Sarga 46
Kishkindha Kanda
14 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
दर्शनार्थं तु वैदेह्याः सर्वतः कपियूथपाः । व्यादिष्टाः कपिराजेन यथोक्तं जग्मुर् अञ्जसा ॥
darśanārthaṃ tu vaidehyāḥ sarvataḥ kapiyūthapāḥ | vyādiṣṭāḥ kapirājena yathoktaṃ jagmur añjasā
To behold Vaidehī, the monkey-leaders, dispatched on every side by the monkey-king, went forth at once as they had been bidden.
वैदेही को खोजने के लिए वानरराज द्वारा सब ओर भेजे गए वानरयूथपति, जैसा कहा गया था वैसे ही, तुरंत चल पड़े।
Verse 2
सरांसि सरितः कक्षान् आकाशं नगराणि च । नदीदुर्गांस् तथा शैलान् विचिन्वन्ति समन्ततः ॥
sarāṃsi saritaḥ kakṣān ākāśaṃ nagarāṇi ca | nadīdurgāṃs tathā śailān vicinvanti samantataḥ
They searched on every side the lakes, the rivers, the thickets, the open skies, the cities, the river-fastnesses, and the mountains.
वे सरोवरों, नदियों, झाड़ियों, खुले आकाश, नगरों, नदी-दुर्गों तथा पर्वतों को सब ओर खोजने लगे।
Verse 3
सुग्रीवेण समाख्यातान् सर्वे वानरयूथपाः । प्रदेशान् प्रविचिन्वन्ति सशैलवनकाननान् ॥
sugrīveṇa samākhyātān sarve vānarayūthapāḥ | pradeśān pravicinvanti saśailavanakānanān
All the monkey-leaders searched through the regions named by Sugrīva, with their mountains, woods, and forests.
सभी वानरयूथपति सुग्रीव द्वारा बताए गए प्रदेशों को उनके पर्वतों, वनों और काननों सहित भली प्रकार खोजने लगे।
Verse 4
विचिन्त्य दिवसं सर्वे सीताधिगमने धृताः । समायान्ति स्म मेदिन्यां निशाकालेशु वानराः ॥
vicintya divasaṃ sarve sītādhigamane dhṛtāḥ | samāyānti sma medinyāṃ niśākāleśu vānarāḥ
Searching all day, intent upon the finding of Sītā, the monkeys would come together upon the earth at the times of night.
सीता की खोज में तत्पर वे सभी वानर दिन भर खोज करके रात्रि के समय भूमि पर एकत्र होते थे।
Verse 5
सर्वर्तुकांश् च देशेषु वानराः सफलान् द्रुमान् । आसाद्य रजनीं शय्यां चक्रुः सर्वेष्व् अहःसु ते ॥
sarvartukāṃś ca deśeṣu vānarāḥ saphalān drumān | āsādya rajanīṃ śayyāṃ cakruḥ sarveṣv ahaḥsu te
Reaching trees in those regions that bore fruit in every season, the monkeys made their beds there each night, after all their days of searching.
उन प्रदेशों में समस्त ऋतुओं में फल देने वाले वृक्षों को पाकर वे वानर दिन भर की खोज के पश्चात प्रत्येक रात वहीं अपनी शय्या बनाते थे।
Verse 6
तद् अहः प्रथमं कृत्वा मासे प्रस्रवणं गताः । कपिराजेन संगम्य निराशाः कपियूथपाः ॥
tad ahaḥ prathamaṃ kṛtvā māse prasravaṇaṃ gatāḥ | kapirājena saṃgamya nirāśāḥ kapiyūthapāḥ
Having passed that first day of the month, the monkey-leaders went to Prasravaṇa, and, rejoining the monkey-king, were without hope.
The sense is that by the end of the appointed month they returned despondent; the verse telescopes the passage of the month.
मास का वह पहला दिन बिताकर वे वानरयूथपति प्रस्रवण पर्वत पर गए, और वानरराज से मिलकर निराश हो गए।
Verse 7
विचित्य तु दिशं पूर्वां यथोक्तां सचिवैः सह । अदृष्ट्वा विनतः सीताम् आजगाम महाबलः ॥
vicitya tu diśaṃ pūrvāṃ yathoktāṃ sacivaiḥ saha | adṛṣṭvā vinataḥ sītām ājagāma mahābalaḥ
Having searched the eastern quarter as directed, together with his ministers, and not having seen Sītā, the mighty Vinata returned.
जैसा कहा गया था वैसे अपने मंत्रियों सहित पूर्व दिशा को खोजकर, और सीता को न देखकर महाबली विनत लौट आया।
Verse 8
उत्तरां तु दिशं सर्वां विचित्य स महाकपिः । आगतः सह सैन्येन वीरः शतबलिस् तदा ॥
uttarāṃ tu diśaṃ sarvāṃ vicitya sa mahākapiḥ | āgataḥ saha sainyena vīraḥ śatabalis tadā
Having searched the whole northern quarter, the great monkey, the hero Śatabali, then returned together with his army.
समूची उत्तर दिशा को खोजकर वह महान वानर, वीर शतबलि, उस समय अपनी सेना सहित लौट आया।
Verse 9
सुषेणः पश्चिमाम् आशां विचित्य सह वानरैः । समेत्य मासे संपूर्णे सुग्रीवम् उपचक्रमे ॥
suṣeṇaḥ paścimām āśāṃ vicitya saha vānaraiḥ | sametya māse saṃpūrṇe sugrīvam upacakrame
Suṣeṇa, having searched the western region with his monkeys, assembled when the month was full and approached Sugrīva.
सुषेण अपने वानरों सहित पश्चिम क्षेत्र को खोजकर, मास पूरा होने पर एकत्र होकर सुग्रीव के पास आया।
Verse 10
तं प्रस्रवणपृष्ठस्थं समासाद्याभिवाद्य च । आसीनं सह रामेण सुग्रीवम् इदम् अब्रुवन् ॥
taṃ prasravaṇapṛṣṭhasthaṃ samāsādyābhivādya ca | āsīnaṃ saha rāmeṇa sugrīvam idam abruvan
Reaching him as he sat with Rāma upon the heights of Prasravaṇa, and saluting him, they said this to Sugrīva:
प्रस्रवण की ऊँचाई पर राम के साथ बैठे हुए सुग्रीव के पास पहुँचकर और उसे प्रणाम करके उन्होंने सुग्रीव से यह कहा —
Verse 11
विचिताः पर्वताः सर्वे वनानि नगराणि च । निम्नगाः सागरान्ताश् च सर्वे जनपदास् तथा ॥
vicitāḥ parvatāḥ sarve vanāni nagarāṇi ca | nimnagāḥ sāgarāntāś ca sarve janapadās tathā
"All the mountains, forests, and cities have been searched, and the rivers down to the sea's edge, and likewise all the lands."
"समस्त पर्वत, वन और नगर खोज लिए गए हैं, और नदियाँ समुद्र के तट तक, तथा इसी प्रकार समस्त जनपद भी।"
Verse 12
गुहाश् च विचिताः सर्वा यास् त्वया परिकीर्तिताः । विचिताश् च महागुल्मा लताविततसंतताः ॥
guhāś ca vicitāḥ sarvā yās tvayā parikīrtitāḥ | vicitāś ca mahāgulmā latāvitatasaṃtatāḥ
"All the caves you named have been searched, and the great thickets overspread with spreading creepers."
"आपके द्वारा बताई गई सभी गुफाएँ खोज ली गई हैं, और फैली हुई लताओं से आच्छादित बड़े-बड़े झुरमुट भी खोज लिए गए हैं।"
Verse 13
गहनेषु च देशेषु दुर्गेषु विषमेषु च । सत्त्वान्य् अतिप्रमाणानि विचितानि हतानि च । ये चैव गहना देशा विचितास् ते पुनः पुनः ॥
gahaneṣu ca deśeṣu durgeṣu viṣameṣu ca | sattvāny atipramāṇāni vicitāni hatāni ca | ye caiva gahanā deśā vicitās te punaḥ punaḥ
"In dense regions, in fastnesses and in rough places, creatures of enormous size were searched out and slain; and those regions that were dense we searched again and again."
"सघन प्रदेशों में, दुर्गम और विषम स्थानों में, अत्यंत विशालकाय प्राणियों को खोजा गया और मारा गया; और जो प्रदेश सघन थे, उन्हें हमने बार-बार खोजा।"
Verse 14
उदारसत्त्वाभिजनो महात्मा; स मैथिलीं द्रक्ष्यति वानरेन्द्रः । दिशं तु याम् एव गता तु सीता; ताम् आस्थितो वायुसुतो हनूमान् ॥
udārasattvābhijano mahātmā; sa maithilīṃ drakṣyati vānarendraḥ | diśaṃ tu yām eva gatā tu sītā; tām āsthito vāyusuto hanūmān
"That great-souled lord of monkeys, of noble nature and birth, will surely behold Maithilī — Hanumān, son of the Wind, who has set out upon the very quarter to which Sītā was carried."
"उदार स्वभाव और कुल वाला वह महात्मा वानरेंद्र — वायुपुत्र हनुमान, जो उसी दिशा की ओर गया है जिधर सीता ले जाई गई थी — मैथिली को अवश्य देखेगा।"