Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 54

Kishkindha Kanda

21 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । स्वामिसत्कारसंयुक्तम् अङ्गदो वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam | svāmisatkārasaṃyuktam aṅgado vākyam abravīt

    Hearing Hanumān's words, humble and attuned to dharma and to the honouring of his master, Aṅgada spoke:

    हनुमान के विनम्र, धर्मयुक्त और स्वामी के सत्कार से युक्त वचन सुनकर अंगद ने कहा —

  2. Verse 2

    स्थैर्यं सर्वात्मना शौचम् आनृशंस्यम् अथार्जवम् । विक्रमैश् चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥

    sthairyaṃ sarvātmanā śaucam ānṛśaṃsyam athārjavam | vikramaiś caiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate

    "Steadfastness, purity in every respect, gentleness, uprightness, prowess, and firmness — none of these is found in Sugrīva."

    "स्थिरता, सब प्रकार से पवित्रता, दयालुता, सरलता, पराक्रम और धैर्य — इनमें से कोई भी सुग्रीव में नहीं पाया जाता।"

  3. Verse 3

    भ्रातुर् ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवितो महिषीं प्रियाम् । धर्मेण मातरं यस् तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥

    bhrātur jyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvito mahiṣīṃ priyām | dharmeṇa mātaraṃ yas tu svīkaroti jugupsitaḥ

    "He who, while his elder brother yet lived, took for himself that brother's wife, his beloved queen, claiming his own mother under the guise of dharma — a thing to be loathed —"

    "जिसने अपने बड़े भाई के जीवित रहते ही उसकी पत्नी, प्रिय पटरानी को, धर्म के बहाने अपनी माता के समान को अपना लिया — यह घृणित कार्य है —"

  4. Verse 4

    कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा दुरात्मना । युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥

    kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā durātmanā | yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham

    "how can he know dharma, he who, when his evil-souled brother had been appointed to the duel, shut up the mouth of the cavern?"

    "वह धर्म को कैसे जानता है, जिसने युद्ध के लिए नियुक्त किए गए अपने उस दुरात्मा भाई के समय गुफा का मुख बंद कर दिया?"

  5. Verse 5

    सत्यात् पाणिगृहीतश् च कृतकर्मा महायशाः । विस्मृतो राघवो येन स कस्य सुकृतं स्मरेत् ॥

    satyāt pāṇigṛhītaś ca kṛtakarmā mahāyaśāḥ | vismṛto rāghavo yena sa kasya sukṛtaṃ smaret

    "He by whom the great and renowned Rāghava — whose hand he grasped in good faith, who had done the deed for him — was forgotten: whose good turn would such a one ever remember?"

    "जिसने सत्यपूर्वक हाथ थामा, जिसने उसके लिए कार्य किया, उस महायशस्वी राघव को जिसने भुला दिया — वह किसी के उपकार का स्मरण भला क्यों रखेगा?"

  6. Verse 6

    लक्ष्मणस्य भयाद् येन नाधर्मभयभीरुणा । आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्मम् अस्मिन् कथं भवेत् ॥

    lakṣmaṇasya bhayād yena nādharmabhayabhīruṇā | ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmam asmin kathaṃ bhavet

    "He by whom, not out of fear of unrighteousness but only out of fear of Lakṣmaṇa, we were ordered to seek Sītā — how can there be dharma in him?"

    "जिसने अधर्म के भय से नहीं, बल्कि केवल लक्ष्मण के भय से हमें सीता खोजने का आदेश दिया — उसमें धर्म कैसे हो सकता है?"

  7. Verse 7

    तस्मिन् पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि । आर्यः को विश्वसेज् जातु तत् कुलीनो जिजीविषुः ॥

    tasmin pāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani | āryaḥ ko viśvasej jātu tat kulīno jijīviṣuḥ

    "In that sinful, ungrateful, forgetful, fickle-minded one — what noble man of good lineage, wishing to live, would ever place his trust?"

    "उस पापी, कृतघ्न, स्मृतिहीन और चंचल मन वाले पर — जीने की इच्छा रखने वाला कौन कुलीन आर्य कभी विश्वास करेगा?"

  8. Verse 8

    राज्ये पुत्रं प्रतिष्ठाप्य सगुणो निर्गुणो ऽपि वा । कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥

    rājye putraṃ pratiṣṭhāpya saguṇo nirguṇo 'pi vā | kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati

    "Having set his son upon the throne, whether that son be worthy or unworthy, how will Sugrīva let me — born of his enemy's line — live?"

    "अपने पुत्र को — चाहे वह योग्य हो या अयोग्य — राज्य पर स्थापित करके, शत्रु-कुल में उत्पन्न मुझे सुग्रीव जीवित कैसे रहने देगा?"

  9. Verse 9

    भिन्नमन्त्रो ऽपराद्धश् च हीनशक्तिः कथं ह्य् अहम् । किष्किन्धां प्राप्य जीवेयम् अनाथ इव दुर्बलः ॥

    bhinnamantro 'parāddhaś ca hīnaśaktiḥ kathaṃ hy aham | kiṣkindhāṃ prāpya jīveyam anātha iva durbalaḥ

    "My counsel broken, an offender, with my power gone — how could I, on reaching Kiṣkindhā, live, weak and as though masterless?"

    "जिसका मंत्र भंग हो गया, जो अपराधी है, जिसकी शक्ति क्षीण हो गई — ऐसा मैं किष्किंधा पहुँचकर अनाथ और दुर्बल की भाँति कैसे जीवित रह सकूँगा?"

  10. Verse 10

    उपांशुदण्डेन हि मां बन्धनेनोपपादयेत् । शठः क्रूरो नृशंसश् च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥

    upāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhanenopapādayet | śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaś ca sugrīvo rājyakāraṇāt

    "That crafty, cruel, pitiless Sugrīva would surely, for the sake of the kingdom, bring me to a secret punishment by imprisonment."

    "वह धूर्त, क्रूर और निर्दय सुग्रीव राज्य के लिए मुझे अवश्य ही गुप्त दंड देकर बंधन में डाल देगा।"

  11. Verse 11

    बन्धनाच् चावसादान् मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् । अनुजानीत मां सर्वे गृहान् गच्छन्तु वानराः ॥

    bandhanāc cāvasādān me śreyaḥ prāyopaveśanam | anujānīta māṃ sarve gṛhān gacchantu vānarāḥ

    "Better for me than imprisonment and ruin is to sit in fasting unto death. Give me leave, all of you, and let the monkeys go to their homes."

    "बंधन और उस दुर्दशा से तो मेरे लिए प्रायोपवेशन ही श्रेयस्कर है। तुम सब मुझे अनुमति दो, और वानर अपने घरों को जाएँ।"

  12. Verse 12

    अहं वः प्रतिजानामि न गमिष्याम्य् अहं पुरीम् । इहैव प्रायम् आसिष्ये श्रेयो मरणम् एव मे ॥

    ahaṃ vaḥ pratijānāmi na gamiṣyāmy ahaṃ purīm | ihaiva prāyam āsiṣye śreyo maraṇam eva me

    "I declare to you: I shall not go to the city. Here itself I shall sit and fast unto death; death alone is better for me."

    "मैं तुम्हें घोषित करता हूँ — मैं नगर को नहीं जाऊँगा। यहीं बैठकर मैं प्रायोपवेशन करूँगा; मेरे लिए मृत्यु ही श्रेयस्कर है।"

  13. Verse 13

    अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलम् एव च । वाच्यस् ततो यवीयान् मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥

    abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalam eva ca | vācyas tato yavīyān me sugrīvo vānareśvaraḥ

    "With a salutation first, and with inquiry after his welfare, is my younger kinsman, Sugrīva the lord of monkeys, to be addressed."

    "पहले प्रणाम करके और कुशल पूछकर, मेरे उस छोटे सुग्रीव, वानरेश्वर से यह कहना।"

  14. Verse 14

    आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे । मातरं चैव मे ताराम् आश्वासयितुम् अर्हथ ॥

    ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me | mātaraṃ caiva me tārām āśvāsayitum arhatha

    "My welfare, with a wish for health, is to be told to my mother Rumā; and my mother Tārā too you ought to console."

    "आरोग्य-कामना सहित कुशल मेरी माता रुमा से कहना; और मेरी माता तारा को भी तुम्हें सांत्वना देनी चाहिए।"

  15. Verse 15

    प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी । विनष्टं माम् इह श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ॥

    prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī | vinaṣṭaṃ mām iha śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam

    "She, by nature loving her son, compassionate and austere, hearing that I have perished here, will surely give up her life."

    "स्वभाव से पुत्र-प्रेमी, दयालु और तपस्विनी वह, मेरे यहाँ नष्ट हो जाने का समाचार सुनकर निश्चय ही अपने प्राण त्याग देगी।"

  16. Verse 16

    एतावद् उक्त्वा वचनं वृद्धान् अप्य् अभिवाद्य च । संविवेशाङ्गदो भूमौ रुदन् दर्भेषु दुर्मनाः ॥

    etāvad uktvā vacanaṃ vṛddhān apy abhivādya ca | saṃviveśāṅgado bhūmau rudan darbheṣu durmanāḥ

    Having spoken thus far, and having saluted the elders too, Aṅgada, weeping and downcast, lay down upon the ground, upon the darbha grass.

    इतने वचन कहकर और वृद्धजनों को भी प्रणाम करके अंगद रोता हुआ और उदास होकर कुश की शय्या पर भूमि पर लेट गया।

  17. Verse 17

    तस्य संविशतस् तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः । नयनेभ्यः प्रमुमुचुर् उष्णं वै वारिदुःखिताः ॥

    tasya saṃviśatas tatra rudanto vānararṣabhāḥ | nayanebhyaḥ pramumucur uṣṇaṃ vai vāriduḥkhitāḥ

    As he lay down there, the bulls among monkeys, weeping and afflicted with grief, poured hot tears from their eyes.

    उसके वहाँ लेटने पर रोते हुए वे वानरश्रेष्ठ शोक से पीड़ित होकर अपनी आँखों से गर्म आँसू बहाने लगे।

  18. Verse 18

    सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश् च वालिनम् । परिवार्याङ्गदो सर्वे व्यवस्यन् प्रायम् आसितुम् ॥

    sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaś ca vālinam | parivāryāṅgado sarve vyavasyan prāyam āsitum

    Reviling Sugrīva and praising Vālī, all of them, surrounding Aṅgada, resolved to sit in fasting unto death.

    सुग्रीव की निंदा करते और वाली की प्रशंसा करते हुए वे सब अंगद को घेरकर प्रायोपवेशन करने का निश्चय करने लगे।

  19. Verse 19

    मतं तद् वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः । उपस्पृश्योदकं सर्वे प्राङ्मुखाः समुपाविशन् । दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥

    mataṃ tad vāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ | upaspṛśyodakaṃ sarve prāṅmukhāḥ samupāviśan | dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ

    Learning the resolve of Vālī's son, all the bulls among the leaping ones, having touched water, sat down facing east upon darbha grass whose tips pointed south, taking their places on the northern shore.

    वालिपुत्र के इस निश्चय को जानकर वे सभी प्लवगश्रेष्ठ जल का स्पर्श करके, दक्षिणाग्र कुश-शय्या पर उत्तर तट का आश्रय लेकर, पूर्व की ओर मुख करके बैठ गए।

  20. Verse 20

    स संविशद्भिर् बहुभिर् महीधरो; महाद्रिकूटप्रमितैः प्लवंगमैः ॥

    sa saṃviśadbhir bahubhir mahīdharo; mahādrikūṭapramitaiḥ plavaṃgamaiḥ

    That mountain, with the many leaping ones lying down upon it — monkeys as huge as great mountain peaks —

    बड़े-बड़े पर्वत-शिखरों के समान विशाल अनेक वानरों के लेटने से वह पर्वत —

  21. Verse 21

    बभूव संनादितनिर्झरान्तरो; भृशं नदद्भिर् जलदैर् इवोल्बणैः ॥

    babhūva saṃnāditanirjharāntaro; bhṛśaṃ nadadbhir jaladair ivolbaṇaiḥ

    became a place whose ravines resounded, as if with storm-clouds thundering loud and terrible.

    ऐसा हो गया कि उसकी कंदराएँ प्रतिध्वनित हो उठीं, मानो अत्यंत भयंकर गरजते हुए मेघों से।