Sarga 61
Kishkindha Kanda
15 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्त्वा मुनिश्रेष्ठम् अरुदं दुःखितो भृशम् । अथ ध्यात्वा मुहूर्तं तु भगवान् इदम् अब्रवीत् ॥
evam uktvā muniśreṣṭham arudaṃ duḥkhito bhṛśam | atha dhyātvā muhūrtaṃ tu bhagavān idam abravīt
"Having spoken thus to the best of sages, I wept, exceedingly grieved; then, having pondered a while, the blessed one said this:"
"मुनिश्रेष्ठ से इस प्रकार कहकर मैं अत्यंत दुःखी होकर रोने लगा; तब एक मुहूर्त विचार करके भगवान ने यह कहा —"
Verse 2
पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनर् अन्यौ भविष्यतः । चक्षुषी चैव प्राणाश् च विक्रमश् च बलं च ते ॥
pakṣau ca te prapakṣau ca punar anyau bhaviṣyataḥ | cakṣuṣī caiva prāṇāś ca vikramaś ca balaṃ ca te
"'Your wings and your pinions shall grow afresh, both of them anew; and your eyes, your life-breath, your prowess, and your strength."
"'तुम्हारे पंख और तुम्हारे छोटे पंख, दोनों फिर से नए उग आएँगे; और तुम्हारी आँखें, प्राण, पराक्रम और बल भी।"
Verse 3
पुराणे सुमहत् कार्यं भविष्यं हि मया श्रुतम् । दृष्टं मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितं मम ॥
purāṇe sumahat kāryaṃ bhaviṣyaṃ hi mayā śrutam | dṛṣṭaṃ me tapasā caiva śrutvā ca viditaṃ mama
"'For in an ancient tradition a great event to come has been heard by me; it was seen by me through my austerity, and heard, and so is known to me."
"'क्योंकि एक प्राचीन आख्यान में मैंने एक महान भावी घटना के विषय में सुना है; उसे मैंने अपनी तपस्या से देखा, और सुनकर मुझे वह ज्ञात है।"
Verse 4
राजा दशरथो नाम कश् चिद् इक्ष्वाकुनन्दनः । तस्य पुत्रो महातेजा रामो नाम भविष्यति ॥
rājā daśaratho nāma kaś cid ikṣvākunandanaḥ | tasya putro mahātejā rāmo nāma bhaviṣyati
"'There will be a certain king named Daśaratha, a delight of the Ikṣvākus; his son, of great splendour, will be named Rāma."
"'इक्ष्वाकुनंदन दशरथ नामक एक राजा होगा; उसका महातेजस्वी पुत्र राम नामक होगा।"
Verse 5
अरण्यं च सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन गमिष्यति । तस्मिन्न् अर्थे नियुक्तः सन् पित्रा सत्यपराक्रमः ॥
araṇyaṃ ca saha bhrātrā lakṣmaṇena gamiṣyati | tasminn arthe niyuktaḥ san pitrā satyaparākramaḥ
"'He will go to the forest with his brother Lakṣmaṇa, appointed to that end by his father — he of true prowess."
"'सत्यपराक्रमी वह अपने पिता द्वारा उस कार्य में नियुक्त होकर अपने भाई लक्ष्मण के साथ वन को जाएगा।"
Verse 6
नैरृतो रावणो नाम तस्या भार्यां हरिष्यति । राक्षसेन्द्रो जनस्थानाद् अवध्यः सुरदानवैः ॥
nairṛto rāvaṇo nāma tasyā bhāryāṃ hariṣyati | rākṣasendro janasthānād avadhyaḥ suradānavaiḥ
"'A rākṣasa of the south-west named Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, unslayable by gods and dānavas, will carry off his wife from Janasthāna."
"'देवों और दानवों द्वारा अवध्य, नैर्ऋत (दक्षिण-पश्चिम का) राक्षसेंद्र रावण नामक, जनस्थान से उसकी पत्नी को हर ले जाएगा।"
Verse 7
सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यैर् भोज्यैश् च मैथिली । न भोक्ष्यति महाभागा दुःखमग्ना यशस्विनी ॥
sā ca kāmaiḥ pralobhyantī bhakṣyair bhojyaiś ca maithilī | na bhokṣyati mahābhāgā duḥkhamagnā yaśasvinī
"'And Maithilī, though tempted with pleasures, with dainties and foods, will not eat — that greatly blessed and glorious one, sunk in sorrow."
"'और वह मैथिली, भोगों से, भक्ष्य और भोज्य पदार्थों से प्रलोभित किए जाने पर भी नहीं खाएगी — वह महाभाग्यशालिनी, यशस्विनी, दुःख में डूबी हुई।"
Verse 8
परमान्नं तु वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वासवः । यद् अन्नम् अमृतप्रख्यं सुराणाम् अपि दुर्लभम् ॥
paramānnaṃ tu vaidehyā jñātvā dāsyati vāsavaḥ | yad annam amṛtaprakhyaṃ surāṇām api durlabham
"'But Vāsava (Indra), knowing this, will give Vaidehī celestial food — food like the nectar of immortality, hard to obtain even by the gods."
"'किंतु यह जानकर वासव (इंद्र) वैदेही को दिव्य अन्न देगा — वह अन्न जो अमृत-सदृश है और देवों के लिए भी दुर्लभ है।"
Verse 9
तद् अन्नं मैथिली प्राप्य विज्ञायेन्द्राद् इदं त्व् इति । अग्रम् उद्धृत्य रामाय भूतले निर्वपिष्यति ॥
tad annaṃ maithilī prāpya vijñāyendrād idaṃ tv iti | agram uddhṛtya rāmāya bhūtale nirvapiṣyati
"'Receiving that food, and knowing "This is indeed from Indra," Maithilī will take off the first portion and set it down on the ground for Rāma,"
"'उस अन्न को पाकर और 'यह तो इंद्र का है' ऐसा जानकर मैथिली उसका अग्रभाग निकालकर राम के लिए भूमि पर अर्पित करेगी —"
Verse 10
यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणेन सह प्रभुः । देवत्वं गतयोर् वापि तयोर् अन्नम् इदं त्व् इति ॥
yadi jīvati me bhartā lakṣmaṇena saha prabhuḥ | devatvaṃ gatayor vāpi tayor annam idaṃ tv iti
"'[saying,] "If my lord yet lives together with Lakṣmaṇa, or even if they have gone to godhood, this food is for them both."'"
"'(यह कहकर) "यदि मेरे स्वामी लक्ष्मण सहित जीवित हैं, अथवा यदि वे देवत्व को प्राप्त हो गए हों, तो यह अन्न उन दोनों के लिए है।"'"
Verse 11
एष्यन्त्य् अन्वेषकास् तस्या रामदूताः प्लवंगमाः । आख्येया राममहिषी त्वया तेभ्यो विहंगम ॥
eṣyanty anveṣakās tasyā rāmadūtāḥ plavaṃgamāḥ | ākhyeyā rāmamahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama
"'Seekers after her will come, Rāma's envoys, the leaping monkeys; by you, O bird, Rāma's queen is to be declared to them."
"'उसे खोजने वाले राम के दूत, वानर, आएँगे; हे पक्षी! तुम्हें उनसे राम की पटरानी के विषय में बतलाना होगा।"
Verse 12
सर्वथा तु न गन्तव्यम् ईदृशः क्व गमिष्यसि । देशकालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वं प्रतिपत्स्यसे ॥
sarvathā tu na gantavyam īdṛśaḥ kva gamiṣyasi | deśakālau pratīkṣasva pakṣau tvaṃ pratipatsyase
"'On no account are you to go anywhere — where would you go in such a state? Await the right place and time; you shall regain your wings."
"'सब प्रकार से तुम्हें कहीं नहीं जाना चाहिए — ऐसी दशा में तुम कहाँ जाओगे? उचित देश और काल की प्रतीक्षा करो; तुम्हें पंख पुनः प्राप्त होंगे।"
Verse 13
उत्सहेयम् अहं कर्तुम् अद्यैव त्वां सपक्षकम् । इहस्थस् त्वं तु लोकानां हितं कार्यं करिष्यसि ॥
utsaheyam ahaṃ kartum adyaiva tvāṃ sapakṣakam | ihasthas tvaṃ tu lokānāṃ hitaṃ kāryaṃ kariṣyasi
"'I could make you winged this very day, if I wished; but, remaining here, you will do a deed beneficial to the worlds."
"'मैं चाहूँ तो आज ही तुम्हें पंखों वाला कर सकता हूँ; किंतु यहाँ रहकर ही तुम लोकों के हित का कार्य करोगे।"
Verse 14
त्वयापि खलु तत् कार्यं तयोश् च नृपपुत्रयोः । ब्राह्मणानां सुराणां च मुनीनां वासवस्य च ॥
tvayāpi khalu tat kāryaṃ tayoś ca nṛpaputrayoḥ | brāhmaṇānāṃ surāṇāṃ ca munīnāṃ vāsavasya ca
"'For that deed is to be done by you too — for the sake of those two princes, and of the brahmins, the gods, the sages, and Vāsava.'"
"'वह कार्य तुम्हें भी करना है — उन दोनों राजकुमारों के लिए, और ब्राह्मणों, देवों, मुनियों तथा वासव के लिए।'"
Verse 15
इच्छाम्य् अहम् अपि द्रष्टुं भ्रातरु रामलक्ष्मणौ । नेच्छे चिरं धारयितुं प्राणांस् त्यक्ष्ये कलेवरम् ॥
icchāmy aham api draṣṭuṃ bhrātaru rāmalakṣmaṇau | necche ciraṃ dhārayituṃ prāṇāṃs tyakṣye kalevaram
"'I too wish to behold the brothers Rāma and Lakṣmaṇa; I do not wish to hold my life-breath long; I shall lay down this body.'"
Spoken by Sampāti to the sage, expressing his longing before the sage's assurance that he would yet see the brothers' envoys.
"'मैं भी राम और लक्ष्मण — दोनों भाइयों — को देखना चाहता हूँ; मैं अपने प्राणों को अधिक समय तक धारण नहीं करना चाहता; मैं इस शरीर को त्याग दूँगा।'"