, like a boat laden with too heavy a burden in the water."

    किन्तु जो मूर्ख मनुष्य सदा विषाद के पीछे चलता है, वह शोक में विवश होकर वैसे ही डूब जाता है जैसे जल में अत्यधिक भार से लदी नाव।

  11. Verse 11

    एषो ऽञ्जलिर् मया बद्धः प्रणयात् त्वां प्रसादये । पौरुषं श्रय शोकस्य नान्तरं दातुम् अर्हसि ॥

    eṣo 'ñjalir mayā baddhaḥ praṇayāt tvāṃ prasādaye | pauruṣaṃ śraya śokasya nāntaraṃ dātum arhasi

    "This folded salutation I make to you; out of affection I entreat you: take to manhood; give no opening to grief."

    मैं यह अंजलि बाँधता हूँ; स्नेहवश तुम्हें मनाता हूँ — पौरुष का आश्रय लो, शोक को अवसर मत दो।

  12. Verse 12

    ये शोकम् अनुवर्तन्ते न तेषां विद्यते सुखम् । तेजश् च क्षीयते तेषां न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥

    ye śokam anuvartante na teṣāṃ vidyate sukham | tejaś ca kṣīyate teṣāṃ na tvaṃ śocitum arhasi

    "For those who yield to grief there is no happiness, and their energy wastes away; you ought not to grieve."

    जो शोक के पीछे चलते हैं उन्हें सुख नहीं मिलता, और उनका तेज भी क्षीण हो जाता है; अतः तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

  13. Verse 13

    हितं वयस्य भावेन ब्रूहि नोपदिशामि ते । वयस्यतां पूजयन् मे न त्वं शोचितुम् अर्हसि ॥

    hitaṃ vayasya bhāvena brūhi nopadiśāmi te | vayasyatāṃ pūjayan me na tvaṃ śocitum arhasi

    "Out of a friend's regard I speak what is for your good; I do not lecture you. Honoring our friendship, you ought not to grieve."

    हे मित्र! मैं मित्रभाव से तुम्हारा हित कहता हूँ, उपदेश नहीं देता; हमारी मैत्री का सम्मान करते हुए तुम्हें शोक नहीं करना चाहिए।

  14. Verse 14

    मधुरं सान्त्वितस् तेन सुग्रीवेण स राघवः । मुखम् अश्रुपरिक्लिन्नं वस्त्रान्तेन प्रमार्जयत् ॥

    madhuraṃ sāntvitas tena sugrīveṇa sa rāghavaḥ | mukham aśrupariklinnaṃ vastrāntena pramārjayat

    Thus sweetly consoled by Sugriva, Raghava wiped his tear-wet face with the border of his garment.

    उस सुग्रीव द्वारा मधुरता से सान्त्वना पाकर राघव ने आँसुओं से भीगे अपने मुख को वस्त्र के छोर से पोंछ लिया।

  15. Verse 15

    प्रकृतिष्ठस् तु काकुत्स्थः सुग्रीववचनात् प्रभुः । संपरिष्वज्य सुग्रीवम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    prakṛtiṣṭhas tu kākutsthaḥ sugrīvavacanāt prabhuḥ | saṃpariṣvajya sugrīvam idaṃ vacanam abravīt

    Restored to his own nature by Sugriva's words, the lord Kakutstha, embracing Sugriva, spoke this word:

    सुग्रीव के वचन से स्वस्थचित्त होकर प्रभु काकुत्स्थ ने सुग्रीव का आलिंगन करके यह वचन कहा —

  16. Verse 16

    कर्तव्यं यद् वयस्येन स्निग्धेन च हितेन च । अनुरूपं च युक्तं च कृतं सुग्रीव तत् त्वया ॥

    kartavyaṃ yad vayasyena snigdhena ca hitena ca | anurūpaṃ ca yuktaṃ ca kṛtaṃ sugrīva tat tvayā

    "What should be done by a friend, loving and well-wishing, fitting and proper — that you have done, Sugriva."

    हे सुग्रीव! एक स्नेही और हितैषी मित्र को जो करना चाहिए — अनुरूप और उचित — वह तुमने कर दिखाया है।

  17. Verse 17

    एष च प्रकृतिष्ठो ऽहम् अनुनीतस् त्वया सखे । दुर्लभो हीदृशो बन्धुर् अस्मिन् काले विशेषतः ॥

    eṣa ca prakṛtiṣṭho 'ham anunītas tvayā sakhe | durlabho hīdṛśo bandhur asmin kāle viśeṣataḥ

    "And I too am restored to my nature, won over by you, friend; such a kinsman is hard to find, especially at this time."

    हे सखा! तुम्हारे द्वारा मनाया जाकर मैं भी स्वस्थचित्त हो गया; ऐसा बन्धु दुर्लभ है, विशेषतः इस समय में।

  18. Verse 18

    किं तु यत्नस् त्वया कार्यो मैथिल्याः परिमार्गणे । राक्षसस्य च रौद्रस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥

    kiṃ tu yatnas tvayā kāryo maithilyāḥ parimārgaṇe | rākṣasasya ca raudrasya rāvaṇasya durātmanaḥ

    "Yet let effort be made by you in the search for Maithili, and against that dread rakshasa, the evil-souled Ravana."

    किन्तु तुम्हें मैथिली की खोज में, और उस भयंकर राक्षस, दुरात्मा रावण के विरुद्ध, प्रयत्न करना चाहिए।

  19. Verse 19

    मया च यद् अनुष्ठेयं विस्रब्धेन तद् उच्यताम् । वर्षास्व् इव च सुक्षेत्रे सर्वं संपद्यते तव ॥

    mayā ca yad anuṣṭheyaṃ visrabdhena tad ucyatām | varṣāsv iva ca sukṣetre sarvaṃ saṃpadyate tava

    "And whatever is to be done by me, tell it in confidence; all shall come to fruition for you, as a crop in a good field by the rains."

    और मुझे जो करना हो, वह निःशंक होकर कहो; जैसे वर्षा से उत्तम खेत में फसल, वैसे ही तुम्हारा सब कार्य फलीभूत होगा।

  20. Verse 20

    मया च यद् इदं वाक्यम् अभिमानात् समीरितम् । तत् त्वया हरिशार्दूल तत्त्वम् इत्य् उपधार्यताम् ॥

    mayā ca yad idaṃ vākyam abhimānāt samīritam | tat tvayā hariśārdūla tattvam ity upadhāryatām

    "And this word that I have spoken out of self-regard — take it, O tiger among monkeys, to be the truth."

    और जो यह वचन मैंने आत्मगौरव से कहा है, हे वानरश्रेष्ठ! उसे तुम सत्य समझो।

  21. Verse 21

    अनृतं नोक्तपूर्वं मे न च वक्ष्ये कदा चन । एतत् ते प्रतिजानामि सत्येनैव शपामि ते ॥

    anṛtaṃ noktapūrvaṃ me na ca vakṣye kadā cana | etat te pratijānāmi satyenaiva śapāmi te

    "Untruth has never before been spoken by me, nor shall I ever speak it; this I pledge to you, and by truth itself I swear it to you."

    मैंने पहले कभी असत्य नहीं कहा, और न कभी कहूँगा; यह मैं तुमसे प्रतिज्ञा करता हूँ, और सत्य की ही शपथ तुम्हें देता हूँ।

  22. Verse 22

    ततः प्रहृष्टः सुग्रीवो वानरैः सचिवैः सह । राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञातं विशेषतः ॥

    tataḥ prahṛṣṭaḥ sugrīvo vānaraiḥ sacivaiḥ saha | rāghavasya vacaḥ śrutvā pratijñātaṃ viśeṣataḥ

    Then Sugriva, glad, together with his monkey counsellors, hearing Raghava's word, and his pledge especially —

    तब प्रसन्न सुग्रीव, अपने वानर मंत्रियों सहित, राघव का वचन और विशेषतः उनकी प्रतिज्ञा सुनकर —

  23. Verse 23

    महानुभावस्य वचो निशम्य; हरिर् नराणाम् ऋषभस्य तस्य । कृतं स मेने हरिवीर मुख्यस्; तदा स्वकार्यं हृदयेन विद्वान् ॥

    mahānubhāvasya vaco niśamya; harir narāṇām ṛṣabhasya tasya | kṛtaṃ sa mene harivīra mukhyas; tadā svakāryaṃ hṛdayena vidvān

    hearing the word of that magnanimous bull among men, the chief of monkey-heroes, learned at heart, deemed then his own purpose already accomplished.

    उन महानुभाव पुरुषश्रेष्ठ के वचन को सुनकर, वानरवीरों का मुखिया, हृदय से विद्वान वह (सुग्रीव) तब अपना कार्य सिद्ध हुआ-सा मानने लगा।