Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 64

Kishkindha Kanda

35 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततो ऽङ्गदवचः श्रुत्वा सर्वे ते वानरोत्तमाः । स्वं स्वं गतौ समुत्साहम् आहुस् तत्र यथाक्रमम् ॥

    tato 'ṅgadavacaḥ śrutvā sarve te vānarottamāḥ | svaṃ svaṃ gatau samutsāham āhus tatra yathākramam

    Then, hearing Aṅgada's words, all those best of monkeys declared, each in turn, his own capacity for the leap.

    तब अंगद के वचन सुनकर उन सभी श्रेष्ठ वानरों ने क्रमशः वहाँ अपनी-अपनी छलाँग की सामर्थ्य बताई।

  2. Verse 2

    गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । मैन्दश् च द्विविदश् चैव सुषेणो जाम्बवांस् तथा ॥

    gajo gavākṣo gavayaḥ śarabho gandhamādanaḥ | maindaś ca dvividaś caiva suṣeṇo jāmbavāṃs tathā

    Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Śarabha, Gandhamādana, Mainda and Dvivida, Suṣeṇa, and Jāmbavān likewise.

    गज, गवाक्ष, गवय, शरभ, गंधमादन, मैंद और द्विविद, सुषेण, तथा इसी प्रकार जांबवान।

  3. Verse 3

    आबभाषे गजस् तत्र प्लवेयं दशयोजनम् । गवाक्षो योजनान्य् आह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥

    ābabhāṣe gajas tatra plaveyaṃ daśayojanam | gavākṣo yojanāny āha gamiṣyāmīti viṃśatim

    There Gaja spoke: "I could leap ten yojanas." Gavākṣa said, "I shall go twenty yojanas."

    वहाँ गज बोला — "मैं दस योजन छलाँग लगा सकता हूँ।" गवाक्ष ने कहा — "मैं बीस योजन जाऊँगा।"

  4. Verse 4

    गवयो वानरस् तत्र वानरांस् तान् उवाच ह । त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवंगमाः ॥

    gavayo vānaras tatra vānarāṃs tān uvāca ha | triṃśataṃ tu gamiṣyāmi yojanānāṃ plavaṃgamāḥ

    The monkey Gavaya there said to those monkeys: "I shall go thirty yojanas, O leaping ones."

    वहाँ वानर गवय ने उन वानरों से कहा — "हे प्लवगो! मैं तीस योजन जाऊँगा।"

  5. Verse 5

    शरभो वानरस् तत्र वानरांस् तान् उवाच ह । चत्वारिंशद् गमिष्यामि योजनानां न संशयः ॥

    śarabho vānaras tatra vānarāṃs tān uvāca ha | catvāriṃśad gamiṣyāmi yojanānāṃ na saṃśayaḥ

    The monkey Śarabha there said to those monkeys: "I shall go forty yojanas, no doubt of it."

    वहाँ वानर शरभ ने उन वानरों से कहा — "मैं चालीस योजन जाऊँगा, इसमें संदेह नहीं।"

  6. Verse 6

    वानरांस् तु महातेजा अब्रवीद् गन्धमादनः । योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत् तु न संशयः ॥

    vānarāṃs tu mahātejā abravīd gandhamādanaḥ | yojanānāṃ gamiṣyāmi pañcāśat tu na saṃśayaḥ

    The greatly radiant Gandhamādana said to the monkeys: "I shall go fifty yojanas, no doubt of it."

    महातेजस्वी गंधमादन ने वानरों से कहा — "मैं पचास योजन जाऊँगा, इसमें संदेह नहीं।"

  7. Verse 7

    मैन्दस् तु वानरस् तत्र वानरांस् तान् उवाच ह । योजनानां परं षष्टिम् अहं प्लवितुम् उत्सहे ॥

    maindas tu vānaras tatra vānarāṃs tān uvāca ha | yojanānāṃ paraṃ ṣaṣṭim ahaṃ plavitum utsahe

    The monkey Mainda there said to those monkeys: "I venture to leap sixty yojanas at the most."

    वहाँ वानर मैंद ने उन वानरों से कहा — "मैं अधिक से अधिक साठ योजन छलाँग लगाने का साहस करता हूँ।"

  8. Verse 8

    ततस् तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत । गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्य् अहम् ॥

    tatas tatra mahātejā dvividaḥ pratyabhāṣata | gamiṣyāmi na saṃdehaḥ saptatiṃ yojanāny aham

    Then the greatly radiant Dvivida answered: "I shall go seventy yojanas, no doubt of it."

    तब वहाँ महातेजस्वी द्विविद ने उत्तर दिया — "मैं सत्तर योजन जाऊँगा, इसमें संदेह नहीं।"

  9. Verse 9

    सुषेणस् तु हरिश्रेष्ठः प्रोक्तवान् कपिसत्तमान् । अशीतिं योजनानां तु प्लवेयं प्लवगर्षभाः ॥

    suṣeṇas tu hariśreṣṭhaḥ proktavān kapisattamān | aśītiṃ yojanānāṃ tu plaveyaṃ plavagarṣabhāḥ

    But Suṣeṇa, the best of monkeys, said to those excellent monkeys: "I could leap eighty yojanas, O bulls among the leaping ones."

    किंतु वानरश्रेष्ठ सुषेण ने उन श्रेष्ठ वानरों से कहा — "हे प्लवगश्रेष्ठो! मैं अस्सी योजन छलाँग लगा सकता हूँ।"

  10. Verse 10

    तेषां कथयतां तत्र सर्वांस् तान् अनुमान्य च । ततो वृद्धतमस् तेषां जाम्बवान् प्रत्यभाषत ॥

    teṣāṃ kathayatāṃ tatra sarvāṃs tān anumānya ca | tato vṛddhatamas teṣāṃ jāmbavān pratyabhāṣata

    As they spoke there, having gained the assent of all of them, the oldest among them, Jāmbavān, then answered:

    वहाँ उनके बोलने पर, उन सबकी सम्मति लेकर, उनमें सबसे वृद्ध जांबवान ने तब उत्तर दिया —

  11. Verse 11

    पूर्वम् अस्माकम् अप्य् आसीत् कश् चिद् गतिपराक्रमः । ते वयं वयसः पारम् अनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम् ॥

    pūrvam asmākam apy āsīt kaś cid gatiparākramaḥ | te vayaṃ vayasaḥ pāram anuprāptāḥ sma sāmpratam

    "In former days I too had some power of leaping; but now I have reached the far shore of my years."

    "पूर्वकाल में मुझमें भी छलाँग की कुछ सामर्थ्य थी; किंतु अब मैं अपनी आयु के पार (वृद्धावस्था के अंत) पर पहुँच गया हूँ।"

  12. Verse 12

    किं तु नैवं गते शक्यम् इदं कार्यम् उपेक्षितुम् । यद् अर्थं कपिराजश् च रामश् च कृतनिश्चयौ ॥

    kiṃ tu naivaṃ gate śakyam idaṃ kāryam upekṣitum | yad arthaṃ kapirājaś ca rāmaś ca kṛtaniścayau

    "Yet even so, this task cannot be set aside — the task for which both the monkey-king and Rāma have made their resolve."

    "फिर भी ऐसी स्थिति में भी यह कार्य उपेक्षा के योग्य नहीं है — वह कार्य, जिसके लिए वानरराज और राम दोनों ने दृढ़ निश्चय किया है।"

  13. Verse 13

    साम्प्रतं कालभेदेन या गतिस् तां निबोधत । नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥

    sāmprataṃ kālabhedena yā gatis tāṃ nibodhata | navatiṃ yojanānāṃ tu gamiṣyāmi na saṃśayaḥ

    "Now, with the difference wrought by time, learn what my power of leaping is: I shall go ninety yojanas, no doubt of it."

    "अब काल के भेद से मेरी जो छलाँग-शक्ति है, उसे जानो: मैं नब्बे योजन जाऊँगा, इसमें संदेह नहीं।"

  14. Verse 14

    तांश् च सर्वान् हरिश्रेष्ठाञ् जाम्बवान् पुनर् अब्रवीत् । न खल्व् एतावद् एवासीद् गमने मे पराक्रमः ॥

    tāṃś ca sarvān hariśreṣṭhāñ jāmbavān punar abravīt | na khalv etāvad evāsīd gamane me parākramaḥ

    And to all those best of monkeys Jāmbavān spoke again: "Not that even this was once the limit of my prowess in leaping."

    और उन सभी वानरश्रेष्ठों से जांबवान ने फिर कहा — "छलाँग में मेरा पराक्रम कभी केवल इतना ही नहीं था।"

  15. Verse 15

    मया महाबलैश् चैव यज्ञे विष्णुः सनातनः । प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस् त्रिविक्रमः ॥

    mayā mahābalaiś caiva yajñe viṣṇuḥ sanātanaḥ | pradakṣiṇīkṛtaḥ pūrvaṃ kramamāṇas trivikramaḥ

    "By me, among the great and mighty, the eternal Viṣṇu was circumambulated at a sacrifice of old, as he strode his three strides, Trivikrama."

    "पूर्वकाल में, महाबलियों के बीच, मैंने एक यज्ञ में सनातन विष्णु की प्रदक्षिणा की थी, जब वे त्रिविक्रम होकर अपने तीन पग भर रहे थे।"

  16. Verse 16

    स इदानीम् अहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः । यौवने च तदासीन् मे बलम् अप्रतिमं परैः ॥

    sa idānīm ahaṃ vṛddhaḥ plavane mandavikramaḥ | yauvane ca tadāsīn me balam apratimaṃ paraiḥ

    "That same I am now old, slow in leaping; but in my youth my strength was then unequalled by any foe."

    "वही मैं अब वृद्ध हूँ और छलाँग में मंद पराक्रम वाला हूँ; किंतु यौवन में तब मेरा बल शत्रुओं द्वारा अतुलनीय था।"

  17. Verse 17

    संप्रत्य् एतावतीं शक्तिं गमने तर्कयाम्य् अहम् । नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥

    saṃpraty etāvatīṃ śaktiṃ gamane tarkayāmy aham | naitāvatā ca saṃsiddhiḥ kāryasyāsya bhaviṣyati

    "At present I reckon my power in leaping to be only this much; and this will not bring about the accomplishment of this task."

    "इस समय मैं छलाँग में अपनी शक्ति इतनी ही आँकता हूँ; और इतने से इस कार्य की सिद्धि नहीं होगी।"

  18. Verse 18

    अथोत्तरम् उदारार्थम् अब्रवीद् अङ्गदस् तदा । अनुमान्य महाप्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥

    athottaram udārārtham abravīd aṅgadas tadā | anumānya mahāprājño jāmbavantaṃ mahākapim

    Then the greatly wise Aṅgada, having gained the assent of the great monkey Jāmbavān, spoke this noble reply:

    तब महाबुद्धिमान अंगद ने महान वानर जांबवान की सम्मति लेकर यह उदार उत्तर दिया —

  19. Verse 19

    अहम् एतद् गमिष्यामि योजनानां शतं महत् । निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान् न वेति न निश्चितम् ॥

    aham etad gamiṣyāmi yojanānāṃ śataṃ mahat | nivartane tu me śaktiḥ syān na veti na niścitam

    "I shall go this great hundred yojanas; but whether I would have the strength to return or not is not certain."

    "मैं यह महान सौ योजन जाऊँगा; किंतु लौटने की शक्ति मुझमें होगी या नहीं, यह निश्चित नहीं।"

  20. Verse 20

    तम् उवाच हरिश्रेष्ठो जाम्बवान् वाक्यकोविदः । ज्ञायते गमने शक्तिस् तव हर्यृक्षसत्तम ॥

    tam uvāca hariśreṣṭho jāmbavān vākyakovidaḥ | jñāyate gamane śaktis tava haryṛkṣasattama

    To him Jāmbavān, the best of monkeys, skilled in speech, said: "Your power in leaping is known, O best of monkeys and bears."

    उससे वाणी में निपुण वानरश्रेष्ठ जांबवान ने कहा — "हे वानरों और भालुओं में श्रेष्ठ! छलाँग में तुम्हारी शक्ति ज्ञात है।"

  21. Verse 21

    कामं शतसहस्रं वा न ह्य् एष विधिर् उच्यते । योजनानां भवाञ् शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥

    kāmaṃ śatasahasraṃ vā na hy eṣa vidhir ucyate | yojanānāṃ bhavāñ śakto gantuṃ pratinivartitum

    "Granted you can go a hundred thousand yojanas — yet this arrangement is not to be spoken of; for you are able to go, but not to return."

    "भले ही तुम लाख योजन जा सको — फिर भी यह व्यवस्था उचित नहीं कही जाती; क्योंकि तुम जाने में समर्थ हो, पर लौटने में नहीं।"

  22. Verse 22

    न हि प्रेषयिता तत स्वामी प्रेष्यः कथं चन । भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥

    na hi preṣayitā tata svāmī preṣyaḥ kathaṃ cana | bhavatāyaṃ janaḥ sarvaḥ preṣyaḥ plavagasattama

    "For the one who sends can never, in any way, be the one who is sent, O best of the leaping ones; and all these people are yours to be sent."

    "क्योंकि जो स्वामी भेजने वाला है, वह किसी भी प्रकार भेजे जाने योग्य (दूत) नहीं हो सकता, हे प्लवगश्रेष्ठ; और ये सब लोग तुम्हारे द्वारा भेजे जाने योग्य हैं।"

  23. Verse 23

    भवान् कलत्रम् अस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः । स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिर् एषा परंतप ॥

    bhavān kalatram asmākaṃ svāmibhāve vyavasthitaḥ | svāmī kalatraṃ sainyasya gatir eṣā paraṃtapa

    "You are our 'wife' (our precious charge), established in the position of master; the master is the beloved charge of the army — such is the rule, O scorcher of foes."

    The simile 'kalatra' (lit. 'wife') here means one who must be protected like a dear dependent; the leader is to be guarded by the host, not risked.

    "हे शत्रुतापन! तुम स्वामी के पद पर स्थित हमारे लिए पत्नी (परम रक्षणीय) के समान हो; स्वामी सेना का परम रक्षणीय धन होता है — यही नियम है।"

  24. Verse 24

    तस्मात् कलत्रवत् तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् । अपि चैतस्य कार्यस्य भवान् मूलम् अरिंदम ॥

    tasmāt kalatravat tāta pratipālyaḥ sadā bhavān | api caitasya kāryasya bhavān mūlam ariṃdama

    "Therefore, dear one, like a cherished charge you are ever to be protected; and moreover, you are the very root of this undertaking, O tamer of foes."

    "इसलिए, हे तात! पत्नी के समान तुम्हारी सदा रक्षा की जानी चाहिए; और इसके अतिरिक्त, हे शत्रुदमन! तुम इस कार्य के मूल हो।"

  25. Verse 25

    मूलम् अर्थस्य संरक्ष्यम् एष कार्यविदां नयः । मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः पुष्पफलादयः ॥

    mūlam arthasya saṃrakṣyam eṣa kāryavidāṃ nayaḥ | mūle hi sati sidhyanti guṇāḥ puṣpaphalādayaḥ

    "The root of the enterprise must be guarded — this is the policy of those who know how tasks are done; for when the root is intact, the fruits — flowers, fruit, and the rest — come to be."

    "कार्य का मूल सुरक्षित रखना चाहिए — यही कार्य के ज्ञाताओं की नीति है; क्योंकि मूल के विद्यमान रहने पर ही फूल, फल आदि गुण सिद्ध होते हैं।"

  26. Verse 26

    तद् भवान् अस्या कार्यस्य साधने सत्यविक्रमः । बुद्धिविक्रमसंपन्नो हेतुर् अत्र परंतपः ॥

    tad bhavān asyā kāryasya sādhane satyavikramaḥ | buddhivikramasaṃpanno hetur atra paraṃtapaḥ

    "So you, of true prowess, endowed with intelligence and valour, are the mainspring in the accomplishing of this task, O scorcher of foes."

    "अतः हे शत्रुतापन! सत्यपराक्रमी, बुद्धि और पराक्रम से संपन्न तुम ही इस कार्य की सिद्धि में मुख्य कारण हो।"

  27. Verse 27

    गुरुश् च गुरुपुत्रश् च त्वं हि नः कपिसत्तम । भवन्तम् आश्रित्य वयं समर्था ह्य् अर्थसाधने ॥

    guruś ca guruputraś ca tvaṃ hi naḥ kapisattama | bhavantam āśritya vayaṃ samarthā hy arthasādhane

    "You are to us both an elder and the son of an elder, O best of monkeys; relying upon you, we are able to accomplish our purpose."

    "हे वानरश्रेष्ठ! तुम हमारे लिए गुरु भी हो और गुरुपुत्र भी; तुम्हारा आश्रय लेकर ही हम अपना प्रयोजन सिद्ध करने में समर्थ हैं।"

  28. Verse 28

    उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः । प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुर् अथाङ्गदः ॥

    uktavākyaṃ mahāprājñaṃ jāmbavantaṃ mahākapiḥ | pratyuvācottaraṃ vākyaṃ vālisūnur athāṅgadaḥ

    To the greatly wise Jāmbavān, who had thus spoken, the great monkey Aṅgada, son of Vālī, made this reply:

    इस प्रकार कहने वाले महाबुद्धिमान जांबवान को वालिपुत्र महान वानर अंगद ने यह उत्तर दिया —

  29. Verse 29

    यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुंगवः । पुनः खल्व् इदम् अस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥

    yadi nāhaṃ gamiṣyāmi nānyo vānarapuṃgavaḥ | punaḥ khalv idam asmābhiḥ kāryaṃ prāyopaveśanam

    "If neither I go, nor any other bull among the monkeys, then truly this fast unto death must again be undertaken by us."

    "यदि न मैं जाऊँगा और न कोई अन्य वानरपुंगव, तो निश्चय ही हमें फिर से प्रायोपवेशन करना पड़ेगा।"

  30. Verse 30

    न ह्य् अकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः । तत्रापि गत्वा प्राणानां पश्यामि परिरक्षणम् ॥

    na hy akṛtvā haripateḥ saṃdeśaṃ tasya dhīmataḥ | tatrāpi gatvā prāṇānāṃ paśyāmi parirakṣaṇam

    "For without carrying out the command of that wise monkey-lord, I do not see how our lives could be preserved, even should we go back to him."

    "क्योंकि उस बुद्धिमान वानरपति के आदेश का पालन किए बिना, वहाँ लौटकर भी मैं अपने प्राणों की रक्षा नहीं देखता।"

  31. Verse 31

    स हि प्रसादे चात्यर्थं कोपे च हरिर् ईश्वरः । अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत् ॥

    sa hi prasāde cātyarthaṃ kope ca harir īśvaraḥ | atītya tasya saṃdeśaṃ vināśo gamane bhavet

    "For that monkey-lord is extreme both in favour and in wrath; to overstep his command would be destruction in the going."

    "क्योंकि वह वानरेश्वर कृपा में भी अत्यंत और क्रोध में भी अत्यंत है; उसके आदेश को लाँघने पर वहाँ जाने में ही विनाश होगा।"

  32. Verse 32

    तद् यथा ह्य् अस्य कार्यस्य न भवत्य् अन्यथा गतिः । तद् भवान् एव दृष्टार्थः संचिन्तयितुम् अर्हति ॥

    tad yathā hy asya kāryasya na bhavaty anyathā gatiḥ | tad bhavān eva dṛṣṭārthaḥ saṃcintayitum arhati

    "So you, who see what must be, ought to contrive that the course of this task does not turn out otherwise."

    "अतः इस कार्य की गति अन्यथा न हो, इसके लिए यथार्थदर्शी आप ही विचार करने योग्य हैं।"

  33. Verse 33

    सो ऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः । जाम्बवान् उत्तरं वाक्यं प्रोवाचेदं ततो ऽङ्गदम् ॥

    so 'ṅgadena tadā vīraḥ pratyuktaḥ plavagarṣabhaḥ | jāmbavān uttaraṃ vākyaṃ provācedaṃ tato 'ṅgadam

    Thus answered by Aṅgada, that heroic bull among the leaping ones, Jāmbavān, then spoke this reply to Aṅgada:

    अंगद द्वारा इस प्रकार उत्तर दिए जाने पर उस वीर प्लवगश्रेष्ठ जांबवान ने तब अंगद से यह उत्तर दिया —

  34. Verse 34

    अस्य ते वीर कार्यस्य न किं चित् परिहीयते । एष संचोदयाम्य् एनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥

    asya te vīra kāryasya na kiṃ cit parihīyate | eṣa saṃcodayāmy enaṃ yaḥ kāryaṃ sādhayiṣyati

    "Of this your task, O hero, nothing shall be lacking; for I shall urge on the one who will accomplish it."

    "हे वीर! तुम्हारे इस कार्य में कुछ भी कमी नहीं रहेगी; क्योंकि मैं उसे प्रेरित करता हूँ जो इस कार्य को सिद्ध करेगा।"

  35. Verse 35

    ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठम्; एकान्तम् आश्रित्य सुखोपविष्टम् । संचोदयाम् आस हरिप्रवीरो; हरिप्रवीरं हनुमन्तम् एव ॥

    tataḥ pratītaṃ plavatāṃ variṣṭham; ekāntam āśritya sukhopaviṣṭam | saṃcodayām āsa haripravīro; haripravīraṃ hanumantam eva

    Then the heroic monkey-chief urged on the renowned best of leapers, the hero among monkeys Hanumān, who sat at ease apart by himself.

    तब उस वीर वानरप्रमुख (जांबवान) ने एकांत में सुखपूर्वक बैठे हुए प्लवगों में श्रेष्ठ, वानरवीर हनुमान को ही प्रेरित किया।