Sarga 44
Kishkindha Kanda
15 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तद् उग्रशासनं भर्तुर् विज्ञाय हरिपुंगवाः । शलभा इव संछाद्य मेदिनीं संप्रतस्थिरे ॥
tad ugraśāsanaṃ bhartur vijñāya haripuṃgavāḥ | śalabhā iva saṃchādya medinīṃ saṃpratasthire
Learning that stern command of their master, the bulls among monkeys set forth, covering the earth like a swarm of locusts.
अपने स्वामी के उस कठोर आदेश को जानकर वानरपुंगव टिड्डियों के झुंड के समान पृथ्वी को ढकते हुए प्रस्थान कर गए।
Verse 2
रामः प्रस्रवणे तस्मिन् न्यवसत् सहलक्ष्मणः । प्रतीक्षमाणस् तं मासं यः सीताधिगमे कृतः ॥
rāmaḥ prasravaṇe tasmin nyavasat sahalakṣmaṇaḥ | pratīkṣamāṇas taṃ māsaṃ yaḥ sītādhigame kṛtaḥ
Rāma dwelt on that Prasravaṇa mountain together with Lakṣmaṇa, awaiting the month that had been fixed for the finding of Sītā.
राम लक्ष्मण के साथ उस प्रस्रवण पर्वत पर निवास करते रहे, और उस मास की प्रतीक्षा करते रहे जो सीता की खोज के लिए नियत किया गया था।
Verse 3
उत्तरां तु दिशं रम्यां गिरिराजसमावृताम् । प्रतस्थे सहसा वीरो हरिः शतबलिस् तदा ॥
uttarāṃ tu diśaṃ ramyāṃ girirājasamāvṛtām | pratasthe sahasā vīro hariḥ śatabalis tadā
Then the hero Śatabali, a monkey, set out swiftly toward the lovely northern quarter, girt about by the king of mountains.
उस समय वीर वानर शतबलि पर्वतराज हिमालय से घिरी हुई रमणीय उत्तर दिशा की ओर सहसा प्रस्थान कर गया।
Verse 4
पूर्वां दिशं प्रति ययौ विनतो हरियूथपः ॥
pūrvāṃ diśaṃ prati yayau vinato hariyūthapaḥ
The monkey-chief Vinata went forth toward the eastern quarter.
वानरयूथपति विनत पूर्व दिशा की ओर चल पड़ा।
Verse 5
ताराङ्गदादि सहितः प्लवगः पवनात्मजः । अगस्त्यचरिताम् आशां दक्षिणां हरियूथपः ॥
tārāṅgadādi sahitaḥ plavagaḥ pavanātmajaḥ | agastyacaritām āśāṃ dakṣiṇāṃ hariyūthapaḥ
The monkey-leader, son of the wind, accompanied by Tārā, Aṅgada, and the rest, the leaping one, went toward the southern quarter trodden by Agastya.
वानरयूथपति, प्लवगश्रेष्ठ पवनपुत्र हनुमान, तारा और अंगद आदि के साथ अगस्त्य द्वारा सेवित दक्षिण दिशा की ओर गए।
Verse 6
पश्चिमां तु दिशं घोरां सुषेणः प्लवगेश्वरः । प्रतस्थे हरिशार्दूलो भृशं वरुणपालिताम् ॥
paścimāṃ tu diśaṃ ghorāṃ suṣeṇaḥ plavageśvaraḥ | pratasthe hariśārdūlo bhṛśaṃ varuṇapālitām
And the lord of the leaping ones, Suṣeṇa, that tiger among monkeys, set forth toward the dread western quarter, closely guarded by Varuṇa.
और वानरों में सिंह, प्लवगेश्वर सुषेण वरुण द्वारा सुरक्षित उस भयंकर पश्चिम दिशा की ओर प्रस्थान कर गया।
Verse 7
ततः सर्वा दिशो राजा चोदयित्वा यथा तथम् । कपिसेना पतीन् मुख्यान् मुमोद सुखितः सुखम् ॥
tataḥ sarvā diśo rājā codayitvā yathā tatham | kapisenā patīn mukhyān mumoda sukhitaḥ sukham
Then the king, having dispatched the chief commanders of the monkey army to every quarter, each in its due manner, rejoiced, happy and at ease.
इस प्रकार राजा सुग्रीव वानरसेना के प्रमुख सेनापतियों को यथायोग्य समस्त दिशाओं में भेजकर सुखी और संतुष्ट होकर आनंदित हुआ।
Verse 8
एवं संचोदिताः सर्वे राज्ञा वानरयूथपाः । स्वां स्वां दिशम् अभिप्रेत्य त्वरिताः संप्रतस्थिरे ॥
evaṃ saṃcoditāḥ sarve rājñā vānarayūthapāḥ | svāṃ svāṃ diśam abhipretya tvaritāḥ saṃpratasthire
Thus urged on by the king, all the monkey-leaders, resolved each upon his own quarter, set forth in haste.
इस प्रकार राजा द्वारा प्रेरित सभी वानरयूथपति अपनी-अपनी दिशा का निश्चय करके शीघ्रता से प्रस्थान कर गए।
Verse 9
नदन्तश् चोन्नदन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । क्ष्वेलन्तो धावमानाश् च ययुः प्लवगसत्तमाः । आनयिष्यामहे सीतां हनिष्यामश् च रावणम् ॥
nadantaś connadantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ | kṣvelanto dhāvamānāś ca yayuḥ plavagasattamāḥ | ānayiṣyāmahe sītāṃ haniṣyāmaś ca rāvaṇam
Roaring and shouting and bellowing, the leaping ones, those best of monkeys, went forth running and howling, crying: "We shall bring back Sītā and slay Rāvaṇa!"
हुंकार करते, ऊँचे स्वर में चिल्लाते और गरजते हुए वे प्लवगश्रेष्ठ वानर दौड़ते और किलकारी भरते हुए यह कहते हुए चल पड़े — "हम सीता को वापस लाएँगे और रावण का वध करेंगे!"
Verse 10
अहम् एको हनिष्यामि प्राप्तं रावणम् आहवे । ततश् चोन्मथ्य सहसा हरिष्ये जनकात्मजाम् ॥
aham eko haniṣyāmi prāptaṃ rāvaṇam āhave | tataś conmathya sahasā hariṣye janakātmajām
"I alone shall slay Rāvaṇa when I meet him in battle, and then, crushing him suddenly, I shall carry off the daughter of Janaka."
"युद्ध में सामने आए रावण को मैं अकेला ही मार डालूँगा, और फिर उसे सहसा मथकर जनकनंदिनी को छीन लाऊँगा।"
Verse 11
वेपमानं श्रमेणाद्य भवद्भिः स्थीयताम् इति । एक एवाहरिष्यामि पातालाद् अपि जानकीम् ॥
vepamānaṃ śrameṇādya bhavadbhiḥ sthīyatām iti | eka evāhariṣyāmi pātālād api jānakīm
"Let the rest of you stay behind, trembling now with weariness; I alone shall fetch Jānakī even from the nether world."
"आप सब, जो अभी थकान से काँप रहे हैं, यहीं रुक जाएँ; मैं अकेला ही जानकी को पाताल से भी ले आऊँगा।"
Verse 12
विधमिष्याम्य् अहं वृक्षान् दारयिष्याम्य् अहं गिरीन् । धरणीं दारयिष्यामि क्षोभयिष्यामि सागरान् ॥
vidhamiṣyāmy ahaṃ vṛkṣān dārayiṣyāmy ahaṃ girīn | dharaṇīṃ dārayiṣyāmi kṣobhayiṣyāmi sāgarān
"I shall shatter the trees, I shall rend the mountains, I shall split the earth, I shall churn up the oceans!"
"मैं वृक्षों को उखाड़ फेंकूँगा, मैं पर्वतों को चीर डालूँगा, मैं धरती को विदीर्ण कर दूँगा, मैं समुद्रों को मथ डालूँगा!"
Verse 13
अहं योजनसंख्यायाः प्लविता नात्र संशयः । शतं योजनसंख्यायाः शतं समधिकं ह्य् अहम् ॥
ahaṃ yojanasaṃkhyāyāḥ plavitā nātra saṃśayaḥ | śataṃ yojanasaṃkhyāyāḥ śataṃ samadhikaṃ hy aham
"I can leap a span of yojanas, no doubt of it — a hundred yojanas, yes, a hundred and more!"
"मैं कई योजनों तक छलाँग लगा सकता हूँ, इसमें संदेह नहीं — सौ योजन तक, हाँ, सौ से भी अधिक!"
Verse 14
भूतले सागरे वापि शैलेषु च वनेषु च । पातालस्यापि वा मध्ये न ममाच्छिद्यते गतिः ॥
bhūtale sāgare vāpi śaileṣu ca vaneṣu ca | pātālasyāpi vā madhye na mamācchidyate gatiḥ
"On the earth's surface, in the ocean, among the mountains and in the forests, or even in the midst of the nether world, my course is never cut off!"
"भूतल पर, समुद्र में, पर्वतों पर और वनों में, अथवा पाताल के मध्य में भी — मेरी गति कहीं नहीं रुकती!"
Verse 15
इत्य् एकैकं तदा तत्र वानरा बलदर्पिताः । ऊचुश् च वचनं तस्मिन् हरिराजस्य संनिधौ ॥
ity ekaikaṃ tadā tatra vānarā baladarpitāḥ | ūcuś ca vacanaṃ tasmin harirājasya saṃnidhau
Thus, one by one, the monkeys there, proud of their strength, spoke their words in the presence of the monkey-king.
इस प्रकार बल के दर्प से भरे वे वानर उस समय वहाँ वानरराज के समीप एक-एक करके ये वचन बोले।