Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 62

Kishkindha Kanda

15 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एतैर् अन्यैश् च बहुभिर् वाक्यैर् वाक्यविशारदः । मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टः स स्वम् आश्रमम् ॥

    etair anyaiś ca bahubhir vākyair vākyaviśāradaḥ | māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭaḥ sa svam āśramam

    "With these and many other words, that one skilled in speech, having praised me and given me leave, entered his own hermitage."

    "इन और ऐसे ही अनेक अन्य वचनों से उन वाणी-कुशल ऋषि ने मेरी प्रशंसा करके और मुझे अनुमति देकर अपने आश्रम में प्रवेश किया।"

  2. Verse 2

    कन्दरात् तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैः शनैः । अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥

    kandarāt tu visarpitvā parvatasya śanaiḥ śanaiḥ | ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye

    "Creeping slowly, little by little, out of the mountain's cavern, I climbed the Vindhya, and there I await you."

    "पर्वत की कंदरा से धीरे-धीरे रेंगकर निकलकर मैं विंध्य पर चढ़ गया, और वहाँ आप लोगों की प्रतीक्षा करता रहा।"

  3. Verse 3

    अद्य त्व् एतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् । देशकालप्रतीक्षो ऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर् वचः ॥

    adya tv etasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam | deśakālapratīkṣo 'smi hṛdi kṛtvā muner vacaḥ

    "Now a full hundred years and more of that time have passed; I have been awaiting the place and the time, holding the sage's words in my heart."

    "अब उस समय से पूरे सौ वर्ष और उससे अधिक बीत गए; मुनि के वचन को हृदय में रखकर मैं देश और काल की प्रतीक्षा करता रहा।"

  4. Verse 4

    महाप्रस्थानम् आसाद्य स्वर्गते तु निशाकरे । मां निर्दहति संतापो वितर्कैर् बहुभिर् वृतम् ॥

    mahāprasthānam āsādya svargate tu niśākare | māṃ nirdahati saṃtāpo vitarkair bahubhir vṛtam

    "But since Niśākara set out upon the great journey and went to heaven, anguish consumes me, beset as I am with many doubts."

    "किंतु निशाकर के महाप्रस्थान करके स्वर्ग चले जाने के बाद से, अनेक शंकाओं से घिरा हुआ संताप मुझे जलाता रहता है।"

  5. Verse 5

    उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनि वाक्यैर् निवर्तये । बुद्धिर् या तेन मे दत्ता प्राणसंरक्षणाय तु । सा मे ऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ॥

    utthitāṃ maraṇe buddhiṃ muni vākyair nivartaye | buddhir yā tena me dattā prāṇasaṃrakṣaṇāya tu | sā me 'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ

    "The resolve toward death that has risen up in me I turn back by the sage's words; the understanding that was given me by him for the preservation of my life — that takes away my grief, as a blazing tongue of fire takes away darkness."

    "मृत्यु की ओर उठी हुई अपनी बुद्धि को मैं मुनि के वचनों से लौटा लेता हूँ; प्राणों की रक्षा के लिए उन्होंने मुझे जो बुद्धि दी, वह मेरे दुःख को ऐसे दूर कर देती है जैसे अग्नि की प्रज्वलित शिखा अंधकार को।"

  6. Verse 6

    बुध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः । पुत्रः संतर्जितो वाग्भिर् न त्राता मैथिली कथम् ॥

    budhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | putraḥ saṃtarjito vāgbhir na trātā maithilī katham

    "And I, who knew the prowess of the evil-souled Rāvaṇa, rebuked my son with words: 'Why did you not rescue Maithilī?'"

    "और दुरात्मा रावण के पराक्रम को जानते हुए भी मैंने अपने पुत्र को वचनों से फटकारा — 'तुमने मैथिली को क्यों नहीं बचाया?'"

  7. Verse 7

    तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीता विनाकृतौ । न मे दशरथस्नेहात् पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ॥

    tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītā vinākṛtau | na me daśarathasnehāt putreṇotpāditaṃ priyam

    "Hearing her lament, and that those two were parted from Sītā, no pleasure was wrought for me by my son out of affection for Daśaratha."

    The sense is that Supārśva, though he witnessed the abduction, did nothing to aid Rāma's house out of regard for the old friendship with Daśaratha; Sampāti reproaches him for this.

    "उसका विलाप सुनकर, और यह जानकर कि वे दोनों (राम-लक्ष्मण) सीता से वियुक्त हो गए, मेरे पुत्र ने दशरथ के प्रति स्नेह के कारण भी मेरा कोई प्रिय नहीं किया।"

  8. Verse 8

    तस्य त्व् एवं ब्रुवाणस्य संपातेर् वानरैः सह । उत्पेततुस् तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ॥

    tasya tv evaṃ bruvāṇasya saṃpāter vānaraiḥ saha | utpetatus tadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām

    As Sampāti was speaking thus in the company of the monkeys, his two wings sprang forth before the very eyes of the forest-rangers.

    इस प्रकार वानरों के बीच बोलते हुए उस संपाति के दोनों पंख उस समय वनचारियों के देखते-देखते निकल आए।

  9. Verse 9

    स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैर् उद्गतैर् अरुणच्छदैः । प्रहर्षम् अतुलं लेभे वानरांश् चेदम् अब्रवीत् ॥

    sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣair udgatair aruṇacchadaiḥ | praharṣam atulaṃ lebhe vānarāṃś cedam abravīt

    Beholding his own body with its newly grown wings, their feathers ruddy, he gained matchless joy and spoke this to the monkeys:

    नए उगे, लाल पंखों वाले अपने शरीर को देखकर उसने अतुलनीय हर्ष पाया और वानरों से यह कहा —

  10. Verse 10

    निशाकरस्य महर्षेः प्रभावाद् अमितात्मनः । आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनर् उत्थितौ ॥

    niśākarasya maharṣeḥ prabhāvād amitātmanaḥ | ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punar utthitau

    "By the power of the great sage Niśākara of measureless spirit, my wings, scorched by the sun's rays, have risen up again."

    "अमित आत्मा वाले महर्षि निशाकर के प्रभाव से सूर्य की किरणों से झुलसे मेरे पंख पुनः उग आए हैं।"

  11. Verse 11

    यौवने वर्तमानस्य ममासीद् यः पराक्रमः । तम् एवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषम् एव च ॥

    yauvane vartamānasya mamāsīd yaḥ parākramaḥ | tam evādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣam eva ca

    "The prowess that was mine while I was in my youth — that very prowess, and strength, and manhood, I feel in myself today."

    "यौवन में रहते हुए मेरा जो पराक्रम था, उसी पराक्रम को, तथा बल और पौरुष को मैं आज अपने भीतर अनुभव करता हूँ।"

  12. Verse 12

    सर्वथा क्रियतां यत्नः सीताम् अधिगमिष्यथ । पक्षलाभो ममायं वः सिद्धिप्रत्यय कारकः ॥

    sarvathā kriyatāṃ yatnaḥ sītām adhigamiṣyatha | pakṣalābho mamāyaṃ vaḥ siddhipratyaya kārakaḥ

    "Make every effort; you shall find Sītā. This regaining of my wings is for you a token that confirms your success."

    "सब प्रकार से प्रयत्न करो; तुम सीता को अवश्य पा लोगे। मेरे पंखों का यह पुनः प्राप्त होना तुम्हारे लिए सफलता का सूचक है।"

  13. Verse 13

    इत्य् उक्त्वा तान् हरीन् सर्वान् संपातिः पततां वरः । उत्पपात गिरेः शृङ्गाज् जिज्ञासुः खगमो गतिम् ॥

    ity uktvā tān harīn sarvān saṃpātiḥ patatāṃ varaḥ | utpapāta gireḥ śṛṅgāj jijñāsuḥ khagamo gatim

    Having said this to all those monkeys, Sampāti, best of birds, sprang up from the mountain-peak, eager to test his power of flight.

    उन सभी वानरों से यह कहकर पक्षियों में श्रेष्ठ संपाति अपनी उड़ान-शक्ति को परखने की इच्छा से पर्वत-शिखर से उड़ गया।

  14. Verse 14

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रीतिसंहृष्टमानसाः । बभूवुर् हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā prītisaṃhṛṣṭamānasāḥ | babhūvur hariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ

    Hearing his words, the tigers among monkeys became glad at heart, their faces set toward the rise of valour.

    उसके वे वचन सुनकर वे वानरश्रेष्ठ हर्ष से प्रसन्नचित्त होकर पराक्रम के उत्कर्ष की ओर उन्मुख हो गए।

  15. Verse 15

    अथ पवनसमानविक्रमाः; प्लवगवराः प्रतिलब्ध पौरुषाः । अभिजिदभिमुखां दिशं ययुर्; जनकसुता परिमार्गणोन्मुखाः ॥

    atha pavanasamānavikramāḥ; plavagavarāḥ pratilabdha pauruṣāḥ | abhijidabhimukhāṃ diśaṃ yayur; janakasutā parimārgaṇonmukhāḥ

    Then those best of leaping ones, of prowess equal to the wind, their manhood regained, went toward the auspicious quarter (facing the Abhijit constellation), set upon the search for Janaka's daughter.

    'Facing Abhijit' marks an auspicious moment and direction for setting out.

    तब वायु के समान पराक्रम वाले, पौरुष पुनः प्राप्त किए हुए वे प्लवगश्रेष्ठ, जनककन्या की खोज के लिए उद्यत होकर शुभ (अभिजित नक्षत्र की ओर) दिशा की ओर चल पड़े।