Sarga 50
Kishkindha Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
इत्य् उक्त्वा हनुमांस् तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम् । अब्रवीत् तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम् ॥
ity uktvā hanumāṃs tatra punaḥ kṛṣṇājināmbarām | abravīt tāṃ mahābhāgāṃ tāpasīṃ dharmacāriṇīm
Having spoken thus, Hanumān there again addressed that greatly blessed ascetic woman, clad in black antelope-skin, treading the path of dharma:
इस प्रकार कहकर हनुमान ने वहाँ काले मृगचर्म के वस्त्र पहने, धर्म का आचरण करने वाली उस महाभाग्यशालिनी तपस्विनी से फिर कहा —
Verse 2
इदं प्रविष्टाः सहसा बिलं तिमिरसंवृतम् । क्षुत्पिपासा परिश्रान्ताः परिखिन्नाश् च सर्वशः ॥
idaṃ praviṣṭāḥ sahasā bilaṃ timirasaṃvṛtam | kṣutpipāsā pariśrāntāḥ parikhinnāś ca sarvaśaḥ
"We entered this cavern enveloped in darkness all at once, worn out with hunger and thirst, and utterly spent."
"भूख-प्यास से थके हुए और सब प्रकार से क्लांत हम सहसा इस अंधकार से ढकी गुफा में प्रविष्ट हुए।"
Verse 3
महद् धिरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः । इमांस् त्व् एवं विधान् भावान् विविधान् अद्भुतोपमान् । दृष्ट्वा वयं प्रव्यथिताः संभ्रान्ता नष्टचेतसः ॥
mahad dhiraṇyā vivaraṃ praviṣṭāḥ sma pipāsitāḥ | imāṃs tv evaṃ vidhān bhāvān vividhān adbhutopamān | dṛṣṭvā vayaṃ pravyathitāḥ saṃbhrāntā naṣṭacetasaḥ
"Parched with thirst, we entered this great golden cavern; and beholding these manifold wonders, resembling marvels, we were greatly agitated, bewildered, our senses lost."
"प्यासे होकर हम इस विशाल स्वर्णमय गुफा में प्रविष्ट हुए; और इन नाना प्रकार के, अद्भुत-सदृश पदार्थों को देखकर हम अत्यंत व्यथित, घबराए हुए और संज्ञाशून्य हो गए।"
Verse 4
कस्येमे काञ्चना वृक्षास् तरुणादित्यसंनिभाः । शुचीन्य् अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥
kasyeme kāñcanā vṛkṣās taruṇādityasaṃnibhāḥ | śucīny abhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca
"Whose are these golden trees, resembling the young morning sun, and these pure foods, these roots and fruits?"
"प्रातःकाल के बाल सूर्य के समान ये स्वर्णमय वृक्ष किसके हैं, और ये पवित्र खाद्य पदार्थ, ये जड़ें और फल किसके हैं?"
Verse 5
काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च । तपनीय गवाक्षाणि मणिजालावृतानि च ॥
kāñcanāni vimānāni rājatāni gṛhāṇi ca | tapanīya gavākṣāṇi maṇijālāvṛtāni ca
"Whose are these golden palaces, and these silver houses, with windows of refined gold and overspread with nets of gems?"
"ये स्वर्णमय विमान (भवन) और ये चाँदी के घर, जिनके झरोखे तपाए हुए स्वर्ण के हैं और जो मणियों की जालियों से ढके हैं — किसके हैं?"
Verse 6
पुष्पिताः फालवन्तश् च पुण्याः सुरभिगन्धिनः । इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा ॥
puṣpitāḥ phālavantaś ca puṇyāḥ surabhigandhinaḥ | ime jāmbūnadamayāḥ pādapāḥ kasya tejasā
"Through whose power are these trees, made of pure gold, in blossom and bearing fruit, holy and sweet of fragrance?"
"किसके तेज से ये शुद्ध स्वर्ण के बने वृक्ष, फूलों और फलों से लदे, पवित्र और सुगंधित हैं?"
Verse 7
काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले । कथं मत्स्याश् च सौवर्णा चरन्ति सह कच्छपैः ॥
kāñcanāni ca padmāni jātāni vimale jale | kathaṃ matsyāś ca sauvarṇā caranti saha kacchapaiḥ
"How is it that golden lotuses are born here in the clear water, and that golden fish move about together with turtles?"
"कैसे यहाँ निर्मल जल में स्वर्णमय कमल उत्पन्न हुए हैं, और स्वर्णमय मछलियाँ कछुओं के साथ विचरण करती हैं?"
Verse 8
आत्मानम् अनुभावं च कस्य चैतत् तपोबलम् । अजानतां नः सर्वेषां सर्वम् आख्यातुम् अर्हसि ॥
ātmānam anubhāvaṃ ca kasya caitat tapobalam | ajānatāṃ naḥ sarveṣāṃ sarvam ākhyātum arhasi
"Whose is this majesty, and whose this power of austerity? We know it not, any of us; pray tell us all."
"यह महिमा किसकी है और यह तपोबल किसका है? हम सब इसे नहीं जानते; आप हमें सब कुछ बतलाने की कृपा करें।"
Verse 9
एवम् उक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी । प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता ॥
evam uktā hanumatā tāpasī dharmacāriṇī | pratyuvāca hanūmantaṃ sarvabhūtahite ratā
Thus addressed by Hanumān, the ascetic woman who trod the path of dharma, devoted to the welfare of all beings, replied to Hanumān:
हनुमान द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर, समस्त प्राणियों के हित में रत, धर्माचारिणी उस तपस्विनी ने हनुमान को उत्तर दिया —
Verse 10
मयो नाम महातेजा मायावी दानवर्षभः । तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम् ॥
mayo nāma mahātejā māyāvī dānavarṣabhaḥ | tenedaṃ nirmitaṃ sarvaṃ māyayā kāñcanaṃ vanam
"There was a mighty, illusion-wielding bull among dānavas named Maya; by him was all this golden forest fashioned through his magic power."
"मय नामक एक महातेजस्वी, मायावी दानवश्रेष्ठ था; उसी ने अपनी माया से यह सारा स्वर्णमय वन रचा।"
Verse 11
पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह । येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम् ॥
purā dānavamukhyānāṃ viśvakarmā babhūva ha | yenedaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nirmitaṃ bhavanottamam
"In olden days he was the Viśvakarman of the foremost dānavas, by whom this divine and excellent golden mansion was built."
"प्राचीन काल में वह दानवश्रेष्ठों का विश्वकर्मा था, जिसने यह दिव्य और श्रेष्ठ स्वर्णमय भवन बनाया।"
Verse 12
स तु वर्षसहस्राणि तपस् तप्त्वा महावने । पितामहाद् वरं लेभे सर्वम् औशसनं धनम् ॥
sa tu varṣasahasrāṇi tapas taptvā mahāvane | pitāmahād varaṃ lebhe sarvam auśasanaṃ dhanam
"Having practised austerity for a thousand years in the great forest, he obtained from the Grandsire a boon: all the wealth that was Uśanas's."
"उसने महान वन में सहस्रों वर्ष तक तपस्या करके पितामह (ब्रह्मा) से वर प्राप्त किया — उशनस (शुक्राचार्य) का समस्त धन।"
Verse 13
विधाय सर्वं बलवान् सर्वकामेश्वरस् तदा । उवास सुखितः कालं कं चिद् अस्मिन् महावने ॥
vidhāya sarvaṃ balavān sarvakāmeśvaras tadā | uvāsa sukhitaḥ kālaṃ kaṃ cid asmin mahāvane
"Having fashioned all this, the mighty one, lord of all desires, then dwelt happily for some time in this great forest."
"यह सब रचकर वह बलवान, समस्त कामनाओं का स्वामी, तब कुछ काल तक इस महान वन में सुखपूर्वक निवास करता रहा।"
Verse 14
तम् अप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुंगवम् । विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेशः पुरंदरः ॥
tam apsarasi hemāyāṃ saktaṃ dānavapuṃgavam | vikramyaivāśaniṃ gṛhya jaghāneśaḥ puraṃdaraḥ
"That bull among dānavas, enamoured of the apsaras Hemā, was struck down by the lord Purandara (Indra), who, assailing him, took up his thunderbolt and slew him."
"हेमा नामक अप्सरा पर आसक्त उस दानवश्रेष्ठ को स्वामी पुरंदर (इंद्र) ने आक्रमण करके वज्र उठाकर मार डाला।"
Verse 15
इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनम् उत्तमम् । शाश्वतः कामभोगश् च गृहं चेदं हिरण्मयम् ॥
idaṃ ca brahmaṇā dattaṃ hemāyai vanam uttamam | śāśvataḥ kāmabhogaś ca gṛhaṃ cedaṃ hiraṇmayam
"And this excellent forest was given by Brahmā to Hemā, with everlasting enjoyment of pleasures, and this golden house."
"और यह उत्तम वन, शाश्वत भोग-विलास सहित, तथा यह स्वर्णमय घर ब्रह्मा ने हेमा को दिया।"
Verse 16
दुहिता मेरुसावर्णेर् अहं तस्याः स्वयं प्रभा । इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम ॥
duhitā merusāvarṇer ahaṃ tasyāḥ svayaṃ prabhā | idaṃ rakṣāmi bhavanaṃ hemāyā vānarottama
"I am the daughter of Merusāvarṇi; my own name is Prabhā; I guard this mansion of Hemā, O best of monkeys."
"हे वानरश्रेष्ठ! मैं मेरुसावर्णि की पुत्री हूँ; मेरा अपना नाम प्रभा (स्वयंप्रभा) है; मैं हेमा के इस भवन की रक्षा करती हूँ।"
Verse 17
मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा । तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनोत्तमम् ॥
mama priyasakhī hemā nṛttagītaviśāradā | tayā dattavarā cāsmi rakṣāmi bhavanottamam
"My dear friend Hemā is skilled in dance and song; by her I was granted a boon, and I guard this excellent mansion."
"मेरी प्रिय सखी हेमा नृत्य और गान में निपुण है; उसी के द्वारा मुझे वर दिया गया है, और मैं इस श्रेष्ठ भवन की रक्षा करती हूँ।"
Verse 18
किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपद्यथ । कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिर् उपलक्षितम् ॥
kiṃ kāryaṃ kasya vā hetoḥ kāntārāṇi prapadyatha | kathaṃ cedaṃ vanaṃ durgaṃ yuṣmābhir upalakṣitam
"What is your task, and for whose sake do you venture into these wilds? And how was this difficult forest discovered by you?"
"तुम्हारा क्या कार्य है और किस हेतु से तुम इन बीहड़ वनों में आए हो? और यह दुर्गम वन तुम्हें कैसे मिला?"
Verse 19
इमान्य् अभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च । भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुम् अर्हथ ॥
imāny abhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca | bhuktvā pītvā ca pānīyaṃ sarvaṃ me vaktum arhatha
"Having eaten these foods, these roots and fruits, and having drunk the water, you ought to tell me all."
"इन खाद्य पदार्थों, इन जड़ों और फलों को खाकर तथा जल पीकर तुम्हें मुझे सब कुछ बतलाना चाहिए।"