Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 60

Kishkindha Kanda

16 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततस् तद् दारुणं कर्म दुष्करं साहसात् कृतम् । आचचक्षे मुनेः सर्वं सूर्यानुगमनं तथा ॥

    tatas tad dāruṇaṃ karma duṣkaraṃ sāhasāt kṛtam | ācacakṣe muneḥ sarvaṃ sūryānugamanaṃ tathā

    Then I recounted to the sage that whole terrible, rash, and hard-wrought deed — the pursuit of the sun — in this wise:

    "तब मैंने उस ऋषि को वह समूचा भयंकर, दुष्कर और दुस्साहस से किया गया कार्य — सूर्य का अनुगमन — इस प्रकार कह सुनाया —"

  2. Verse 2

    भगवन् व्रणयुक्तत्वाल् लज्जया चाकुलेन्द्रियः । परिश्रान्तो न शक्नोमि वचनं परिभाषितुम् ॥

    bhagavan vraṇayuktatvāl lajjayā cākulendriyaḥ | pariśrānto na śaknomi vacanaṃ paribhāṣitum

    "'Blessed one, because of my wounds and from shame, my senses are distraught; worn out, I am unable to utter speech."

    "'हे भगवन! घावों के कारण और लज्जा से मेरी इंद्रियाँ व्याकुल हैं; थका हुआ मैं वचन बोल पाने में असमर्थ हूँ।"

  3. Verse 3

    अहं चैव जटायुश् च संघर्षाद् दर्पमोहितौ । आकाशं पतितौ वीरौ जिघासन्तौ पराक्रमम् ॥

    ahaṃ caiva jaṭāyuś ca saṃgharṣād darpamohitau | ākāśaṃ patitau vīrau jighāsantau parākramam

    "'I and Jaṭāyus, through rivalry deluded by pride, we two heroes flew up into the sky, wishing to measure our prowess."

    "'मैं और जटायु, स्पर्धावश दर्प से मोहित होकर, हम दोनों वीर अपना पराक्रम मापने की इच्छा से आकाश में उड़ चले।"

  4. Verse 4

    कैलासशिखरे बद्ध्वा मुनीनाम् अग्रतः पणम् । रविः स्याद् अनुयातव्यो यावद् अस्तं महागिरिम् ॥

    kailāsaśikhare baddhvā munīnām agrataḥ paṇam | raviḥ syād anuyātavyo yāvad astaṃ mahāgirim

    "'Upon the peak of Kailāsa, before the sages, we laid a wager: that the sun should be followed until it reached the great mountain of setting."

    "'कैलास के शिखर पर मुनियों के समक्ष हमने यह शर्त बाँधी कि अस्ताचल महागिरि तक पहुँचने तक सूर्य का अनुगमन किया जाएगा।"

  5. Verse 5

    अथावां युगपत् प्राप्ताव् अपश्याव महीतले । रथचक्रप्रमाणानि नगराणि पृथक् पृथक् ॥

    athāvāṃ yugapat prāptāv apaśyāva mahītale | rathacakrapramāṇāni nagarāṇi pṛthak pṛthak

    "'Then we two, arriving at once, beheld upon the earth the cities, each separate, no bigger than chariot-wheels."

    "'तब हम दोनों एक साथ पहुँचकर भूतल पर अलग-अलग नगरों को देखने लगे, जो रथ के पहियों के बराबर (छोटे) जान पड़ते थे।"

  6. Verse 6

    क्व चिद् वादित्रघोषांश् च ब्रह्मघोषांश् च शुश्रुव । गायन्तीश् चाङ्गना बह्वीः पश्यावो रक्तवाससः ॥

    kva cid vāditraghoṣāṃś ca brahmaghoṣāṃś ca śuśruva | gāyantīś cāṅganā bahvīḥ paśyāvo raktavāsasaḥ

    "'Here and there we heard the sound of instruments and the chanting of the Veda, and we saw many women clad in red, singing."

    "'कहीं-कहीं हमने वाद्यों की ध्वनि और वेद के घोष सुने, और लाल वस्त्र पहने अनेक स्त्रियों को गाते हुए देखा।"

  7. Verse 7

    तूर्णम् उत्पत्य चाकाशम् आदित्यपथम् आस्थितौ । आवाम् आलोकयावस् तद् वनं शाद्वलसंस्थितम् ॥

    tūrṇam utpatya cākāśam ādityapatham āsthitau | āvām ālokayāvas tad vanaṃ śādvalasaṃsthitam

    "'Swiftly springing up into the sky and keeping to the sun's path, we two looked down upon that forest set upon its grassy ground."

    "'शीघ्र आकाश में उड़कर और सूर्य के मार्ग पर स्थित होकर हम दोनों हरी घास पर स्थित उस वन को देखने लगे।"

  8. Verse 8

    उपलैर् इव संछन्ना दृश्यते भूः शिलोच्चयैः । आपगाभिश् च संवीता सूत्रैर् इव वसुंधरा ॥

    upalair iva saṃchannā dṛśyate bhūḥ śiloccayaiḥ | āpagābhiś ca saṃvītā sūtrair iva vasuṃdharā

    "'The earth looked as if covered with pebbles by its mountain-masses, and the land was girdled by rivers as if by threads."

    "'पृथ्वी अपने पर्वत-समूहों से ऐसी दिखाई दे रही थी मानो कंकड़ों से ढकी हो, और धरती नदियों से ऐसे घिरी थी मानो धागों से।"

  9. Verse 9

    हिमवांश् चैव विन्ध्यश् च मेरुश् च सुमहान् नगः । भूतले संप्रकाशन्ते नागा इव जलाशये ॥

    himavāṃś caiva vindhyaś ca meruś ca sumahān nagaḥ | bhūtale saṃprakāśante nāgā iva jalāśaye

    "'The Himālaya, the Vindhya, and the vast mountain Meru shone upon the earth's surface like elephants in a lake."

    "'हिमालय, विंध्य और विशाल मेरु पर्वत भूतल पर ऐसे शोभित हो रहे थे जैसे जलाशय में हाथी।"

  10. Verse 10

    तीव्रस्वेदश् च खेदश् च भयं चासीत् तदावयोः । समाविशत मोहश् च मोहान् मूर्छा च दारुणा ॥

    tīvrasvedaś ca khedaś ca bhayaṃ cāsīt tadāvayoḥ | samāviśata mohaś ca mohān mūrchā ca dāruṇā

    "'Then fierce sweat, exhaustion, and fear came upon us both; stupor overtook us, and from the stupor a dreadful swoon."

    "'तब हम दोनों पर तीव्र पसीना, थकान और भय छा गया; मोह ने हमें घेर लिया, और मोह से एक भयंकर मूर्च्छा।"

  11. Verse 11

    न दिग् विज्ञायते याम्या नागेन्या न च वारुणी । युगान्ते नियतो लोको हतो दग्ध इवाग्निना ॥

    na dig vijñāyate yāmyā nāgenyā na ca vāruṇī | yugānte niyato loko hato dagdha ivāgninā

    "'The southern quarter could not be told, nor the eastern, nor the western; the world seemed at the end of an age, ruined, as if burnt by fire."

    "'न दक्षिण दिशा पहचानी जाती थी, न पूर्व, न पश्चिम; संसार मानो युगांत में पहुँच गया हो, नष्ट, अग्नि से जला हुआ-सा।"

  12. Verse 12

    यत्नेन महता भूयो रविः समवलोकितः । तुल्यः पृथ्वीप्रमाणेन भास्करः प्रतिभाति नौ ॥

    yatnena mahatā bhūyo raviḥ samavalokitaḥ | tulyaḥ pṛthvīpramāṇena bhāskaraḥ pratibhāti nau

    "'With great effort I looked upon the sun once more; to us the sun appeared as large as the whole earth."

    "'बड़े प्रयत्न से मैंने सूर्य की ओर फिर देखा; हम दोनों को सूर्य समूची पृथ्वी के बराबर (विशाल) दिखाई दिया।"

  13. Verse 13

    जटायुर् माम् अनापृच्छ्य निपपात महीं ततः । तं दृष्ट्वा तूर्णम् आकाशाद् आत्मानं मुक्तवान् अहम् ॥

    jaṭāyur mām anāpṛcchya nipapāta mahīṃ tataḥ | taṃ dṛṣṭvā tūrṇam ākāśād ātmānaṃ muktavān aham

    "'Jaṭāyus, without taking leave of me, fell then to the earth; seeing him, I swiftly cast myself down from the sky."

    "'तब जटायु मुझसे बिना पूछे पृथ्वी पर गिर पड़ा; उसे देखकर मैंने भी शीघ्र आकाश से स्वयं को नीचे गिरा दिया।"

  14. Verse 14

    पक्षिभ्यां च मया गुप्तो जटायुर् न प्रदह्यत । प्रमादात् तत्र निर्दग्धः पतन् वायुपथाद् अहम् ॥

    pakṣibhyāṃ ca mayā gupto jaṭāyur na pradahyata | pramādāt tatra nirdagdhaḥ patan vāyupathād aham

    "'Sheltered by my two wings, Jaṭāyus was not burnt; but through heedlessness I was scorched there, falling from the path of the wind."

    "'मेरे दोनों पंखों से रक्षित जटायु नहीं जला; किंतु असावधानी के कारण मैं वायु-मार्ग से गिरते हुए वहाँ झुलस गया।"

  15. Verse 15

    आशङ्के तं निपतितं जनस्थाने जटायुषम् । अहं तु पतितो विन्ध्ये दग्धपक्षो जडीकृतः ॥

    āśaṅke taṃ nipatitaṃ janasthāne jaṭāyuṣam | ahaṃ tu patito vindhye dagdhapakṣo jaḍīkṛtaḥ

    "'I surmise that Jaṭāyus fell at Janasthāna; but I fell upon the Vindhya, my wings burnt, rendered helpless."

    "'मेरा अनुमान है कि जटायु जनस्थान में गिरा; किंतु मैं जले हुए पंखों वाला, निश्चेष्ट होकर विंध्य पर गिरा।"

  16. Verse 16

    राज्येन हीनो भ्रात्रा च पक्षाभ्यां विक्रमेण च । सर्वथा मर्तुम् एवेच्छन् पतिष्ये शिखराद् गिरेः ॥

    rājyena hīno bhrātrā ca pakṣābhyāṃ vikrameṇa ca | sarvathā martum evecchan patiṣye śikharād gireḥ

    "'Bereft of kingdom, of brother, of my two wings, and of my prowess, wishing in every way only to die, I shall fling myself from the mountain-peak.'"

    "'राज्य, भाई, अपने दोनों पंखों और पराक्रम से रहित होकर, सब प्रकार से केवल मरने की इच्छा से मैं पर्वत-शिखर से गिर पड़ूँगा।'"