Sarga 56
Kishkindha Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
शोकाद् भ्रष्टस्वरम् अपि श्रुत्वा ते हरियूथपाः । श्रद्दधुर् नैव तद् वाक्यं कर्मणा तस्य शङ्किताः ॥
śokād bhraṣṭasvaram api śrutvā te hariyūthapāḥ | śraddadhur naiva tad vākyaṃ karmaṇā tasya śaṅkitāḥ
Though they heard his voice broken with grief, those monkey-leaders did not believe his words, apprehensive because of his deed.
यद्यपि उन्होंने शोक से टूटे उसके स्वर को सुना, फिर भी उसके कर्म (भक्षण की बात) के कारण शंकित वे वानरयूथपति उसके वचन पर विश्वास न कर सके।
Verse 2
ते प्रायम् उपविष्टास् तु दृष्ट्वा गृध्रं प्लवंगमाः । चक्रुर् बुद्धिं तदा रौद्रां सर्वान् नो भक्षयिष्यति ॥
te prāyam upaviṣṭās tu dṛṣṭvā gṛdhraṃ plavaṃgamāḥ | cakrur buddhiṃ tadā raudrāṃ sarvān no bhakṣayiṣyati
The leaping ones, seated in fasting, seeing the vulture, then formed this dread thought: "He will devour us all."
प्रायोपवेशन पर बैठे उन प्लवगों ने उस गीध को देखकर तब यह भयंकर विचार किया — "यह हम सबको खा जाएगा।"
Verse 3
सर्वथा प्रायम् आसीनान् यदि नो भक्षयिष्यति । कृतकृत्या भविष्यामः क्षिप्रं सिद्धिम् इतो गताः ॥
sarvathā prāyam āsīnān yadi no bhakṣayiṣyati | kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṣipraṃ siddhim ito gatāḥ
"If in any case he devours us as we sit here fasting, we shall have accomplished our end and quickly attained our fulfilment from here."
"यदि किसी भी प्रकार यह हमें यहाँ अनशन पर बैठे हुए खा जाता है, तो हम कृतकृत्य हो जाएँगे और शीघ्र ही यहाँ से सिद्धि को प्राप्त कर लेंगे।"
Verse 4
एतां बुद्धिं ततश् चक्रुः सर्वे ते वानरर्षभाः । अवतार्य गिरेः शृङ्गाद् गृध्रम् आहाङ्गदस् तदा ॥
etāṃ buddhiṃ tataś cakruḥ sarve te vānararṣabhāḥ | avatārya gireḥ śṛṅgād gṛdhram āhāṅgadas tadā
Then all those bulls among monkeys formed this resolve; and Aṅgada, having brought the vulture down from the mountain summit, then said:
तब उन सभी वानरश्रेष्ठों ने यह निश्चय किया; और अंगद ने गीध को पर्वत-शिखर से नीचे उतारकर तब कहा —
Verse 5
बभूवुर् क्षरजो नाम वानरेन्द्रः प्रतापवान् । ममार्यः पार्थिवः पक्षिन् धार्मिकौ तस्य चात्मजौ ॥
babhūvur kṣarajo nāma vānarendraḥ pratāpavān | mamāryaḥ pārthivaḥ pakṣin dhārmikau tasya cātmajau
"There was a mighty monkey-king named Ṛkṣarajas, O bird — my noble sovereign; and he had two righteous sons."
The printed text 'babhūvur kṣarajo nāma' is garbled for 'babhūva ṛkṣarajo nāma,' the monkey-king Ṛkṣarajas, father (grandfather) of Vālī and Sugrīva; translated accordingly.
"हे पक्षी! ऋक्षरजस नामक एक प्रतापी वानरेंद्र था — मेरा आर्य राजा; और उसके दो धर्मात्मा पुत्र थे।"
Verse 6
सुग्रीवश् चैव वली च पुत्राव् ओघबलाव् उभौ । लोके विश्रुतकर्माभूद् राजा वाली पिता मम ॥
sugrīvaś caiva valī ca putrāv oghabalāv ubhau | loke viśrutakarmābhūd rājā vālī pitā mama
"Sugrīva and Vālī, both sons of overwhelming strength; and my father, King Vālī, was renowned in the world for his deeds."
"सुग्रीव और वाली, दोनों अपार बल वाले पुत्र; और मेरे पिता राजा वाली अपने कर्मों के लिए संसार में प्रसिद्ध थे।"
Verse 7
राजा कृत्स्नस्य जगत इक्ष्वाकूणां महारथः । रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥
rājā kṛtsnasya jagata ikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ | rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam
"The king of the whole world, the great chariot-warrior of the Ikṣvākus, the illustrious Rāma, son of Daśaratha, entered the Daṇḍaka forest,"
"समस्त जगत के राजा, इक्ष्वाकुओं के महारथी, श्रीमान दशरथनंदन राम दंडक वन में प्रविष्ट हुए —"
Verse 8
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । पितुर् निदेशनिरतो धर्म्यं पन्थानम् आश्रितः । तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥
lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā | pitur nideśanirato dharmyaṃ panthānam āśritaḥ | tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt
"together with his brother Lakṣmaṇa and with Vaidehī his wife, devoted to his father's command and treading the path of dharma; and his wife was carried off by force from Janasthāna by Rāvaṇa."
"अपने भाई लक्ष्मण तथा अपनी पत्नी वैदेही के साथ, पिता के आदेश में तत्पर और धर्मयुक्त मार्ग का आश्रय लेकर; और जनस्थान से उनकी पत्नी को रावण ने बलपूर्वक हर लिया।"
Verse 9
रामस्य च पितुर् मित्रं जटायुर् नाम गृध्रराट् । ददर्श सीतां वैदेहीं ह्रियमाणां विहायसा ॥
rāmasya ca pitur mitraṃ jaṭāyur nāma gṛdhrarāṭ | dadarśa sītāṃ vaidehīṃ hriyamāṇāṃ vihāyasā
"And Rāma's father's friend, the vulture-king named Jaṭāyus, saw Sītā Vaidehī as she was being carried off through the sky."
"और राम के पिता का मित्र, जटायु नामक गीधराज, आकाश-मार्ग से ले जाई जाती हुई सीता वैदेही को देखा।"
Verse 10
रावणं विरथं कृत्वा स्थापयित्वा च मैथिलीम् । परिश्रान्तश् च वृद्धश् च रावणेन हतो रणे ॥
rāvaṇaṃ virathaṃ kṛtvā sthāpayitvā ca maithilīm | pariśrāntaś ca vṛddhaś ca rāvaṇena hato raṇe
"Having unseated Rāvaṇa from his chariot and set Maithilī down, worn out and aged, he was slain by Rāvaṇa in battle."
"रावण को रथहीन करके और मैथिली को (भूमि पर) उतारकर, थका हुआ और वृद्ध वह जटायु युद्ध में रावण द्वारा मारा गया।"
Verse 11
एवं गृध्रो हतस् तेन रावणेन बहीयसा । संस्कृतश् चापि रामेण गतश् च गतिम् उत्तमाम् ॥
evaṃ gṛdhro hatas tena rāvaṇena bahīyasā | saṃskṛtaś cāpi rāmeṇa gataś ca gatim uttamām
"Thus the vulture was slain by that overpowering Rāvaṇa; and, honoured with funeral rites by Rāma, he went to the highest state."
"इस प्रकार वह गीध उस अत्यंत बलवान रावण द्वारा मारा गया; और राम द्वारा अंत्येष्टि-संस्कार पाकर वह परम गति को प्राप्त हुआ।"
Verse 12
ततो मम पितृव्येण सुग्रीवेण महात्मना । चकार राघवः सख्यं सो ऽवधीत् पितरं मम ॥
tato mama pitṛvyeṇa sugrīveṇa mahātmanā | cakāra rāghavaḥ sakhyaṃ so 'vadhīt pitaraṃ mama
"Then Rāghava made friendship with my uncle, the great-souled Sugrīva; and he slew my father."
"तब राघव ने मेरे चाचा, महात्मा सुग्रीव से मित्रता की; और उसने मेरे पिता का वध कर दिया।"
Verse 13
माम पित्रा विरुद्धो हि सुग्रीवः सचिवैः सह । निहत्य वालिनं रामस् ततस् तम् अभिषेचयत् ॥
māma pitrā viruddho hi sugrīvaḥ sacivaiḥ saha | nihatya vālinaṃ rāmas tatas tam abhiṣecayat
"For Sugrīva, together with his ministers, was at enmity with my father; and Rāma, having slain Vālī, then consecrated him (Sugrīva)."
"क्योंकि सुग्रीव अपने मंत्रियों सहित मेरे पिता से वैर रखता था; और राम ने वाली का वध करके फिर उस (सुग्रीव) का अभिषेक किया।"
Verse 14
स राज्ये स्थापितस् तेन सुग्रीवो वानरेश्वरः । राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥
sa rājye sthāpitas tena sugrīvo vānareśvaraḥ | rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam
"Set upon the throne by him, Sugrīva became lord of the monkeys, king of the chief monkeys, by whom we were sent forth."
"उस (राम) के द्वारा राज्य पर स्थापित सुग्रीव वानरेश्वर बना, वानरप्रमुखों का राजा, जिसने हमें भेजा है।"
Verse 15
एवं रामप्रयुक्तास् तु मार्गमाणास् ततस् ततः । वैदेहीं नाधिगच्छामो रात्रौ सूर्यप्रभाम् इव ॥
evaṃ rāmaprayuktās tu mārgamāṇās tatas tataḥ | vaidehīṃ nādhigacchāmo rātrau sūryaprabhām iva
"Thus, employed by Rāma, searching here and there, we do not find Vaidehī, like the sun's radiance in the night."
"इस प्रकार राम द्वारा नियुक्त होकर, यहाँ-वहाँ खोजते हुए, हम वैदेही को नहीं पा रहे — जैसे रात में सूर्य की प्रभा।"
Verse 16
ते वयं दण्दकारण्यं विचित्य सुसमाहिताः । अज्ञानात् तु प्रविष्टाः स्म धरण्या विवृतं बिलम् ॥
te vayaṃ daṇdakāraṇyaṃ vicitya susamāhitāḥ | ajñānāt tu praviṣṭāḥ sma dharaṇyā vivṛtaṃ bilam
"We, having searched the Daṇḍaka forest with full concentration, out of ignorance entered a cavern open in the earth."
"हम दंडकारण्य को एकाग्रचित्त होकर खोजते हुए, अनजाने में धरती में खुली हुई एक गुफा में प्रविष्ट हो गए।"
Verse 17
मयस्य माया विहितं तद् बिलं च विचिन्वताम् । व्यतीतस् तत्र नो मासो यो राज्ञा सामयः कृतः ॥
mayasya māyā vihitaṃ tad bilaṃ ca vicinvatām | vyatītas tatra no māso yo rājñā sāmayaḥ kṛtaḥ
"As we searched that cavern fashioned by Maya's magic, the month that the king had fixed as our term passed away there."
"मय की माया से रचित उस गुफा को खोजते हुए हमारा वह मास, जो राजा ने अवधि के रूप में नियत किया था, वहीं बीत गया।"
Verse 18
ते वयं कपिराजस्य सर्वे वचनकारिणः । कृतां संस्थाम् अतिक्रान्ता भयात् प्रायम् उपास्महे ॥
te vayaṃ kapirājasya sarve vacanakāriṇaḥ | kṛtāṃ saṃsthām atikrāntā bhayāt prāyam upāsmahe
"We, all of us doers of the monkey-king's bidding, having overstepped the set limit, out of fear now sit in fasting unto death."
"हम सब वानरराज के आदेश का पालन करने वाले, नियत अवधि को लाँघकर, भय से अब प्रायोपवेशन कर रहे हैं।"
Verse 19
क्रुद्धे तस्मिंस् तु काकुत्स्थे सुग्रीवे च सलक्ष्मणे । गतानाम् अपि सर्वेषां तत्र नो नास्ति जीवितम् ॥
kruddhe tasmiṃs tu kākutsthe sugrīve ca salakṣmaṇe | gatānām api sarveṣāṃ tatra no nāsti jīvitam
"For if that Kākutstha (Rāma) is angered, and Sugrīva with Lakṣmaṇa, there is no life for any of us, even should we return."
"क्योंकि यदि वह काकुत्स्थ (राम) क्रुद्ध हो गया, और लक्ष्मण सहित सुग्रीव भी, तो लौट जाने पर भी हम सबका जीवन शेष नहीं रहेगा।"