Sarga 59
Kishkindha Kanda
21 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः कृतोदकं स्नातं तं गृध्रं हरियूथपाः । उपविष्टा गिरौ दुर्गे परिवार्य समन्ततः ॥
tataḥ kṛtodakaṃ snātaṃ taṃ gṛdhraṃ hariyūthapāḥ | upaviṣṭā girau durge parivārya samantataḥ
Then the monkey-leaders, seated upon that rugged mountain, surrounded on every side the vulture who had bathed and made his water-offering.
तब स्नान करके और जल-तर्पण कर चुके उस गीध को वानरयूथपति दुर्गम पर्वत पर बैठकर चारों ओर से घेरकर बैठ गए।
Verse 2
तम् अङ्गदम् उपासीनं तैः सर्वैर् हरिभिर् वृतम् । जनितप्रत्ययो हर्षात् संपातिः पुनर् अब्रवीत् ॥
tam aṅgadam upāsīnaṃ taiḥ sarvair haribhir vṛtam | janitapratyayo harṣāt saṃpātiḥ punar abravīt
Trust having been born in him, Sampāti, out of joy, spoke again to Aṅgada as he sat there encircled by all those monkeys:
उसमें विश्वास उत्पन्न हो जाने पर, उन सभी वानरों से घिरे हुए वहाँ बैठे अंगद से संपाति ने हर्ष से फिर कहा —
Verse 3
कृत्वा निःशब्दम् एकाग्राः शृण्वन्तु हरयो मम । तत्त्वं संकीर्तयिष्यामि यथा जानामि मैथिलीम् ॥
kṛtvā niḥśabdam ekāgrāḥ śṛṇvantu harayo mama | tattvaṃ saṃkīrtayiṣyāmi yathā jānāmi maithilīm
"Make silence and with single mind listen to me, O monkeys; I shall tell you truly how I know of Maithilī."
"हे वानरो! चुप होकर एकाग्र मन से मेरी बात सुनो; मैं यथार्थ रूप से बताता हूँ कि मैं मैथिली को किस प्रकार जानता हूँ।"
Verse 4
अस्य विन्ध्यस्य शिखरे पतितो ऽस्मि पुरा वने । सूर्यातपपरीताङ्गो निर्दग्धः सूर्यरश्मिभिः ॥
asya vindhyasya śikhare patito 'smi purā vane | sūryātapaparītāṅgo nirdagdhaḥ sūryaraśmibhiḥ
"Long ago I fell upon the peak of this Vindhya in the forest, my body enveloped in the sun's heat, scorched by the sun's rays."
"बहुत पहले मैं इस विंध्य के शिखर पर वन में गिर पड़ा था — मेरा शरीर सूर्य के ताप से घिरा हुआ और सूर्य की किरणों से झुलसा हुआ था।"
Verse 5
लब्धसंज्ञस् तु षड्रात्राद् विवशो विह्वलन्न् इव । वीक्षमाणो दिशः सर्वा नाभिजानामि किं चन ॥
labdhasaṃjñas tu ṣaḍrātrād vivaśo vihvalann iva | vīkṣamāṇo diśaḥ sarvā nābhijānāmi kiṃ cana
"Regaining consciousness only after six nights, helpless and as if bewildered, gazing in every direction, I could recognize nothing at all."
"छह रातों के बाद ही मुझे होश आया; विवश और मानो व्याकुल होकर, समस्त दिशाओं की ओर देखते हुए भी मैं कुछ भी नहीं पहचान पा रहा था।"
Verse 6
ततस् तु सागराञ् शैलान् नदीः सर्वाः सरांसि च । वनान्य् अटविदेशांश् च समीक्ष्य मतिर् आगमत् ॥
tatas tu sāgarāñ śailān nadīḥ sarvāḥ sarāṃsi ca | vanāny aṭavideśāṃś ca samīkṣya matir āgamat
"Then, surveying the oceans, the mountains, all the rivers and lakes, the forests and the wild regions, my judgment came back to me."
"तब समुद्रों, पर्वतों, समस्त नदियों और सरोवरों को, वनों और जंगली प्रदेशों को देखकर मेरी बुद्धि (पहचान) लौट आई।"
Verse 7
हृष्टपक्षिगणाकीर्णः कन्दरान्तरकूटवान् । दक्षिणस्योदधेस् तीरे विन्ध्यो ऽयम् इति निश्चितः ॥
hṛṣṭapakṣigaṇākīrṇaḥ kandarāntarakūṭavān | dakṣiṇasyodadhes tīre vindhyo 'yam iti niścitaḥ
"Thronged with flocks of joyful birds, furnished with caverns and inner peaks, upon the shore of the southern ocean — 'This is the Vindhya,' I concluded."
"हर्षित पक्षियों के समूहों से भरा, कंदराओं और भीतरी शिखरों से युक्त, दक्षिण समुद्र के तट पर स्थित — 'यह विंध्य है' ऐसा मैंने निश्चय किया।"
Verse 8
आसीच् चात्राश्रमं पुण्यं सुरैर् अपि सुपूजितम् । ऋषिर् निशाकरो नाम यस्मिन्न् उग्रतपाभवत् ॥
āsīc cātrāśramaṃ puṇyaṃ surair api supūjitam | ṛṣir niśākaro nāma yasminn ugratapābhavat
"And there was a holy hermitage, well honoured even by the gods, in which a sage named Niśākara practised fierce austerity."
"और वहाँ देवों द्वारा भी भली प्रकार पूजित एक पवित्र आश्रम था, जिसमें निशाकर नामक एक ऋषि उग्र तपस्या करते थे।"
Verse 9
अष्टौ वर्षसहस्राणि तेनास्मिन्न् ऋषिणा विना । वसतो मम धर्मज्ञाः स्वर्गते तु निशाकरे ॥
aṣṭau varṣasahasrāṇi tenāsminn ṛṣiṇā vinā | vasato mama dharmajñāḥ svargate tu niśākare
"For eight thousand years I dwelt here, O knowers of dharma, bereft of that sage — Niśākara having gone to heaven."
"हे धर्मज्ञो! निशाकर के स्वर्गवासी हो जाने पर उस ऋषि के बिना मैं यहाँ आठ हजार वर्षों तक रहा।"
Verse 10
अवतीर्य च विन्ध्याग्रात् कृच्छ्रेण विषमाच् छनैः । तीक्ष्णदर्भां वसुमतीं दुःखेन पुनर् आगतः ॥
avatīrya ca vindhyāgrāt kṛcchreṇa viṣamāc chanaiḥ | tīkṣṇadarbhāṃ vasumatīṃ duḥkhena punar āgataḥ
"Descending from the Vindhya's summit, slowly and with great difficulty over the rough ground, with pain I came again upon the earth bristling with sharp darbha grass."
"विंध्य के शिखर से विषम भूमि पर धीरे-धीरे बड़े कष्ट से उतरकर, तीखी कुश-घास से भरी पृथ्वी पर मैं दुःख से फिर आ पहुँचा।"
Verse 11
तम् ऋषिं द्रष्टु कामो ऽस्मि दुःखेनाभ्यागतो भृशम् । जटायुषा मया चैव बहुशो ऽभिगतो हि सः ॥
tam ṛṣiṃ draṣṭu kāmo 'smi duḥkhenābhyāgato bhṛśam | jaṭāyuṣā mayā caiva bahuśo 'bhigato hi saḥ
"I longed to see that sage, having come to him with great suffering; for by Jaṭāyus and by me he had been visited many times."
"बड़े दुःख से आकर मैं उस ऋषि को देखने का अभिलाषी था; क्योंकि जटायु और मैंने अनेक बार उनके दर्शन किए थे।"
Verse 12
तस्याश्रमपदाभ्याशे ववुर् वाताः सुगन्धिनः । वृक्षो नापुष्पितः कश् चिद् अफलो वा न दृश्यते ॥
tasyāśramapadābhyāśe vavur vātāḥ sugandhinaḥ | vṛkṣo nāpuṣpitaḥ kaś cid aphalo vā na dṛśyate
"Near his hermitage the breezes blew fragrant; not a single tree was to be seen without blossom or without fruit."
"उनके आश्रम के समीप सुगंधित वायु बह रही थी; वहाँ ऐसा कोई वृक्ष दिखाई नहीं देता था जो पुष्परहित या फलरहित हो।"
Verse 13
उपेत्य चाश्रमं पुण्यं वृक्षमूलम् उपाश्रितः । द्रष्टुकामः प्रतीक्षे च भगवन्तं निशाकरम् ॥
upetya cāśramaṃ puṇyaṃ vṛkṣamūlam upāśritaḥ | draṣṭukāmaḥ pratīkṣe ca bhagavantaṃ niśākaram
"Reaching that holy hermitage, I took shelter at the foot of a tree and, longing to see him, awaited the blessed Niśākara."
"उस पवित्र आश्रम में पहुँचकर मैं एक वृक्ष के मूल में आश्रय लेकर, उन्हें देखने का अभिलाषी होकर, भगवान निशाकर की प्रतीक्षा करने लगा।"
Verse 14
अथापश्यम् अदूरस्थम् ऋषिं ज्वलिततेजसं । कृताभिषेकं दुर्धर्षम् उपावृत्तम् उदङ्मुखम् ॥
athāpaśyam adūrastham ṛṣiṃ jvalitatejasaṃ | kṛtābhiṣekaṃ durdharṣam upāvṛttam udaṅmukham
"Then I beheld the sage not far off, blazing with splendour, having performed his ablutions, unassailable, returning and facing north."
"तब मैंने समीप ही उस ऋषि को देखा — तेज से प्रज्वलित, स्नान किए हुए, दुर्धर्ष, लौटते हुए और उत्तर की ओर मुख किए हुए।"
Verse 15
तम् ऋक्षाः सृमरा व्याघ्राः सिंहा नागाः सरीसृपाः । परिवार्योपगच्छन्ति दातारं प्राणिनो यथा ॥
tam ṛkṣāḥ sṛmarā vyāghrāḥ siṃhā nāgāḥ sarīsṛpāḥ | parivāryopagacchanti dātāraṃ prāṇino yathā
"Bears, sṛmara deer, tigers, lions, serpents, and reptiles came up and surrounded him, as living creatures draw near a giver of food."
"भालू, सृमर मृग, बाघ, सिंह, नाग और सरीसृप उन्हें घेरकर उनके पास आ रहे थे, जैसे प्राणी किसी अन्नदाता के पास आते हैं।"
Verse 16
ततः प्राप्तम् ऋषिं ज्ञात्वा तानि सत्त्वानि वै ययुः । प्रविष्टे राजनि यथा सर्वं सामात्यकं बलम् ॥
tataḥ prāptam ṛṣiṃ jñātvā tāni sattvāni vai yayuḥ | praviṣṭe rājani yathā sarvaṃ sāmātyakaṃ balam
"Then, knowing the sage had come, those creatures departed, as, when the king has entered, all the army with its ministers withdraws."
"तब ऋषि को आया हुआ जानकर वे प्राणी चले गए, जैसे राजा के (भवन में) प्रविष्ट हो जाने पर मंत्रियों सहित समस्त सेना लौट जाती है।"
Verse 17
ऋषिस् तु दृष्ट्वा मां तुष्टः प्रविष्टश् चाश्रमं पुनः । मुहूर्तमात्रान् निष्क्रम्य ततः कार्यम् अपृच्छत ॥
ṛṣis tu dṛṣṭvā māṃ tuṣṭaḥ praviṣṭaś cāśramaṃ punaḥ | muhūrtamātrān niṣkramya tataḥ kāryam apṛcchata
"The sage, seeing me, was pleased, and entered his hermitage once more; and after only a moment, coming out again, he asked me my business."
"ऋषि मुझे देखकर प्रसन्न हुए और फिर आश्रम में प्रविष्ट हुए; और एक मुहूर्त मात्र बाद बाहर निकलकर उन्होंने मुझसे मेरा प्रयोजन पूछा।"
Verse 18
सौम्य वैकल्यतां दृष्ट्वा रोंणां ते नावगम्यते । अग्निदग्धाव् इमौ पक्षौ त्वक् चैव व्रणिता तव ॥
saumya vaikalyatāṃ dṛṣṭvā roṃṇāṃ te nāvagamyate | agnidagdhāv imau pakṣau tvak caiva vraṇitā tava
"'Gentle one, seeing your sorry plight, your feathers cannot be made out; these two wings of yours are burnt by fire, and your skin too is wounded."
"'हे सौम्य! तुम्हारी दयनीय दशा देखकर तुम्हारे पंख पहचाने नहीं जाते; तुम्हारे ये दोनों पंख अग्नि से जल गए हैं, और तुम्हारी त्वचा भी घायल है।"
Verse 19
द्वौ गृध्रौ दृष्टपूर्वौ मे मातरिश्वसमौ जवे । गृध्राणां चैव राजानौ भ्रातरौ कामरूपिणौ ॥
dvau gṛdhrau dṛṣṭapūrvau me mātariśvasamau jave | gṛdhrāṇāṃ caiva rājānau bhrātarau kāmarūpiṇau
"'Two vultures I have seen before, equal to the Wind in speed, kings of the vultures, brothers, able to take what form they wished."
"'मैंने पहले दो गीध देखे थे, जो वेग में वायु के समान थे — गीधों के राजा, दोनों भाई, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले।"
Verse 20
ज्येष्ठस् त्वं तु च संपातिर् जटायुर् अनुजस् तव । मानुषं रूपम् आस्थाय गृह्णीतां चरणौ मम ॥
jyeṣṭhas tvaṃ tu ca saṃpātir jaṭāyur anujas tava | mānuṣaṃ rūpam āsthāya gṛhṇītāṃ caraṇau mama
"'You are the elder, Sampāti, and Jaṭāyus your younger; taking human form, the two of you used to clasp my feet."
"'तुम बड़े संपाति हो और जटायु तुम्हारा छोटा भाई; तुम दोनों मनुष्य-रूप धारण करके मेरे चरणों को पकड़ते थे।"
Verse 21
किं ते व्याधिसमुत्थानं पक्षयोः पतनं कथम् । दण्डो वायं धृतः केन सर्वम् आख्याहि पृच्छतः ॥
kiṃ te vyādhisamutthānaṃ pakṣayoḥ patanaṃ katham | daṇḍo vāyaṃ dhṛtaḥ kena sarvam ākhyāhi pṛcchataḥ
"'What is the cause of your affliction? How came this falling of your wings? And by whom was this punishment inflicted? Tell me all, for I ask.'"
"'तुम्हारे इस रोग (पीड़ा) का कारण क्या है? तुम्हारे पंखों का गिरना कैसे हुआ? और यह दंड किसने दिया? मैं पूछता हूँ, मुझे सब बताओ।'"