Sarga 63
Kishkindha Kanda
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
आख्याता गृध्रराजेन समुत्पत्य प्लवंगमाः । संगताः प्रीतिसंयुक्ता विनेदुः सिंहविक्रमाः ॥
ākhyātā gṛdhrarājena samutpatya plavaṃgamāḥ | saṃgatāḥ prītisaṃyuktā vineduḥ siṃhavikramāḥ
Thus informed by the king of vultures, the leaping ones sprang up, and, joined together and filled with gladness, roared with the valour of lions.
गीधराज द्वारा इस प्रकार सूचित किए जाने पर वे प्लवग उछल पड़े, और एकत्र होकर, हर्ष से भरकर सिंह के समान पराक्रम से गर्जना करने लगे।
Verse 2
संपातेर् वचनं श्रुत्वा हरयो रावणक्षयम् । हृष्टाः सागरम् आजग्मुः सीतादर्शनकाङ्क्षिणः ॥
saṃpāter vacanaṃ śrutvā harayo rāvaṇakṣayam | hṛṣṭāḥ sāgaram ājagmuḥ sītādarśanakāṅkṣiṇaḥ
Hearing Sampāti's words of Rāvaṇa's destruction, the monkeys came joyfully to the ocean, longing to behold Sītā.
रावण के विनाश के विषय में संपाति के वचन सुनकर वानर सीता के दर्शन की अभिलाषा से हर्षित होकर समुद्र के पास आए।
Verse 3
अभिक्रम्य तु तं देशं ददृशुर् भीमविक्रमाः । कृत्स्नं लोकस्य महतः प्रतिबिम्बम् इव स्थितम् ॥
abhikramya tu taṃ deśaṃ dadṛśur bhīmavikramāḥ | kṛtsnaṃ lokasya mahataḥ pratibimbam iva sthitam
Advancing to that region, those of fearful prowess beheld the whole of it set out like the reflection of the great world.
उस प्रदेश की ओर बढ़कर उन भयंकर पराक्रमी वानरों ने उसे समूचे विशाल संसार के प्रतिबिंब के समान स्थित देखा।
Verse 4
दक्षिणस्य समुद्रस्य समासाद्योत्तरां दिशम् । संनिवेशं ततश् चक्रुः सहिता वानरोत्तमाः ॥
dakṣiṇasya samudrasya samāsādyottarāṃ diśam | saṃniveśaṃ tataś cakruḥ sahitā vānarottamāḥ
Reaching the northern shore of the southern ocean, the best of monkeys together then made their encampment.
दक्षिण समुद्र के उत्तरी तट पर पहुँचकर वे श्रेष्ठ वानर मिलकर वहाँ अपना पड़ाव डालने लगे।
Verse 5
सत्त्वैर् महद्भिर् विकृतैः क्रीडद्भिर् विविधैर् जले । व्यात्तास्यैः सुमहाकायैर् ऊर्मिभिश् च समाकुलम् ॥
sattvair mahadbhir vikṛtaiḥ krīḍadbhir vividhair jale | vyāttāsyaiḥ sumahākāyair ūrmibhiś ca samākulam
[The ocean was] troubled with great, misshapen creatures of many kinds sporting in the water, with gaping mouths and huge bodies, and with its waves.
वह समुद्र जल में क्रीड़ा करते नाना प्रकार के विशाल, विकराल, खुले मुख वाले, विशालकाय प्राणियों से और अपनी तरंगों से व्याकुल था।
Verse 6
प्रसुप्तम् इव चान्यत्र क्रीडन्तम् इव चान्यतः । क्व चित् पर्वतमात्रैश् च जलराशिभिर् आवृतम् ॥
prasuptam iva cānyatra krīḍantam iva cānyataḥ | kva cit parvatamātraiś ca jalarāśibhir āvṛtam
In one place it seemed asleep, in another as if at play; here and there it was covered with masses of water as large as mountains.
कहीं वह मानो सोया हुआ था, कहीं मानो क्रीड़ा कर रहा था; कहीं-कहीं वह पर्वत के समान विशाल जल-राशियों से ढका हुआ था।
Verse 7
संकुलं दानवेन्द्रैश् च पातालतलवासिभिः । रोमहर्षकरं दृष्ट्वा विषेदुः कपिकुञ्जराः ॥
saṃkulaṃ dānavendraiś ca pātālatalavāsibhiḥ | romaharṣakaraṃ dṛṣṭvā viṣeduḥ kapikuñjarāḥ
Crowded with lords of dānavas dwelling in the nether depths — seeing it, that terror to make the hair stand on end, the elephant-like monkeys grew despondent.
पाताल-तल में निवास करने वाले दानवेंद्रों से भरे हुए, रोमांचकारी उस समुद्र को देखकर वे गजराज-सदृश वानर विषादग्रस्त हो गए।
Verse 8
आकाशम् इव दुष्पारं सागरं प्रेक्ष्य वानराः । विषेदुः सहसा सर्वे कथं कार्यम् इति ब्रुवन् ॥
ākāśam iva duṣpāraṃ sāgaraṃ prekṣya vānarāḥ | viṣeduḥ sahasā sarve kathaṃ kāryam iti bruvan
Gazing upon the ocean, impassable as the sky, all the monkeys suddenly despaired, saying, "How shall the task be done?"
आकाश के समान दुर्लंघ्य समुद्र को देखकर सभी वानर सहसा विषाद में पड़ गए और कहने लगे — "यह कार्य कैसे होगा?"
Verse 9
विषण्णां वाहिनीं दृष्ट्वा सागरस्य निरीक्षणात् । आश्वासयाम् आस हरीन् भयार्तान् हरिसत्तमः ॥
viṣaṇṇāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā sāgarasya nirīkṣaṇāt | āśvāsayām āsa harīn bhayārtān harisattamaḥ
Seeing the host downcast from the sight of the ocean, the best of monkeys consoled those monkeys afflicted with fear:
समुद्र को देखने से विषादग्रस्त उस सेना को देखकर वानरश्रेष्ठ (अंगद) ने भय से पीड़ित उन वानरों को सांत्वना दी —
Verse 10
न निषादेन नः कार्यं विषादो दोषवत्तरः । विषादो हन्ति पुरुषं बालं क्रुद्ध इवोरगः ॥
na niṣādena naḥ kāryaṃ viṣādo doṣavattaraḥ | viṣādo hanti puruṣaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ
"We have no business with despondency; despondency is the gravest of faults. Despondency slays a man as an angry serpent slays a child."
"हमें विषाद से कोई प्रयोजन नहीं; विषाद सबसे बड़ा दोष है। विषाद पुरुष को वैसे ही मार डालता है जैसे क्रुद्ध सर्प किसी बालक को।"
Verse 11
विषादो ऽयं प्रसहते विक्रमे पर्युपस्थिते । तेजसा तस्य हीनस्य पुरुषार्थो न सिध्यति ॥
viṣādo 'yaṃ prasahate vikrame paryupasthite | tejasā tasya hīnasya puruṣārtho na sidhyati
"This despondency overpowers prowess when it is at hand; for one bereft of its vigour, no manly aim is accomplished."
"पराक्रम का अवसर आने पर यह विषाद उस पर हावी हो जाता है; जिसका तेज विषाद से हर लिया जाए, उसका पुरुषार्थ सिद्ध नहीं होता।"
Verse 12
तस्यां रात्र्यां व्यतीतायाम् अङ्गदो वानरैः सह । हरिवृद्धैः समागम्य पुनर् मन्त्रम् अमन्त्रयत् ॥
tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām aṅgado vānaraiḥ saha | harivṛddhaiḥ samāgamya punar mantram amantrayat
When that night had passed, Aṅgada, together with the monkeys, assembling with the monkey-elders, again took counsel.
वह रात बीत जाने पर अंगद ने वानरों के साथ, वानर-वृद्धों से मिलकर, फिर से मंत्रणा की।
Verse 13
सा वानराणां ध्वजिनी परिवार्याङ्गदं बभौ । वासवं परिवार्येव मरुतां वाहिनी स्थिता ॥
sā vānarāṇāṃ dhvajinī parivāryāṅgadaṃ babhau | vāsavaṃ parivāryeva marutāṃ vāhinī sthitā
That banner-bearing host of monkeys, surrounding Aṅgada, shone like the army of the Maruts drawn up around Vāsava.
अंगद को घेरे हुए वानरों की वह ध्वजाधारी सेना ऐसी शोभित हो रही थी जैसे वासव (इंद्र) को घेरे खड़ी मरुतों की सेना।
Verse 14
को ऽन्यस् तां वानरीं सेनां शक्तः स्तम्भयितुं भवेत् । अन्यत्र वालितनयाद् अन्यत्र च हनूमतः ॥
ko 'nyas tāṃ vānarīṃ senāṃ śaktaḥ stambhayituṃ bhavet | anyatra vālitanayād anyatra ca hanūmataḥ
Who else could hold that monkey army firm and steady, save the son of Vālī, and save Hanumān?
वालिपुत्र अंगद और हनुमान के अतिरिक्त और कौन उस वानरी सेना को दृढ़ और स्थिर रख सकता था?
Verse 15
ततस् तान् हरिवृद्धांश् च तच् च सैन्यम् अरिंदमः । अनुमान्याङ्गदः श्रीमान् वाक्यम् अर्थवद् अब्रवीत् ॥
tatas tān harivṛddhāṃś ca tac ca sainyam ariṃdamaḥ | anumānyāṅgadaḥ śrīmān vākyam arthavad abravīt
Then the glorious tamer of foes, Aṅgada, having gained the assent of those monkey-elders and of that army, spoke words full of meaning:
तब शत्रुदमन श्रीमान अंगद उन वानर-वृद्धों और उस सेना की सम्मति लेकर अर्थपूर्ण वचन बोला —
Verse 16
क इदानीं महातेजा लङ्घयिष्यति सागरम् । कः करिष्यति सुग्रीवं सत्यसंधम् अरिंदमम् ॥
ka idānīṃ mahātejā laṅghayiṣyati sāgaram | kaḥ kariṣyati sugrīvaṃ satyasaṃdham ariṃdamam
"Who now, of great splendour, will leap across the ocean? Who will make Sugrīva, the foe-tamer true to his word, [content]?"
"अब इस समय कौन महातेजस्वी समुद्र को लाँघेगा? कौन सत्यप्रतिज्ञ, शत्रुदमन सुग्रीव को (संतुष्ट) करेगा?"
Verse 17
को वीरो योजनशतं लङ्घयेत प्लवंगमाः । इमांश् च यूथपान् सर्वान् मोचयेत् को महाभयात् ॥
ko vīro yojanaśataṃ laṅghayeta plavaṃgamāḥ | imāṃś ca yūthapān sarvān mocayet ko mahābhayāt
"What hero could leap a hundred yojanas, O leaping ones? And who could deliver all these troop-leaders from this great peril?"
"हे प्लवगो! कौन वीर सौ योजन लाँघ सकता है? और इन सभी यूथपतियों को इस महान संकट से कौन मुक्त कर सकता है?"
Verse 18
कस्य प्रसादाद् दारांश् च पुत्रांश् चैव गृहाणि च । इतो निवृत्ताः पश्येम सिद्धार्थाः सुखिनो वयम् ॥
kasya prasādād dārāṃś ca putrāṃś caiva gṛhāṇi ca | ito nivṛttāḥ paśyema siddhārthāḥ sukhino vayam
"By whose grace shall we, returned from here, behold our wives, our sons, and our homes, our purpose fulfilled, and happy?"
"किसकी कृपा से हम यहाँ से लौटकर अपनी स्त्रियों, पुत्रों और घरों को, अपना प्रयोजन सिद्ध करके और सुखी होकर देख सकेंगे?"
Verse 19
कस्य प्रसादाद् रामं च लक्ष्मणं च महाबलम् । अभिगच्छेम संहृष्टाः सुग्रीवं च महाबलम् ॥
kasya prasādād rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca mahābalam | abhigacchema saṃhṛṣṭāḥ sugrīvaṃ ca mahābalam
"By whose grace shall we go, rejoicing, to meet Rāma and the mighty Lakṣmaṇa, and the mighty Sugrīva?"
"किसकी कृपा से हम हर्षित होकर राम और महाबली लक्ष्मण तथा महाबली सुग्रीव से मिलने जा सकेंगे?"
Verse 20
यदि कश् चित् समर्थो वः सागरप्लवने हरिः । स ददात्व् इह नः शीघ्रं पुण्याम् अभयदक्षिणाम् ॥
yadi kaś cit samartho vaḥ sāgaraplavane hariḥ | sa dadātv iha naḥ śīghraṃ puṇyām abhayadakṣiṇām
"If there is any monkey among you able to leap the ocean, let him quickly grant us here the blessed gift of freedom from fear."
"यदि तुम में से कोई वानर समुद्र लाँघने में समर्थ हो, तो वह हमें यहाँ शीघ्र ही अभय-दक्षिणा का पुण्य उपहार दे।"
Verse 21
अङ्गदस्य वचः श्रुत्वा न कश् चित् किं चिद् अब्रवीत् । स्तिमितेवाभवत् सर्वा सा तत्र हरिवाहिनी ॥
aṅgadasya vacaḥ śrutvā na kaś cit kiṃ cid abravīt | stimitevābhavat sarvā sā tatra harivāhinī
Hearing Aṅgada's words, no one said anything; that whole monkey host became as if stunned and still.
अंगद के वचन सुनकर किसी ने कुछ भी न कहा; वहाँ वह समूची वानर-सेना मानो स्तब्ध हो गई।
Verse 22
पुनर् एवाङ्गदः प्राह तान् हरीन् हरिसत्तमः । सर्वे बलवतां श्रेष्ठा भवन्तो दृढविक्रमाः ॥
punar evāṅgadaḥ prāha tān harīn harisattamaḥ | sarve balavatāṃ śreṣṭhā bhavanto dṛḍhavikramāḥ
Again Aṅgada, the best of monkeys, said to those monkeys: "All of you are the foremost of the mighty, firm in your valour."
वानरश्रेष्ठ अंगद ने फिर से उन वानरों से कहा — "तुम सब बलवानों में श्रेष्ठ और दृढ़ पराक्रम वाले हो।"
Verse 23
व्यपदेश्य कुले जाताः पूजिताश् चाप्य् अभीक्ष्णशः । न हि वो गमने संगः कदा चिद् अपि कस्य चित् ॥
vyapadeśya kule jātāḥ pūjitāś cāpy abhīkṣṇaśaḥ | na hi vo gamane saṃgaḥ kadā cid api kasya cit
"Born in distinguished lineages and honoured again and again — for none of you, at any time, is there any obstacle in going."
"तुम सब प्रतिष्ठित कुलों में उत्पन्न हो और बार-बार सम्मानित हुए हो; तुम में से किसी के लिए भी कहीं जाने में कभी कोई बाधा नहीं है।"
Verse 24
ब्रुवध्वं यस्य या शक्तिर् गमने प्लवगर्षभाः ॥
bruvadhvaṃ yasya yā śaktir gamane plavagarṣabhāḥ
"Declare, each of you, O bulls among the leaping ones, what strength each has for the crossing."
"हे प्लवगश्रेष्ठो! तुम में से प्रत्येक बताओ कि (समुद्र) लाँघने में किसकी कितनी शक्ति है।"