Sarga 43
Kishkindha Kanda
16 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
विशेषेण तु सुग्रीवो हनुमत्यर्थम् उक्तवान् । स हि तस्मिन् हरिश्रेष्ठे निश्चितार्थो ऽर्थसाधने ॥
viśeṣeṇa tu sugrīvo hanumatyartham uktavān | sa hi tasmin hariśreṣṭhe niścitārtho 'rthasādhane
But Sugrīva spoke especially for the sake of Hanumān; for in that best of monkeys he was assured of success in the accomplishment of the purpose.
किंतु सुग्रीव ने विशेष रूप से हनुमान के लिए ये बातें कहीं; क्योंकि उस वानरश्रेष्ठ में उन्हें प्रयोजन की सिद्धि का दृढ़ विश्वास था।
Verse 2
न भूमौ नान्तरिक्षे वा नाम्बरे नामरालये । नाप्सु वा गतिसंगं ते पश्यामि हरिपुंगव ॥
na bhūmau nāntarikṣe vā nāmbare nāmarālaye | nāpsu vā gatisaṃgaṃ te paśyāmi haripuṃgava
"Neither on the earth, nor in the mid-air, nor in the sky, nor in the abode of the immortals, nor in the waters do I see any impediment to your course, O bull among monkeys."
"हे वानरपुंगव! न भूमि पर, न अंतरिक्ष में, न आकाश में, न देवलोक में और न जल में — मुझे तुम्हारी गति में कोई बाधा दिखाई देती है।"
Verse 3
सासुराः सहगन्धर्वाः सनागनरदेवताः । विदिताः सर्वलोकास् ते ससागरधराधराः ॥
sāsurāḥ sahagandharvāḥ sanāganaradevatāḥ | viditāḥ sarvalokās te sasāgaradharādharāḥ
"All the worlds, with their asuras, gandharvas, nāgas, men, and gods, with their oceans, lands, and mountains, are known to you."
"असुरों, गंधर्वों, नागों, मनुष्यों और देवताओं सहित, तथा समुद्रों, पृथ्वी और पर्वतों सहित समस्त लोक तुम्हें ज्ञात हैं।"
Verse 4
गतिर् वेगश् च तेजश् च लाघवं च महाकपे । पितुस् ते सदृशं वीर मारुतस्य महौजसः ॥
gatir vegaś ca tejaś ca lāghavaṃ ca mahākape | pitus te sadṛśaṃ vīra mārutasya mahaujasaḥ
"Your motion, speed, energy, and lightness, O great monkey, O hero, are equal to those of your father Māruta of mighty vigour."
"हे महाकपि! हे वीर! तुम्हारी गति, वेग, तेज और लघुता अपने महापराक्रमी पिता वायु के समान है।"
Verse 5
तेजसा वापि ते भूतं समं भुवि न विद्यते । तद् यथा लभ्यते सीता तत्त्वम् एवोपपादय ॥
tejasā vāpi te bhūtaṃ samaṃ bhuvi na vidyate | tad yathā labhyate sītā tattvam evopapādaya
"In energy too there is no being on earth equal to you; therefore contrive by whatever means that Sītā may be found."
"तेज में भी पृथ्वी पर तुम्हारे समान कोई प्राणी नहीं है; अतः जिस भी उपाय से सीता मिल जाएँ, वही उपाय करो।"
Verse 6
त्वय्य् एव हनुमन्न् अस्ति बलं बुद्धिः पराक्रमः । देशकालानुवृत्तश् च नयश् च नयपण्डित ॥
tvayy eva hanumann asti balaṃ buddhiḥ parākramaḥ | deśakālānuvṛttaś ca nayaś ca nayapaṇḍita
"In you alone, O Hanumān, are strength, wisdom, and prowess, and a conduct suited to place and time, and sound policy, O you who are skilled in policy."
"हे हनुमान! हे नीति में निपुण! तुम में ही बल, बुद्धि और पराक्रम है, देश-काल के अनुकूल आचरण है और सुनीति है।"
Verse 7
ततः कार्यसमासंगम् अवगम्य हनूमति । विदित्वा हनुमन्तं च चिन्तयाम् आस राघवः ॥
tataḥ kāryasamāsaṃgam avagamya hanūmati | viditvā hanumantaṃ ca cintayām āsa rāghavaḥ
Then, perceiving that the charge of the task rested upon Hanumān, and recognizing Hanumān's worth, Rāghava fell to reflecting.
तब, यह समझकर कि कार्य का भार हनुमान पर है और हनुमान की योग्यता को जानकर, राघव विचार करने लगे।
Verse 8
सर्वथा निश्चितार्थो ऽयं हनूमति हरीश्वरः । निश्चितार्थतरश् चापि हनूमान् कार्यसाधने ॥
sarvathā niścitārtho 'yaṃ hanūmati harīśvaraḥ | niścitārthataraś cāpi hanūmān kāryasādhane
"This lord of monkeys is in every way assured regarding Hanumān; and Hanumān too is still more assured in accomplishing the task."
"यह वानरराज हनुमान के विषय में सब प्रकार से निश्चिंत है; और हनुमान भी कार्य की सिद्धि में उससे भी अधिक दृढ़निश्चयी हैं।"
Verse 9
तद् एवं प्रस्थितस्यास्य परिज्ञातस्य कर्मभिः । भर्त्रा परिगृहीतस्य ध्रुवः कार्यफलोदयः ॥
tad evaṃ prasthitasyāsya parijñātasya karmabhiḥ | bhartrā parigṛhītasya dhruvaḥ kāryaphalodayaḥ
"Thus, for one who sets forth like this, known by his deeds and chosen by his master, the yielding of the fruit of the task is certain."
"इस प्रकार जो अपने कर्मों से प्रसिद्ध है और स्वामी द्वारा चुना गया है, ऐसे प्रस्थान करते हुए इसके लिए कार्य के फल का उदय निश्चित है।"
Verse 10
तं समीक्ष्य महातेजा व्यवसायोत्तरं हरिम् । कृतार्थ इव संवृत्तः प्रहृष्टेन्द्रियमानसः ॥
taṃ samīkṣya mahātejā vyavasāyottaraṃ harim | kṛtārtha iva saṃvṛttaḥ prahṛṣṭendriyamānasaḥ
Beholding that monkey foremost in resolve, the greatly radiant one became as though his purpose were already fulfilled, with senses and mind delighted.
संकल्प में श्रेष्ठ उस वानर को देखकर वह महातेजस्वी राम ऐसे हो गए मानो उनका प्रयोजन सिद्ध ही हो गया हो, और उनकी इंद्रियाँ तथा मन प्रसन्न हो उठे।
Verse 11
ददौ तस्य ततः प्रीतः स्वनामाङ्कोपशोभितम् । अङ्गुलीयम् अभिज्ञानं राजपुत्र्याः परंतपः ॥
dadau tasya tataḥ prītaḥ svanāmāṅkopaśobhitam | aṅgulīyam abhijñānaṃ rājaputryāḥ paraṃtapaḥ
Then, well pleased, that scorcher of foes gave to him a ring adorned with his own name engraved upon it — a token for the princess, the daughter of Janaka.
तब प्रसन्न होकर उस शत्रुतापन राम ने हनुमान को अपने नाम से अंकित एक अँगूठी दी — जो राजकुमारी जानकी के लिए पहचान का चिह्न थी।
Verse 12
अनेन त्वां हरिश्रेष्ठ चिह्नेन जनकात्मजा । मत्सकाशाद् अनुप्राप्तम् अनुद्विग्नानुपश्यति ॥
anena tvāṃ hariśreṣṭha cihnena janakātmajā | matsakāśād anuprāptam anudvignānupaśyati
"By this token, O best of monkeys, the daughter of Janaka, beholding you come from my presence, will look upon you without disquiet."
"हे वानरश्रेष्ठ! इस चिह्न से जनकनंदिनी तुम्हें मेरे पास से आया हुआ देखकर बिना किसी घबराहट के देखेंगी।"
Verse 13
व्यवसायश् च ते वीर सत्त्वयुक्तश् च विक्रमः । सुग्रीवस्य च संदेशः सिद्धिं कथयतीव मे ॥
vyavasāyaś ca te vīra sattvayuktaś ca vikramaḥ | sugrīvasya ca saṃdeśaḥ siddhiṃ kathayatīva me
"Your resolve, O hero, and your prowess charged with strength, and the command of Sugrīva — all seem to tell me of success."
"हे वीर! तुम्हारा संकल्प, तुम्हारा सत्त्वयुक्त पराक्रम और सुग्रीव का आदेश — ये सब मुझे मानो सफलता की सूचना दे रहे हैं।"
Verse 14
स तद् गृह्य हरिश्रेष्ठः स्थाप्य मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । वन्दित्वा चरणौ चैव प्रस्थितः प्लवगोत्तमः ॥
sa tad gṛhya hariśreṣṭhaḥ sthāpya mūrdhni kṛtāñjaliḥ | vanditvā caraṇau caiva prasthitaḥ plavagottamaḥ
Taking that ring and placing it upon his head, the best of monkeys, with hands joined, bowed to Rāma's feet, and that foremost of the leaping ones set forth.
उस अँगूठी को लेकर और उसे सिर पर रखकर, हाथ जोड़े हुए उस वानरश्रेष्ठ ने राम के चरणों में वंदना की और वह प्लवगश्रेष्ठ प्रस्थान कर गया।
Verse 15
स तत् प्रकर्षन् हरिणां बलं महद्; बभूव वीरः पवनात्मजः कपि । गताम्बुदे व्योम्नि विशुद्धमण्डलः; शशीव नक्षत्रगणोपशोभितः ॥
sa tat prakarṣan hariṇāṃ balaṃ mahad; babhūva vīraḥ pavanātmajaḥ kapi | gatāmbude vyomni viśuddhamaṇḍalaḥ; śaśīva nakṣatragaṇopaśobhitaḥ
Drawing after him that great host of monkeys, the heroic son of the wind became like the moon in a cloudless sky with its orb undimmed, adorned by the host of stars.
वानरों की उस विशाल सेना को अपने पीछे खींचते हुए वह वीर पवनपुत्र वानर मेघरहित आकाश में निर्मल मंडल वाले तथा नक्षत्र-समूह से सुशोभित चंद्रमा के समान प्रतीत हुआ।
Verse 16
अतिबलबलम् आश्रितस् तवाहं; हरिवरविक्रमविक्रमैर् अनल्पैः । पवनसुत यथाभिगम्यते सा; जनकसुता हनुमंस् तथा कुरुष्व ॥
atibalabalam āśritas tavāhaṃ; harivaravikramavikramair analpaiḥ | pavanasuta yathābhigamyate sā; janakasutā hanumaṃs tathā kuruṣva
"Relying on your surpassing strength, O son of the wind, and on your many feats of valour equal to the valour of the best of monkeys — O Hanumān, so act that the daughter of Janaka may be reached."
"हे पवनपुत्र! हे हनुमान! मैं तुम्हारे अत्यधिक बल का और वानरश्रेष्ठों के पराक्रम के तुल्य तुम्हारे अनेक पराक्रमों का आश्रय लेकर कहता हूँ — तुम ऐसा करो कि जनकनंदिनी तक पहुँचा जा सके।"