Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 55

Kishkindha Kanda

21 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    उपविष्टास् तु ते सर्वे यस्मिन् प्रायं गिरिस्थले । हरयो गृध्रराजश् च तं देशम् उपचक्रमे ॥

    upaviṣṭās tu te sarve yasmin prāyaṃ giristhale | harayo gṛdhrarājaś ca taṃ deśam upacakrame

    Now to that place on the mountain where they all sat in fasting, the monkeys and the king of vultures drew near.

    The vulture-king is Sampāti, introduced in the following verses.

    अब पर्वत के जिस स्थल पर वे सब प्रायोपवेशन के लिए बैठे थे, उस प्रदेश के पास वानर और गीधराज पहुँचे।

  2. Verse 2

    साम्पातिर् नाम नाम्ना तु चिरजीवी विहंगमः । भ्राता जटायुषः श्रीमान् प्रख्यातबलपौरुषः ॥

    sāmpātir nāma nāmnā tu cirajīvī vihaṃgamaḥ | bhrātā jaṭāyuṣaḥ śrīmān prakhyātabalapauruṣaḥ

    A bird named Sampāti, long of life, the glorious brother of Jaṭāyus, renowned for his strength and valour,

    संपाति नामक एक पक्षी, जो दीर्घायु था, जटायु का श्रीमान भाई था और अपने बल-पौरुष के लिए प्रसिद्ध था,

  3. Verse 3

    कन्दराद् अभिनिष्क्रम्य स विन्ध्यस्य महागिरेः । उपविष्टान् हरीन् दृष्ट्वा हृष्टात्मा गिरम् अब्रवीत् ॥

    kandarād abhiniṣkramya sa vindhyasya mahāgireḥ | upaviṣṭān harīn dṛṣṭvā hṛṣṭātmā giram abravīt

    came forth from a cavern of the great Vindhya mountain, and, seeing the monkeys seated there, with glad heart spoke these words:

    महान विंध्य पर्वत की एक कंदरा से बाहर निकलकर, वहाँ बैठे वानरों को देखकर प्रसन्नचित्त होकर ये वचन बोला —

  4. Verse 4

    विधिः किल नरं लोके विधानेनानुवर्तते । यथायं विहितो भक्ष्यश् चिरान् मह्यम् उपागतः ॥

    vidhiḥ kila naraṃ loke vidhānenānuvartate | yathāyaṃ vihito bhakṣyaś cirān mahyam upāgataḥ

    "Fate, it is said, follows a man in the world through its ordinance: just as now this food ordained for me has come to me after long waiting."

    "कहते हैं कि विधाता संसार में अपने विधान के अनुसार मनुष्य के पीछे चलता है: जैसे मेरे लिए नियत यह भोजन दीर्घ प्रतीक्षा के बाद मुझे आ मिला है।"

  5. Verse 5

    परम्पराणां भक्षिष्ये वानराणां मृतं मृतम् । उवाचैवं वचः पक्षी तान् निरीक्ष्य प्लवंगमान् ॥

    paramparāṇāṃ bhakṣiṣye vānarāṇāṃ mṛtaṃ mṛtam | uvācaivaṃ vacaḥ pakṣī tān nirīkṣya plavaṃgamān

    "I shall eat these monkeys one after another, as each dies in turn." Thus spoke the bird, gazing upon the leaping ones.

    "इन वानरों को मैं क्रमशः एक-एक करके खाऊँगा, जैसे-जैसे प्रत्येक मरता जाएगा।" उन प्लवगों को देखते हुए पक्षी ने ऐसे वचन कहे।

  6. Verse 6

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भक्षलुब्धस्य पक्षिणः । अङ्गदः परम् आयस्तो हनूमन्तम् अथाब्रवीत् ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā bhakṣalubdhasya pakṣiṇaḥ | aṅgadaḥ param āyasto hanūmantam athābravīt

    Hearing those words of the bird greedy for food, Aṅgada, greatly distressed, then said to Hanumān:

    भोजन के लोभी उस पक्षी के वे वचन सुनकर अत्यंत व्यथित अंगद ने तब हनुमान से कहा —

  7. Verse 7

    पश्य सीतापदेशेन साक्षाद् वैवस्वतो यमः । इमं देशम् अनुप्राप्तो वानराणां विपत्तये ॥

    paśya sītāpadeśena sākṣād vaivasvato yamaḥ | imaṃ deśam anuprāpto vānarāṇāṃ vipattaye

    "See — under the pretext of Sītā, Yama, son of Vivasvat, in very person, has come to this place for the destruction of the monkeys."

    "देखो — सीता के बहाने साक्षात विवस्वान का पुत्र यम वानरों के विनाश के लिए इस प्रदेश में आ पहुँचा है।"

  8. Verse 8

    रामस्य न कृतं कार्यं राज्ञो न च वचः कृतम् । हरीणाम् इयम् अज्ञाता विपत्तिः सहसागता ॥

    rāmasya na kṛtaṃ kāryaṃ rājño na ca vacaḥ kṛtam | harīṇām iyam ajñātā vipattiḥ sahasāgatā

    "Rāma's task is not accomplished, nor the king's command carried out; this unforeseen calamity has suddenly befallen the monkeys."

    "न राम का कार्य पूरा हुआ, न राजा का आदेश पालन हुआ; वानरों पर यह अनपेक्षित विपत्ति सहसा आ पड़ी है।"

  9. Verse 9

    वैदेह्याः प्रियकामेन कृतं कर्म जटायुषा । गृध्रराजेन यत् तत्र श्रुतं वस् तद् अशेषतः ॥

    vaidehyāḥ priyakāmena kṛtaṃ karma jaṭāyuṣā | gṛdhrarājena yat tatra śrutaṃ vas tad aśeṣataḥ

    "The deed done there by Jaṭāyus, the vulture-king, who sought to please Vaidehī, has been heard by you all in full."

    "वैदेही का प्रिय करने के इच्छुक गीधराज जटायु ने वहाँ जो कार्य किया, उसे तुम सबने पूरी तरह सुना है।"

  10. Verse 10

    तथा सर्वाणि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्य् अपि । प्रियं कुर्वन्ति रामस्य त्यक्त्वा प्राणान् यथा वयम् ॥

    tathā sarvāṇi bhūtāni tiryagyonigatāny api | priyaṃ kurvanti rāmasya tyaktvā prāṇān yathā vayam

    "Thus all beings, even those born in the animal realm, do what pleases Rāma, laying down their lives, as we do."

    "इस प्रकार समस्त प्राणी, पशु-योनि में उत्पन्न हुए भी, राम का प्रिय करते हैं, अपने प्राण त्यागकर — जैसे हम कर रहे हैं।"

  11. Verse 11

    राघवार्थे परिश्रान्ता वयं संत्यक्तजीविताः । कान्ताराणि प्रपन्नाः स्म न च पश्याम मैथिलीम् ॥

    rāghavārthe pariśrāntā vayaṃ saṃtyaktajīvitāḥ | kāntārāṇi prapannāḥ sma na ca paśyāma maithilīm

    "For Rāghava's sake we are worn out, having given up our lives; we have come into these wilds, and yet we do not see Maithilī."

    "राघव के लिए हम थके हुए, अपने प्राण त्यागे हुए, इन बीहड़ वनों में आ पहुँचे, फिर भी मैथिली को नहीं देख पाते।"

  12. Verse 12

    स सुखी गृध्रराजस् तु रावणेन हतो रणे । मुक्तश् च सुग्रीवभयाद् गतश् च परमां गतिम् ॥

    sa sukhī gṛdhrarājas tu rāvaṇena hato raṇe | muktaś ca sugrīvabhayād gataś ca paramāṃ gatim

    "But that vulture-king is happy — slain by Rāvaṇa in battle, released from the fear of Sugrīva, and gone to the highest state."

    "किंतु वह गीधराज सुखी है — रावण द्वारा युद्ध में मारा गया, सुग्रीव के भय से मुक्त हुआ और परम गति को प्राप्त हुआ।"

  13. Verse 13

    जटायुषो विनाशेन राज्ञो दशरथस्य च । हरणेन च वैदेह्याः संशयं हरयो गताः ॥

    jaṭāyuṣo vināśena rājño daśarathasya ca | haraṇena ca vaidehyāḥ saṃśayaṃ harayo gatāḥ

    "By the death of Jaṭāyus, and of King Daśaratha, and by the carrying off of Vaidehī, the monkeys have come to doubt."

    "जटायु के विनाश से, राजा दशरथ के (निधन) से, और वैदेही के अपहरण से वानर संशय में पड़ गए हैं।"

  14. Verse 14

    रामलक्ष्मणयोर् वासाम् अरण्ये सह सीतया । राघवस्य च बाणेन वालिनश् च तथा वधः ॥

    rāmalakṣmaṇayor vāsām araṇye saha sītayā | rāghavasya ca bāṇena vālinaś ca tathā vadhaḥ

    "The dwelling of Rāma and Lakṣmaṇa in the forest with Sītā, and the slaying of Vālī too by Rāghava's arrow,"

    "राम और लक्ष्मण का सीता के साथ वन में निवास, और राघव के बाण से वाली का वध भी,"

  15. Verse 15

    रामकोपाद् अशेषाणां राक्षसानां तथा वधः । कैकेय्या वरदानेन इदं हि विकृतं कृतम् ॥

    rāmakopād aśeṣāṇāṃ rākṣasānāṃ tathā vadhaḥ | kaikeyyā varadānena idaṃ hi vikṛtaṃ kṛtam

    "and the slaying likewise of all the rākṣasas through Rāma's wrath — all this disaster was wrought by Kaikeyī's boon."

    "और इसी प्रकार राम के क्रोध से समस्त राक्षसों का वध — यह सारा अनर्थ कैकेयी के वरदान से किया गया।"

  16. Verse 16

    तत् तु श्रुत्वा तदा वाक्यम् अङ्गदस्य मुखोद्गतम् । अब्रवीद् वचनं गृध्रस् तीक्ष्णतुण्डो महास्वनः ॥

    tat tu śrutvā tadā vākyam aṅgadasya mukhodgatam | abravīd vacanaṃ gṛdhras tīkṣṇatuṇḍo mahāsvanaḥ

    Hearing those words issuing from Aṅgada's mouth, the vulture, sharp of beak and loud of voice, then spoke:

    तब अंगद के मुख से निकले उन वचनों को सुनकर तीखी चोंच वाले और ऊँचे स्वर वाले उस गीध ने ये वचन कहे —

  17. Verse 17

    को ऽयं गिरा घोषयति प्राणैः प्रियतरस्य मे । जटायुषो वधं भ्रातुः कम्पयन्न् इव मे मनः ॥

    ko 'yaṃ girā ghoṣayati prāṇaiḥ priyatarasya me | jaṭāyuṣo vadhaṃ bhrātuḥ kampayann iva me manaḥ

    "Who is this that proclaims aloud the slaying in battle of my brother Jaṭāyus, dearer to me than life, shaking as it were my very heart?"

    "यह कौन है जो मेरे प्राणों से भी प्रियतर मेरे भाई जटायु के वध की घोषणा कर रहा है, मानो मेरे मन को कँपाता हुआ?"

  18. Verse 18

    कथम् आसीज् जनस्थाने युद्धं राक्षसगृध्रयोः । नामधेयम् इदं भ्रातुश् चिरस्याद्य मया श्रुतम् ॥

    katham āsīj janasthāne yuddhaṃ rākṣasagṛdhrayoḥ | nāmadheyam idaṃ bhrātuś cirasyādya mayā śrutam

    "How came there to be, at Janasthāna, a battle between the rākṣasa and the vulture? This name of my brother I have heard today after a long while."

    "जनस्थान में राक्षस और गीध के बीच युद्ध कैसे हुआ? मेरे भाई का यह नाम आज दीर्घकाल के बाद मैंने सुना।"

  19. Verse 19

    यवीयसो गुणज्ञस्य श्लाघनीयस्य विक्रमैः । तद् इच्छेयम् अहं श्रोतुं विनाशं वानरर्षभाः ॥

    yavīyaso guṇajñasya ślāghanīyasya vikramaiḥ | tad iccheyam ahaṃ śrotuṃ vināśaṃ vānararṣabhāḥ

    "That destruction of my younger brother — knower of virtue, praiseworthy for his feats — I wish to hear of it, O bulls among monkeys."

    "हे वानरश्रेष्ठो! गुणों के ज्ञाता, अपने पराक्रमों के लिए प्रशंसनीय, मेरे उस छोटे भाई के विनाश का वृत्तांत मैं सुनना चाहता हूँ।"

  20. Verse 20

    भ्रातुर् जटायुषस् तस्य जनस्थाननिवासिनः । तस्यैव च मम भ्रातुः सखा दशरथः कथम् । यस्य रामः प्रियः पुत्रो ज्येष्ठो गुरुजनप्रियः ॥

    bhrātur jaṭāyuṣas tasya janasthānanivāsinaḥ | tasyaiva ca mama bhrātuḥ sakhā daśarathaḥ katham | yasya rāmaḥ priyaḥ putro jyeṣṭho gurujanapriyaḥ

    "How came Daśaratha to be the friend of that brother of mine, Jaṭāyus, dweller in Janasthāna — Daśaratha, whose beloved eldest son is Rāma, dear to his elders?"

    "जनस्थान में रहने वाले मेरे उस भाई जटायु का मित्र दशरथ कैसे हुआ — वही दशरथ, जिसका प्रिय ज्येष्ठ पुत्र राम है, जो गुरुजनों का प्रिय है?"

  21. Verse 21

    सूर्यांशुदग्धपक्षत्वान् न शक्नोमि विसर्पितुम् । इच्छेयं पर्वताद् अस्माद् अवतर्तुम् अरिंदमाः ॥

    sūryāṃśudagdhapakṣatvān na śaknomi visarpitum | iccheyaṃ parvatād asmād avatartum ariṃdamāḥ

    "Because my wings were scorched by the sun's rays, I am unable to move about; I wish to come down from this mountain, O tamers of foes."

    "सूर्य की किरणों से पंख जल जाने के कारण मैं चल-फिर नहीं सकता; हे शत्रुदमनो! मैं इस पर्वत से नीचे उतरना चाहता हूँ।"