Sarga 6
Kishkindha Kanda
23 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अयम् आख्याति मे राम सचिवो मन्त्रिसत्तमः । हनुमान् यन्निमित्तं त्वं निर्जनं वनम् आगतः ॥
ayam ākhyāti me rāma sacivo mantrisattamaḥ | hanumān yannimittaṃ tvaṃ nirjanaṃ vanam āgataḥ
"This counsellor of mine, best of ministers, Hanuman, tells me, Rama, on what account you have come to the lonely forest."
हे राम! मेरे मंत्रिश्रेष्ठ ये सचिव हनुमान मुझे बता रहे हैं कि तुम किस कारण से इस निर्जन वन में आए हो।
Verse 2
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वसतश् च वने तव । रक्षसापहृता भार्या मैथिली जनकात्मजा ॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vasataś ca vane tava | rakṣasāpahṛtā bhāryā maithilī janakātmajā
"While you dwelt in the forest with your brother Lakshmana, your wife, Maithili, daughter of Janaka, was carried off by a rakshasa,"
अपने भाई लक्ष्मण के साथ वन में रहते समय तुम्हारी पत्नी, जनक की पुत्री मैथिली, को एक राक्षस ने हर लिया,
Verse 3
त्वया वियुक्ता रुदती लक्ष्मणेन च धीमता । अन्तरं प्रेप्सुना तेन हत्वा गृध्रं जटायुषम् ॥
tvayā viyuktā rudatī lakṣmaṇena ca dhīmatā | antaraṃ prepsunā tena hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam
"parted from you, weeping, and from the wise Lakshmana — by that one who, seeking his opening, slew the vulture Jatayus."
जो तुमसे और बुद्धिमान लक्ष्मण से बिछड़कर रो रही थी — उस राक्षस ने, अवसर की ताक में रहते हुए, गीध जटायु को मारकर उसे हर लिया।
Verse 4
भार्यावियोगजं दुःखं नचिरात् त्वं विमोक्ष्यसे । अहं ताम् आनयिष्यामि नष्टां वेदश्रुतिं यथा ॥
bhāryāviyogajaṃ duḥkhaṃ nacirāt tvaṃ vimokṣyase | ahaṃ tām ānayiṣyāmi naṣṭāṃ vedaśrutiṃ yathā
"From the grief born of parting from your wife you shall be freed before long; I will bring her back, like the lost revelation of the Veda."
पत्नी के वियोग से उत्पन्न दुःख से तुम शीघ्र ही मुक्त हो जाओगे; मैं उसे वैसे ही ले आऊँगा जैसे लुप्त हुई वेदश्रुति को पुनः प्राप्त किया जाए।
Verse 5
रसातले वा वर्तन्तीं वर्तन्तीं वा नभस्तले । अहम् आनीय दास्यामि तव भार्याम् अरिंदम ॥
rasātale vā vartantīṃ vartantīṃ vā nabhastale | aham ānīya dāsyāmi tava bhāryām ariṃdama
"Whether she dwell in the nether world or move in the vault of heaven, I will bring her and give her to you, your wife, O subduer of foes."
हे शत्रुदमन! चाहे वह रसातल में हो अथवा आकाश में विचरती हो, मैं तुम्हारी पत्नी को लाकर तुम्हें सौंप दूँगा।
Verse 6
इदं तथ्यं मम वचस् त्वम् अवेहि च राघव । त्यज शोकं महाबाहो तां कान्ताम् आनयामि ते ॥
idaṃ tathyaṃ mama vacas tvam avehi ca rāghava | tyaja śokaṃ mahābāho tāṃ kāntām ānayāmi te
"Know this word of mine to be true, O Raghava; put aside grief, mighty-armed one — that beloved I will bring to you."
हे राघव! मेरे इस वचन को सत्य जानो; हे महाबाहो! शोक त्याग दो — मैं उस प्रिया को तुम्हारे लिए ले आऊँगा।
Verse 7
अनुमानात् तु जानामि मैथिली सा न संशयः । ह्रियमाणा मया दृष्टा रक्षसा क्रूरकर्मणा ॥
anumānāt tu jānāmi maithilī sā na saṃśayaḥ | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rakṣasā krūrakarmaṇā
"By inference I know she was indeed Maithili, no doubt of it; I saw her being carried off by that cruel-deeded rakshasa,"
अनुमान से मैं जानता हूँ कि वह मैथिली ही थी, इसमें संदेह नहीं; मैंने उसे उस क्रूरकर्मा राक्षस द्वारा हरी जाते देखा था,
Verse 8
क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च विस्वरम् । स्फुरन्ती रावणस्याङ्के पन्नगेन्द्रवधूर् यथा ॥
krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca visvaram | sphurantī rāvaṇasyāṅke pannagendravadhūr yathā
"crying 'Rama! Rama!' and 'Lakshmana!' with broken voice, struggling in Ravana's lap like the consort of the serpent-king."
जो 'राम, राम!' और 'लक्ष्मण!' ऐसे विकृत स्वर में चीख रही थी, रावण की गोद में सर्पराज की वधू के समान छटपटाती हुई।
Verse 9
आत्मना पञ्चमं मां हि दृष्ट्वा शैलतटे स्थितम् । उत्तरीयं तया त्यक्तं शुभान्य् आभरणानि च ॥
ātmanā pañcamaṃ māṃ hi dṛṣṭvā śailataṭe sthitam | uttarīyaṃ tayā tyaktaṃ śubhāny ābharaṇāni ca
"Seeing me, myself the fifth, standing upon the mountain-slope, her upper garment was cast off by her, and her fair ornaments."
अपने सहित पाँच की संख्या वाले — अर्थात् चार साथियों के साथ — मुझे पर्वत-तट पर खड़ा देखकर उसने अपना उत्तरीय और सुन्दर आभूषण त्याग दिए।
Verse 10
तान्य् अस्माभिर् गृहीतानि निहितानि च राघव । आनयिष्याम्य् अहं तानि प्रत्यभिज्ञातुम् अर्हसि ॥
tāny asmābhir gṛhītāni nihitāni ca rāghava | ānayiṣyāmy ahaṃ tāni pratyabhijñātum arhasi
"These were gathered up by us and laid away, O Raghava; I shall bring them, and you should be able to recognize them."
हे राघव! वे हमारे द्वारा उठा लिए गए और रख दिए गए हैं; मैं उन्हें ले आऊँगा, तुम उन्हें पहचान सकोगे।
Verse 11
तम् अब्रवीत् ततो रामः सुग्रीवं प्रियवादिनम् । आनयस्व सखे शीघ्रं किमर्थं प्रविलम्बसे ॥
tam abravīt tato rāmaḥ sugrīvaṃ priyavādinam | ānayasva sakhe śīghraṃ kimarthaṃ pravilambase
Then Rama said to Sugriva, the sweet-speaker: "Bring them, friend, swiftly; why do you delay?"
तब राम ने उस प्रियवादी सुग्रीव से कहा — 'हे सखा! शीघ्र ले आओ; किसलिए विलम्ब करते हो?'
Verse 12
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवः शैलस्य गहनां गुहाम् । प्रविवेश ततः शीघ्रं राघवप्रियकाम्यया ॥
evam uktas tu sugrīvaḥ śailasya gahanāṃ guhām | praviveśa tataḥ śīghraṃ rāghavapriyakāmyayā
So addressed, Sugriva then quickly entered the deep cavern of the mountain, out of desire to please Raghava.
ऐसा कहे जाने पर सुग्रीव तब राघव का प्रिय करने की इच्छा से शीघ्र ही पर्वत की गहन गुफा में प्रविष्ट हुआ।
Verse 13
उत्तरीयं गृहीत्वा तु शुभान्य् आभरणानि च । इदं पश्येति रामाय दर्शयाम् आस वानरः ॥
uttarīyaṃ gṛhītvā tu śubhāny ābharaṇāni ca | idaṃ paśyeti rāmāya darśayām āsa vānaraḥ
Taking the upper garment and the fair ornaments, the monkey showed them to Rama, saying, "Behold these."
उत्तरीय और सुन्दर आभूषणों को लेकर उस वानर ने 'इन्हें देखिए' कहकर उन्हें राम को दिखाया।
Verse 14
ततो गृहीत्वा तद्वासः शुभान्य् आभरणानि च । अभवद् बाष्पसंरुद्धो नीहारेणेव चन्द्रमाः ॥
tato gṛhītvā tadvāsaḥ śubhāny ābharaṇāni ca | abhavad bāṣpasaṃruddho nīhāreṇeva candramāḥ
Then, taking that garment and the fair ornaments, Rama became choked with tears, like the moon veiled by mist.
तब उस वस्त्र और सुन्दर आभूषणों को लेकर राम आँसुओं से ऐसे रुँध गए जैसे कुहरे से ढका हुआ चन्द्रमा।
Verse 15
सीतास्नेहप्रवृत्तेन स तु बाष्पेण दूषितः । हा प्रियेति रुदन् धैर्यम् उत्सृज्य न्यपतत् क्षितौ ॥
sītāsnehapravṛttena sa tu bāṣpeṇa dūṣitaḥ | hā priyeti rudan dhairyam utsṛjya nyapatat kṣitau
Marred by the tears welling up from love for Sita, crying "Ah, beloved!", he let go his firmness and fell to the ground.
सीता के प्रेम से उमड़े आँसुओं से मलिन होकर, 'हा प्रिये!' कहकर रोते हुए, वे धैर्य त्यागकर भूमि पर गिर पड़े।
Verse 16
हृदि कृत्वा स बहुशस् तम् अलंकारम् उत्तमम् । निशश्वास भृशं सर्पो बिलस्थ इव रोषितः ॥
hṛdi kṛtvā sa bahuśas tam alaṃkāram uttamam | niśaśvāsa bhṛśaṃ sarpo bilastha iva roṣitaḥ
Pressing again and again that excellent ornament to his heart, he sighed hard, like an enraged serpent in its hole.
उस उत्तम अलंकार को बार-बार हृदय से लगाकर वे ऐसे गहरी साँसें भरने लगे जैसे बिल में बैठा क्रुद्ध सर्प।
Verse 17
अविच्छिन्नाश्रुवेगस् तु सौमित्रिं वीक्ष्य पार्श्वतः । परिदेवयितुं दीनं रामः समुपचक्रमे ॥
avicchinnāśruvegas tu saumitriṃ vīkṣya pārśvataḥ | paridevayituṃ dīnaṃ rāmaḥ samupacakrame
With an unbroken rush of tears, glancing at Saumitri beside him, Rama began piteously to lament:
अविरल बहते आँसुओं के वेग के साथ, पास खड़े सौमित्र की ओर देखते हुए राम दीनतापूर्वक विलाप करने लगे —
Verse 18
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या संत्यक्तं ह्रियमाणया । उत्तरीयम् इदं भूमौ शरीराद् भूषणानि च ॥
paśya lakṣmaṇa vaidehyā saṃtyaktaṃ hriyamāṇayā | uttarīyam idaṃ bhūmau śarīrād bhūṣaṇāni ca
"Behold, Lakshmana, cast off by Vaidehi as she was borne away — this upper garment on the ground, and these ornaments from her body."
हे लक्ष्मण! देखो, हरी जाती हुई वैदेही द्वारा त्यागा हुआ यह उत्तरीय भूमि पर पड़ा है, और उसके शरीर से उतारे हुए आभूषण भी।
Verse 19
शाद्वलिन्यां ध्रुवं भूम्यां सीतया ह्रियमाणया । उत्सृष्टं भूषणम् इदं तथारूपं हि दृश्यते ॥
śādvalinyāṃ dhruvaṃ bhūmyāṃ sītayā hriyamāṇayā | utsṛṣṭaṃ bhūṣaṇam idaṃ tathārūpaṃ hi dṛśyate
"Surely upon the grassy earth were these ornaments dropped by Sita as she was carried off; for so they appear."
निश्चय ही हरी जाती हुई सीता ने इस घास से भरी भूमि पर ये आभूषण गिराए होंगे; क्योंकि इनका रूप वैसा ही दिखाई देता है।
Verse 20
ब्रूहि सुग्रीव कं देशं ह्रियन्ती लक्षिता त्वया । रक्षसा रौद्ररूपेण मम प्राणसमा प्रिया ॥
brūhi sugrīva kaṃ deśaṃ hriyantī lakṣitā tvayā | rakṣasā raudrarūpeṇa mama prāṇasamā priyā
"Tell me, Sugriva, to what region she was seen by you being carried off — my beloved, dear as life, by that dread-formed rakshasa."
हे सुग्रीव! बताओ, किस दिशा में उस भयंकर रूप वाले राक्षस द्वारा हरी जाती हुई मेरी प्राणों के समान प्रिया तुमने देखी?
Verse 21
क्व वा वसति तद् रक्षो महद् व्यसनदं मम । यन्निमित्तम् अहं सर्वान् नाशयिष्यामि राक्षसान् ॥
kva vā vasati tad rakṣo mahad vyasanadaṃ mama | yannimittam ahaṃ sarvān nāśayiṣyāmi rākṣasān
"And where dwells that rakshasa, the giver of this great calamity to me — on whose account I shall destroy all the rakshasas?"
और वह राक्षस, जो मुझे यह महान संकट देने वाला है, कहाँ रहता है — जिसके कारण मैं समस्त राक्षसों का नाश कर डालूँगा?
Verse 22
हरता मैथिलीं येन मां च रोषयता भृशम् । आत्मनो जीवितान्ताय मृत्युद्वारम् अपावृतम् ॥
haratā maithilīṃ yena māṃ ca roṣayatā bhṛśam | ātmano jīvitāntāya mṛtyudvāram apāvṛtam
"By him who carried off Maithili and sorely enraged me, the door of death has been flung open for the ending of his own life."
मैथिली को हरते हुए और मुझे अत्यधिक क्रुद्ध करते हुए जिसने अपने जीवन के अन्त के लिए मृत्यु का द्वार खोल लिया है।
Verse 23
मम दयिततमा हृता वनाद्; रजनिचरेण विमथ्य येन सा । कथय मम रिपुं तम् अद्य वै; प्रवगपते यमसंनिधिं नयामि ॥
mama dayitatamā hṛtā vanād; rajanicareṇa vimathya yena sā | kathaya mama ripuṃ tam adya vai; pravagapate yamasaṃnidhiṃ nayāmi
"Tell me today, O lord of leapers, that foe of mine who, having violated her, carried off my dearest one from the forest; I shall bring him to the presence of Yama."
हे प्लवंगपति! आज ही मुझे उस शत्रु को बताओ जिसने मेरी परम प्रिया को बलपूर्वक दबोचकर वन से हर लिया; मैं उसे अभी यमराज के समीप पहुँचा दूँगा।