Sarga 51

Verse 1

अथ तान् अब्रवीत् सर्वान् विश्रान्तान् हरियूथपान् । इदं वचनम् एकाग्रा तापसी धर्मचारिणी ॥

atha tān abravīt sarvān viśrāntān hariyūthapān | idaṃ vacanam ekāgrā tāpasī dharmacāriṇī

Then the ascetic woman who trod the path of dharma, with single mind, spoke these words to all those rested monkey-leaders:

तब धर्माचारिणी उस तपस्विनी ने एकाग्रचित्त होकर विश्राम कर चुके उन सभी वानरयूथपतियों से ये वचन कहे —

Verse 2

वानरा यदि वः खेदः प्रनष्टः फलभक्षणात् । यदि चैतन् मया श्राव्यं श्रोतुम् इच्छामि कथ्यताम् ॥

vānarā yadi vaḥ khedaḥ pranaṣṭaḥ phalabhakṣaṇāt | yadi caitan mayā śrāvyaṃ śrotum icchāmi kathyatām

"Monkeys, if your weariness is gone through the eating of the fruits, and if this may be told in my hearing, I wish to hear it; let it be spoken."

"हे वानरो! यदि फल खाने से तुम्हारी थकान दूर हो गई है, और यदि यह मेरे सुनने योग्य हो, तो मैं सुनना चाहती हूँ; बताओ।"

Verse 3

तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा हनुमान् मारुतात्मजः । आर्जवेन यथातत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

tasyās tad vacanaṃ śrutvā hanumān mārutātmajaḥ | ārjavena yathātattvam ākhyātum upacakrame

Hearing her words, Hanumān, son of the Wind, began to recount the matter truly, with candour:

उसके वे वचन सुनकर वायुपुत्र हनुमान सरलता से यथार्थ रूप से वृत्तांत कहने लगा —

Verse 4

राजा सर्वस्य लोकस्य महेन्द्रवरुणोपमः । रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥

rājā sarvasya lokasya mahendravaruṇopamaḥ | rāmo dāśarathiḥ śrīmān praviṣṭo daṇḍakāvanam

"The king of all the world, the equal of great Indra and Varuṇa, the illustrious Rāma, son of Daśaratha, entered the Daṇḍaka forest,"

"समस्त लोक के राजा, महेंद्र और वरुण के समान, श्रीमान दशरथनंदन राम दंडक वन में प्रविष्ट हुए —"

Verse 5

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया । तस्य भार्या जनस्थानाद् रावणेन हृता बलात् ॥

lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā | tasya bhāryā janasthānād rāvaṇena hṛtā balāt

"together with his brother Lakṣmaṇa and with Vaidehī his wife; and his wife was carried off by force from Janasthāna by Rāvaṇa."

"अपने भाई लक्ष्मण तथा अपनी पत्नी वैदेही के साथ; और जनस्थान से उनकी पत्नी को रावण ने बलपूर्वक हर लिया।"

Verse 6

वीरस् तस्य सखा राज्ञः सुग्रीवो नाम वानरः । राजा वानरमुख्यानां येन प्रस्थापिता वयम् ॥

vīras tasya sakhā rājñaḥ sugrīvo nāma vānaraḥ | rājā vānaramukhyānāṃ yena prasthāpitā vayam

"A hero, the friend of that king, is a monkey named Sugrīva, king of the chief monkeys, by whom we were sent forth."

"उस राजा का एक वीर मित्र है, सुग्रीव नामक वानर, जो वानरप्रमुखों का राजा है, जिसने हमें भेजा है।"

Verse 7

अगस्त्यचरिताम् आशां दक्षिणां यमरक्षिताम् । सहैभिर् वानरैर् मुख्यैर् अङ्गदप्रमुखैर् वयम् ॥

agastyacaritām āśāṃ dakṣiṇāṃ yamarakṣitām | sahaibhir vānarair mukhyair aṅgadapramukhair vayam

"We, together with these chief monkeys headed by Aṅgada, were dispatched to the southern quarter trodden by Agastya and guarded by Yama,"

"हम, अंगद आदि इन प्रमुख वानरों के साथ, अगस्त्य द्वारा सेवित और यम द्वारा रक्षित दक्षिण दिशा में भेजे गए,"

Verse 8

रावणं सहिताः सर्वे राक्षसं कामरूपिणम् । सीतया सह वैदेह्या मार्गध्वम् इति चोदिताः ॥

rāvaṇaṃ sahitāḥ sarve rākṣasaṃ kāmarūpiṇam | sītayā saha vaidehyā mārgadhvam iti coditāḥ

"all of us together, urged with the command: 'Search for Rāvaṇa, the rākṣasa who changes shape at will, together with Sītā, the daughter of Videha.'"

"हम सब मिलकर इस आदेश से प्रेरित हुए — 'इच्छानुसार रूप धारण करने वाले राक्षस रावण को विदेहनंदिनी सीता सहित खोजो।'"

Verse 9

विचित्य तु वयं सर्वे समग्रां दक्षिणां दिशम् । बुभुक्षिताः परिश्रान्ता वृक्षमूलम् उपाश्रिताः ॥

vicitya tu vayaṃ sarve samagrāṃ dakṣiṇāṃ diśam | bubhukṣitāḥ pariśrāntā vṛkṣamūlam upāśritāḥ

"Having searched the whole southern quarter, all of us, hungry and wearied, took shelter at the foot of a tree."

"समूची दक्षिण दिशा को खोजकर हम सब भूखे और थके हुए एक वृक्ष के मूल में आश्रय लेकर बैठ गए।"

Verse 10

विवर्णवदनाः सर्वे सर्वे ध्यानपरायणाः । नाधिगच्छामहे पारं मग्नाश् चिन्तामहार्णवे ॥

vivarṇavadanāḥ sarve sarve dhyānaparāyaṇāḥ | nādhigacchāmahe pāraṃ magnāś cintāmahārṇave

"All of us, with faces grown pale, all sunk in brooding, could not reach the far shore, plunged in the great ocean of care."

"हम सब फीके पड़े मुख वाले, सब चिंता में डूबे हुए, चिंता के महासागर में मग्न होकर उसका पार न पा सके।"

Verse 11

चारयन्तस् ततश् चक्षुर् दृष्टवन्तो महद् बिलम् । लतापादपसंछन्नं तिमिरेण समावृतम् ॥

cārayantas tataś cakṣur dṛṣṭavanto mahad bilam | latāpādapasaṃchannaṃ timireṇa samāvṛtam

"Then, casting our eyes about, we beheld a great cavern covered with creepers and trees and wrapped in darkness."

"तब चारों ओर दृष्टि डालते हुए हमने लताओं और वृक्षों से ढकी तथा अंधकार से घिरी एक विशाल गुफा देखी।"

Verse 12

अस्माद् धंसा जलक्लिन्नाः पक्षैः सलिलरेणुभिः । कुरराः सारसाश् चैव निष्पतन्ति पतत्रिणः । साध्व् अत्र प्रविशामेति मया तूक्ताः प्लवंगमाः ॥

asmād dhaṃsā jalaklinnāḥ pakṣaiḥ salilareṇubhiḥ | kurarāḥ sārasāś caiva niṣpatanti patatriṇaḥ | sādhv atra praviśāmeti mayā tūktāḥ plavaṃgamāḥ

"From it swans drenched with water, their wings bearing the spray of droplets, and ospreys and cranes, winged birds, were flying out; so I said to the leaping ones, 'It is well that we enter here.'"

"इसमें से जल से भीगे, पंखों पर जल की बूँदें लिए हंस, तथा कुरर और सारस — ये पक्षी बाहर निकल रहे थे; तब मैंने उन वानरों से कहा — 'अच्छा हो कि हम यहाँ प्रवेश करें।'"

Verse 13

तेषाम् अपि हि सर्वेषाम् अनुमानम् उपागतम् । गच्छामः प्रविशामेति भर्तृकार्यत्वरान्विताः ॥

teṣām api hi sarveṣām anumānam upāgatam | gacchāmaḥ praviśāmeti bhartṛkāryatvarānvitāḥ

"And to all of them too this inference came; so, pressed by the haste of our master's task, [we said] 'Let us go, let us enter.'"

"उन सबके मन में भी यही अनुमान आया; अतः स्वामी के कार्य की शीघ्रता से प्रेरित होकर (हमने कहा) — 'चलो, प्रवेश करें।'"

Verse 14

ततो गाढं निपतिता गृह्य हस्तौ परस्परम् । इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् ॥

tato gāḍhaṃ nipatitā gṛhya hastau parasparam | idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam

"Then, pressed close together, grasping one another's hands, we suddenly entered this cavern enveloped in darkness."

"तब परस्पर एक-दूसरे का हाथ पकड़कर, पास-पास सटे हुए, हम सहसा इस अंधकार से ढकी गुफा में प्रविष्ट हुए।"

Verse 15

एतन् नः कायम् एतेन कृत्येन वयम् आगताः । त्वां चैवोपगताः सर्वे परिद्यूना बुभुक्षिताः ॥

etan naḥ kāyam etena kṛtyena vayam āgatāḥ | tvāṃ caivopagatāḥ sarve paridyūnā bubhukṣitāḥ

"This is our business; on this errand we have come, and we have all come to you, worn out and hungry."

"यही हमारा कार्य है; इसी प्रयोजन से हम आए हैं, और हम सब थके हुए और भूखे होकर आपके पास आ पहुँचे हैं।"

Verse 16

आतिथ्यधर्मदत्तानि मूलानि च फलानि च । अस्माभिर् उपभुक्तानि बुभुक्षापरिपीडितैः ॥

ātithyadharmadattāni mūlāni ca phalāni ca | asmābhir upabhuktāni bubhukṣāparipīḍitaiḥ

"The roots and fruits given by you in the duty of hospitality have been eaten by us, oppressed as we were by hunger."

"भूख से पीड़ित हमने आतिथ्य-धर्म के रूप में आपके द्वारा दी गई जड़ें और फल खाए हैं।"

Verse 17

यत् त्वया रक्षिताः सर्वे म्रियमाणा बुभुक्षया । ब्रूहि प्रत्युपकारार्थं किं ते कुर्वन्तु वानराः ॥

yat tvayā rakṣitāḥ sarve mriyamāṇā bubhukṣayā | brūhi pratyupakārārthaṃ kiṃ te kurvantu vānarāḥ

"Since you have saved us all, who were dying of hunger — tell us, by way of requital, what the monkeys may do for you."

"भूख से मरते हुए हम सबको आपने बचाया है, इसलिए बताइए — प्रत्युपकार के लिए ये वानर आपके लिए क्या करें?"

Verse 18

एवम् उक्ता तु सर्वज्ञा वानरैस् तैः स्वयंप्रभा । प्रत्युवाच ततः सर्वान् इदं वानरयूथपम् ॥

evam uktā tu sarvajñā vānarais taiḥ svayaṃprabhā | pratyuvāca tataḥ sarvān idaṃ vānarayūthapam

Thus addressed by those monkeys, the all-knowing Svayamprabhā then replied to all those monkey-leaders:

उन वानरों द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सर्वज्ञ स्वयंप्रभा ने तब उन सभी वानरयूथपतियों को यह उत्तर दिया —

Verse 19

सर्वेषां परितुष्टास्मि वानराणां तरस्विनाम् । चरन्त्या मम धर्मेण न कार्यम् इह केन चित् ॥

sarveṣāṃ parituṣṭāsmi vānarāṇāṃ tarasvinām | carantyā mama dharmeṇa na kāryam iha kena cit

"I am well pleased with all you swift monkeys; but as I walk by my own dharma, there is nothing for anyone here to do for me."

"हे वेगवान वानरो! मैं तुम सबसे संतुष्ट हूँ; किंतु मैं अपने धर्म के अनुसार आचरण करती हूँ, अतः यहाँ किसी के लिए मेरा कोई कार्य नहीं है।"