Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 57

Kishkindha Kanda

34 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    इत्य् उक्तः करुणं वाक्यं वानरैस् त्यक्तजीवितैः । सबाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥

    ity uktaḥ karuṇaṃ vākyaṃ vānarais tyaktajīvitaiḥ | sabāṣpo vānarān gṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ

    Thus addressed in piteous words by the monkeys who had given up their lives, the vulture of mighty voice, his eyes brimming with tears, answered them:

    अपने प्राण त्यागे हुए वानरों द्वारा इस प्रकार करुण वचनों में कहे जाने पर, उस ऊँचे स्वर वाले गीध ने आँखों में आँसू भरकर वानरों को उत्तर दिया —

  2. Verse 2

    यवीयान् मम स भ्राता जटायुर् नाम वानराः । यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा ॥

    yavīyān mama sa bhrātā jaṭāyur nāma vānarāḥ | yamākhyāta hataṃ yuddhe rāvaṇena balīyasā

    "My younger brother, O monkeys, was named Jaṭāyus, whom you have told me was slain in battle by the overpowering Rāvaṇa."

    "हे वानरो! मेरा वह छोटा भाई जटायु नामक था, जिसे अत्यंत बलवान रावण ने युद्ध में मारा — ऐसा तुमने मुझसे कहा।"

  3. Verse 3

    वृद्धभावाद् अपक्षत्वाच् छृण्वंस् तद् अपि मर्षये । न हि मे शक्तिर् अद्यास्ति भ्रातुर् वैरविमोक्षणे ॥

    vṛddhabhāvād apakṣatvāc chṛṇvaṃs tad api marṣaye | na hi me śaktir adyāsti bhrātur vairavimokṣaṇe

    "Being aged and wingless, I bear even this to hear; for I have now no strength to requite the wrong done to my brother."

    "वृद्ध और पंखहीन होने के कारण मैं यह सुनकर भी सहन करता हूँ; क्योंकि अपने भाई के वैर का प्रतिकार करने की शक्ति अब मुझमें नहीं है।"

  4. Verse 4

    पुरा वृत्रवधे वृत्ते स चाहं च जयैषिणौ । आदित्यम् उपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम् ॥

    purā vṛtravadhe vṛtte sa cāhaṃ ca jayaiṣiṇau | ādityam upayātau svo jvalantaṃ raśmimālinam

    "Long ago, when the slaying of Vṛtra had taken place, he and I, each longing for victory, flew up toward the sun, blazing and wreathed in rays."

    "बहुत पहले, जब वृत्र का वध हो चुका था, तब वह और मैं, दोनों विजय के अभिलाषी होकर, तेज से प्रज्वलित और किरणों से मंडित सूर्य की ओर उड़ चले।"

  5. Verse 5

    आवृत्याकाशमार्गेण जवेन स्म गतौ भृशम् । मध्यं प्राप्ते च सूर्ये च जटायुर् अवसीदति ॥

    āvṛtyākāśamārgeṇa javena sma gatau bhṛśam | madhyaṃ prāpte ca sūrye ca jaṭāyur avasīdati

    "Taking the sky-way, we went on with great speed; but when the sun reached the zenith, Jaṭāyus began to faint."

    "आकाश-मार्ग से हम अत्यंत वेग से आगे बढ़ते गए; किंतु जब सूर्य मध्य आकाश में पहुँचा, तब जटायु मूर्च्छित होने लगा।"

  6. Verse 6

    तम् अहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिर् अर्दितम् । पक्षाभ्यं छादयाम् आस स्नेहात् परमविह्वलम् ॥

    tam ahaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā sūryaraśmibhir arditam | pakṣābhyaṃ chādayām āsa snehāt paramavihvalam

    "Seeing my brother tormented by the sun's rays and utterly overcome, out of love I covered him with my two wings."

    "सूर्य की किरणों से पीड़ित और अत्यंत व्याकुल अपने उस भाई को देखकर मैंने स्नेहवश उसे अपने दोनों पंखों से ढक लिया।"

  7. Verse 7

    निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्ये ऽहं वानरोत्तमाः । अहम् अस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये ॥

    nirdagdhapakṣaḥ patito vindhye 'haṃ vānarottamāḥ | aham asmin vasan bhrātuḥ pravṛttiṃ nopalakṣaye

    "With my wings burnt away, I fell here upon the Vindhya, O best of monkeys; and dwelling here, I have had no news of my brother."

    "हे वानरश्रेष्ठो! पंख जल जाने पर मैं यहाँ विंध्य पर गिर पड़ा; और यहाँ निवास करते हुए मुझे अपने भाई का कोई समाचार नहीं मिला।"

  8. Verse 8

    जटायुषस् त्व् एवम् उक्तो भ्रात्रा संपातिना तदा । युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस् तदा ॥

    jaṭāyuṣas tv evam ukto bhrātrā saṃpātinā tadā | yuvarājo mahāprājñaḥ pratyuvācāṅgadas tadā

    To Jaṭāyus's brother Sampāti, having spoken thus, the greatly wise crown-prince Aṅgada then replied:

    जटायु के भाई संपाति द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, तब महाबुद्धिमान युवराज अंगद ने उत्तर दिया —

  9. Verse 9

    जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया । आख्याहि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः ॥

    jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutaṃ te gaditaṃ mayā | ākhyāhi yadi jānāsi nilayaṃ tasya rakṣasaḥ

    "If you are the brother of Jaṭāyus, you have heard what I have told. If you know it, declare the dwelling-place of that rākṣasa."

    "यदि आप जटायु के भाई हैं, तो मैंने जो कहा वह आपने सुन लिया। यदि आप जानते हैं, तो उस राक्षस का निवास-स्थान बताइए।"

  10. Verse 10

    अदीर्घदर्शिनं तं वा रावणं राक्षसाधिपम् । अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥

    adīrghadarśinaṃ taṃ vā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ

    "That short-sighted Rāvaṇa, lord of the rākṣasas — whether near or far, if you know, tell us."

    "उस अदूरदर्शी रावण, राक्षसों के अधिपति का — चाहे वह निकट हो या दूर, यदि आप जानते हैं तो हमें बताइए।"

  11. Verse 11

    ततो ऽब्रवीन् महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः । आत्मानुरूपं वचनं वानरान् संप्रहर्षयन् ॥

    tato 'bravīn mahātejā jyeṣṭho bhrātā jaṭāyuṣaḥ | ātmānurūpaṃ vacanaṃ vānarān saṃpraharṣayan

    Then the greatly radiant elder brother of Jaṭāyus spoke words worthy of himself, gladdening the monkeys:

    तब जटायु का महातेजस्वी बड़ा भाई वानरों को हर्षित करता हुआ अपने योग्य वचन बोला —

  12. Verse 12

    निर्दग्धपक्षो गृध्रो ऽहं गतवीर्यः प्लवंगमाः । वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यम् उत्तमम् ॥

    nirdagdhapakṣo gṛdhro 'haṃ gatavīryaḥ plavaṃgamāḥ | vāṅmātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyam uttamam

    "I am a vulture with scorched wings, my strength gone, O leaping ones; yet by speech alone I shall render the highest aid to Rāma."

    "हे प्लवगो! मैं जले हुए पंखों वाला, बल से रहित गीध हूँ; फिर भी केवल वाणी से मैं राम की सर्वोत्तम सहायता करूँगा।"

  13. Verse 13

    जानामि वारुणाल् लोकान् विष्णोस् त्रैविक्रमान् अपि । देवासुरविमर्दांश् च अमृतस्य च मन्थनम् ॥

    jānāmi vāruṇāl lokān viṣṇos traivikramān api | devāsuravimardāṃś ca amṛtasya ca manthanam

    "I know the worlds of Varuṇa, and Viṣṇu's three strides, and the clashes of gods and asuras, and the churning of the nectar."

    "मैं वरुण के लोकों को, विष्णु के तीन पगों को, देवों और असुरों के संग्रामों को, तथा अमृत के मंथन को जानता हूँ।"

  14. Verse 14

    रामस्य यद् इदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया । जरया च हृतं तेजः प्राणाश् च शिथिला मम ॥

    rāmasya yad idaṃ kāryaṃ kartavyaṃ prathamaṃ mayā | jarayā ca hṛtaṃ tejaḥ prāṇāś ca śithilā mama

    "This task of Rāma's is the first that ought to be done by me; yet my vigour has been taken away by old age, and my life-breath is grown feeble."

    "राम का यह जो कार्य है, वही मुझे सबसे पहले करना चाहिए; किंतु वृद्धावस्था ने मेरा तेज हर लिया है और मेरे प्राण शिथिल हो गए हैं।"

  15. Verse 15

    तरुणी रूपसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥

    taruṇī rūpasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā

    "A young woman, endowed with beauty, adorned with every ornament, I saw as she was being carried off by the evil-souled Rāvaṇa,"

    "रूप से संपन्न, समस्त आभूषणों से विभूषित एक युवती को मैंने देखा, जिसे दुरात्मा रावण ले जा रहा था —"

  16. Verse 16

    क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी । भूषणान्य् अपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥

    krośantī rāma rāmeti lakṣmaṇeti ca bhāminī | bhūṣaṇāny apavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī

    "crying out 'Rāma! Rāma!' and 'Lakṣmaṇa!', that lovely woman, flinging away her ornaments and writhing her limbs."

    "'राम! राम!' और 'लक्ष्मण!' ऐसा चिल्लाती हुई वह सुंदरी, अपने आभूषण फेंकती हुई और अपने अंगों को झटकती हुई।"

  17. Verse 17

    सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयम् उत्तमम् । असिते राक्षसे भाति यथा वा तडिदम्बुदे ॥

    sūryaprabheva śailāgre tasyāḥ kauśeyam uttamam | asite rākṣase bhāti yathā vā taḍidambude

    "Her fine silken garment shone upon the dark rākṣasa like sunlight upon a mountain-peak, or like lightning upon a dark cloud."

    "उसका उत्तम रेशमी वस्त्र उस काले राक्षस पर ऐसे शोभित हो रहा था जैसे पर्वत-शिखर पर सूर्य की प्रभा, अथवा काले मेघ पर बिजली।"

  18. Verse 18

    तां तु सीताम् अहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् । श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः ॥

    tāṃ tu sītām ahaṃ manye rāmasya parikīrtanāt | śrūyatāṃ me kathayato nilayaṃ tasya rakṣasaḥ

    "That woman I take to have been Sītā, from your mention of Rāma. Hear me as I tell of the dwelling-place of that rākṣasa."

    "तुम्हारे राम का नाम लेने से मैं उस स्त्री को सीता ही मानता हूँ। अब उस राक्षस का निवास-स्थान बताता हूँ, सुनो।"

  19. Verse 19

    पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च । अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राकसः ॥

    putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca | adhyāste nagarīṃ laṅkāṃ rāvaṇo nāma rākasaḥ

    "A rākṣasa named Rāvaṇa, son of Viśravas in person and brother of Vaiśravaṇa (Kubera), dwells in the city of Laṅkā."

    "विश्रवा का साक्षात पुत्र और वैश्रवण (कुबेर) का भाई, रावण नामक राक्षस लंका नगरी में निवास करता है।"

  20. Verse 20

    इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शतयोजने । तस्मिंल् लङ्का पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥

    ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śatayojane | tasmiṃl laṅkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā

    "From here, upon an island of the ocean, a full hundred yojanas away, there stands the lovely city of Laṅkā, built by Viśvakarman."

    "यहाँ से समुद्र के एक द्वीप पर, पूरे सौ योजन दूर, विश्वकर्मा द्वारा निर्मित वह रमणीय लंका नगरी स्थित है।"

  21. Verse 21

    तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी । रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता ॥

    tasyāṃ vasati vaidehī dīnā kauśeyavāsinī | rāvaṇāntaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā

    "There dwells Vaidehī, forlorn, clad in silk, confined in Rāvaṇa's inner apartments, closely guarded by rākṣasa women."

    "वहाँ दीन, रेशमी वस्त्र पहने वैदेही रहती है, जो रावण के अंतःपुर में बंदी है और राक्षसियों द्वारा कड़ी निगरानी में रखी गई है।"

  22. Verse 22

    जनकस्यात्मजां राज्ञस् तस्यां द्रक्ष्यथ मैथिलीम् । लङ्कायाम् अथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः ॥

    janakasyātmajāṃ rājñas tasyāṃ drakṣyatha maithilīm | laṅkāyām atha guptāyāṃ sāgareṇa samantataḥ

    "There you shall behold Maithilī, the daughter of King Janaka, in Laṅkā, guarded on every side by the ocean."

    "समुद्र से चारों ओर से रक्षित उस लंका में तुम राजा जनक की पुत्री मैथिली को देखोगे।"

  23. Verse 23

    संप्राप्य सागरस्यान्तं संपूर्णं शतयोजनम् । आसाद्य दक्षिणं कूलं ततो द्रक्ष्यथ रावणम् ॥

    saṃprāpya sāgarasyāntaṃ saṃpūrṇaṃ śatayojanam | āsādya dakṣiṇaṃ kūlaṃ tato drakṣyatha rāvaṇam

    "Having reached the ocean's farther end, a full hundred yojanas, and gained the southern shore, there you shall behold Rāvaṇa."

    "समुद्र के उस पार, पूरे सौ योजन, पहुँचकर और दक्षिण तट पर उतरकर, तब तुम रावण को देखोगे।"

  24. Verse 24

    तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवंगमाः । ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ ॥

    tatraiva tvaritāḥ kṣipraṃ vikramadhvaṃ plavaṃgamāḥ | jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha

    "There itself, swiftly and in haste, display your valour, O leaping ones; for truly by my power of insight I see that, having beheld her, you shall return."

    "हे प्लवगो! वहीं शीघ्रता से और तुरंत अपना पराक्रम दिखाओ; क्योंकि अपनी अंतर्दृष्टि से मैं सचमुच देख रहा हूँ कि उसे देखकर तुम लौट आओगे।"

  25. Verse 25

    आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः । द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः ॥

    ādyaḥ panthāḥ kuliṅgānāṃ ye cānye dhānyajīvinaḥ | dvitīyo balibhojānāṃ ye ca vṛkṣaphalāśinaḥ

    "The first flight-path is that of the kuliṅga birds and the others that live upon grain; the second, that of the offering-eaters that feed upon the fruits of trees;

    Sampāti enumerates the flight-paths (altitudes) of birds, ascending by rank to the vultures and finally the sons of Vinatā (Garuḍa).

    "पहला उड़ान-मार्ग कुलिंग पक्षियों का और उन अन्य पक्षियों का है जो अन्न पर जीते हैं; दूसरा उन बलिभोजी पक्षियों का जो वृक्षों के फल खाते हैं;"

  26. Verse 26

    भासास् तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश् च कुररैः सह । श्येनाश् चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम् ॥

    bhāsās tṛtīyaṃ gacchanti krauñcāś ca kuraraiḥ saha | śyenāś caturthaṃ gacchanti gṛdhrā gacchanti pañcamam

    "the bhāsa birds take the third, and the krauñcas together with the ospreys; the hawks take the fourth, and the vultures take the fifth;"

    "तीसरे मार्ग से भास पक्षी तथा कुरर पक्षियों सहित क्रौंच जाते हैं; चौथे से बाज जाते हैं, और पाँचवें से गीध जाते हैं;"

  27. Verse 27

    बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम् । षष्ठस् तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा । वैनतेयाच् च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः ॥

    balavīryopapannānāṃ rūpayauvanaśālinām | ṣaṣṭhas tu panthā haṃsānāṃ vainateyagatiḥ parā | vainateyāc ca no janma sarveṣāṃ vānararṣabhāḥ

    "but the sixth path is that of the swans, endowed with strength and valour and graced with beauty and youth; and highest of all is the course of Vinatā's son (Garuḍa). And from Vinatā's line is the birth of us all, O bulls among monkeys."

    "किंतु छठा मार्ग बल-पराक्रम से संपन्न तथा रूप और यौवन से सुशोभित हंसों का है; और सबसे ऊँचा वैनतेय (गरुड़) का मार्ग है। हे वानरश्रेष्ठो! हम सबका जन्म वैनतेय के वंश से है।"

  28. Verse 28

    गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पिशिताशनाः । इहस्थो ऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा ॥

    garhitaṃ tu kṛtaṃ karma yena sma piśitāśanāḥ | ihastho 'haṃ prapaśyāmi rāvaṇaṃ jānakīṃ tathā

    "Though a blameworthy deed was done by which we became eaters of flesh, yet standing here I can clearly see both Rāvaṇa and Jānakī."

    "यद्यपि एक निंदनीय कर्म किया गया जिससे हम मांसाहारी बने, फिर भी यहाँ खड़ा-खड़ा मैं रावण और जानकी दोनों को स्पष्ट देख सकता हूँ।"

  29. Verse 29

    अस्माकम् अपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा । तस्माद् आहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः । आयोजनशतात् साग्राद् वयं पश्याम नित्यशः ॥

    asmākam api sauvarṇaṃ divyaṃ cakṣurbalaṃ tathā | tasmād āhāravīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ | āyojanaśatāt sāgrād vayaṃ paśyāma nityaśaḥ

    "We too have a golden, divine power of sight; therefore, by the virtue of our food and by our very nature, O monkeys, we see unceasingly from a full hundred yojanas and more."

    "हमारे पास भी स्वर्णमय, दिव्य दृष्टि-बल है; इसीलिए, हे वानरो! अपने आहार के गुण से और अपने स्वभाव से हम सदा पूरे सौ योजन और उससे भी अधिक दूर तक देखते हैं।"

  30. Verse 30

    अस्माकं विहिता वृत्तिर् निसार्गेण च दूरतः । विहिता पादमूले तु वृत्तिश् चरणयोधिनाम् ॥

    asmākaṃ vihitā vṛttir nisārgeṇa ca dūrataḥ | vihitā pādamūle tu vṛttiś caraṇayodhinām

    "For us a mode of life has been ordained by nature from afar, whereas for the foot-fighters a mode of life has been ordained close to their feet."

    Sampāti contrasts the far-ranging vision of birds with the earthbound life of ground-dwelling creatures.

    "हमारी जीविका स्वभाव से दूर तक (देखने के लिए) नियत है, जबकि पैरों से लड़ने वालों की जीविका उनके पैरों के समीप ही नियत है।"

  31. Verse 31

    उपायो दृश्यतां कश् चिल् लङ्घने लवणाम्भसः । अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ ॥

    upāyo dṛśyatāṃ kaś cil laṅghane lavaṇāmbhasaḥ | abhigamya tu vaidehīṃ samṛddhārthā gamiṣyatha

    "Let some means be found for leaping across the salt sea; having reached Vaidehī, you shall return with your purpose fulfilled."

    "खारे समुद्र को लाँघने का कोई उपाय खोजो; वैदेही तक पहुँचकर तुम अपना प्रयोजन सिद्ध करके लौटोगे।"

  32. Verse 32

    समुद्रं नेतुम् इच्छामि भवद्भिर् वरुणालयम् । प्रदास्याम्य् उदकं भ्रातुः स्वर्गतस्य महात्मनः ॥

    samudraṃ netum icchāmi bhavadbhir varuṇālayam | pradāsyāmy udakaṃ bhrātuḥ svargatasya mahātmanaḥ

    "I wish to be carried by you to the ocean, the abode of Varuṇa; I shall offer the water-oblation to my great-souled brother gone to heaven."

    "मैं चाहता हूँ कि तुम मुझे वरुण के निवास समुद्र तक ले चलो; मैं स्वर्ग को गए अपने महात्मा भाई को जल-तर्पण दूँगा।"

  33. Verse 33

    ततो नीत्वा तु तं देशं तीरे नदनदीपतेः । निर्दग्धपक्षं संपातिं वानराः सुमहौजसः ॥

    tato nītvā tu taṃ deśaṃ tīre nadanadīpateḥ | nirdagdhapakṣaṃ saṃpātiṃ vānarāḥ sumahaujasaḥ

    Then the monkeys of great might carried Sampāti, the vulture with scorched wings, to that place on the shore of the lord of rivers and streams (the ocean).

    तब महाबली वानर उस जले हुए पंखों वाले गीध संपाति को नदनदीपति (समुद्र) के तट पर उस स्थान तक ले गए।

  34. Verse 34

    पुनः प्रत्यानयित्वा वै तं देशं पतगेश्वरम् । बभूवुर् वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिम् उपलभ्य ते ॥

    punaḥ pratyānayitvā vai taṃ deśaṃ patageśvaram | babhūvur vānarā hṛṣṭāḥ pravṛttim upalabhya te

    Having then carried the lord of birds back again to that place, the monkeys became joyful, having gained their tidings.

    तब पक्षीश्वर को फिर से वापस उसी स्थान पर ले आकर वे वानर समाचार पाकर हर्षित हो गए।