Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 40

Kishkindha Kanda

47 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस् तन् महद् वानरं बलम् । दक्षिणां प्रेषयाम् आस वानरान् अभिलक्षितान् ॥

    tataḥ prasthāpya sugrīvas tan mahad vānaraṃ balam | dakṣiṇāṃ preṣayām āsa vānarān abhilakṣitān

    Then Sugrīva, having sent forth that great monkey host, dispatched chosen monkeys to the southern quarter:

    तब सुग्रीव ने उस महान वानर-सेना को भेजकर दक्षिण दिशा में चुने हुए वानरों को भेजा —

  2. Verse 2

    नीलम् अग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् । पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाकपिम् ॥

    nīlam agnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram | pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahākapim

    —Nīla, son of Agni; and the monkey Hanumān; and the son of the Grandsire, the great monkey Jāmbavān;

    — अग्निपुत्र नील को, वानर हनुमान को, और पितामह के पुत्र महाकपि जाम्बवान को;

  3. Verse 3

    सुहोत्रं च शरीरं च शरगुल्मं तथैव च । गजं गवाक्षं गवयं सुषेणम् ऋषभं तथा ॥

    suhotraṃ ca śarīraṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca | gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇam ṛṣabhaṃ tathā

    —Suhotra, Śarīra, and likewise Śaragulma; Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Suṣeṇa, and Ṛṣabha;

    — सुहोत्र, शरीर और वैसे ही शरगुल्म को; गज, गवाक्ष, गवय, सुषेण और ऋषभ को;

  4. Verse 4

    मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् । उल्कामुखम् असङ्गं च हुताशन सुताव् उभौ ॥

    maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam | ulkāmukham asaṅgaṃ ca hutāśana sutāv ubhau

    —Mainda and Dvivida; Vijaya, Gandhamādana, Ulkāmukha, and Asaṅga, the two sons of the Fire-eater.

    — मैन्द और द्विविद को; विजय, गन्धमादन, उल्कामुख और असङ्ग को — ये दोनों अग्नि के पुत्र हैं।

  5. Verse 5

    अङ्गदप्रमुखान् वीरान् वीरः कपिगणेश्वरः । वेगविक्रमसंपन्नान् संदिदेश विशेषवित् ॥

    aṅgadapramukhān vīrān vīraḥ kapigaṇeśvaraḥ | vegavikramasaṃpannān saṃdideśa viśeṣavit

    The heroic lord of the monkey hosts, of special discernment, charged these heroes — chief among them Aṅgada — endowed with speed and valor.

    विशेष विवेक वाले वीर वानरगणेश्वर सुग्रीव ने अङ्गद को प्रमुख बनाकर इन वेग और पराक्रम से सम्पन्न वीरों को आदेश दिया।

  6. Verse 6

    तेषाम् अग्रेषरं चैव महद् बलम् असंगगम् । विधाय हरिवीराणाम् आदिशद् दक्षिणां दिशम् ॥

    teṣām agreṣaraṃ caiva mahad balam asaṃgagam | vidhāya harivīrāṇām ādiśad dakṣiṇāṃ diśam

    Having set at their head a great, irresistible host of monkey heroes, he directed them to the southern quarter.

    इन वानरवीरों के आगे एक महान, अजेय सेना को प्रमुख बनाकर उसने उन्हें दक्षिण दिशा में भेजा।

  7. Verse 7

    ये के चन समुद्देशास् तस्यां दिशि सुदुर्गमाः । कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तान् उदाहरत् ॥

    ye ke cana samuddeśās tasyāṃ diśi sudurgamāḥ | kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tān udāharat

    Whatever places there are in that quarter, most hard of access, the lord of the monkeys named them to those chiefs of monkeys:

    उस दिशा में जो-जो अत्यन्त दुर्गम स्थान हैं, वानरेश्वर सुग्रीव ने उन वानरप्रमुखों को उनका परिचय दिया —

  8. Verse 8

    सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतावृतम् । नर्मदां च नदीं दुर्गां महोरगनिषेविताम् ॥

    sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāvṛtam | narmadāṃ ca nadīṃ durgāṃ mahoraganiṣevitām

    —the thousand-peaked Vindhya, mantled with diverse trees and creepers; and the Narmadā, a hard-to-cross river, haunted by great serpents;

    — नाना वृक्षों और लताओं से ढका सहस्र-शिखरों वाला विन्ध्य; और महानागों से सेवित दुर्गम नर्मदा नदी;

  9. Verse 9

    ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णावेणीं महानदीम् । वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ॥

    tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇāveṇīṃ mahānadīm | varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām

    —then the lovely Godāvarī, and the great river Kṛṣṇāveṇī, and the greatly blessed Varadā, haunted by great serpents;

    — फिर रमणीय गोदावरी, महानदी कृष्णावेणी, और महानागों से सेवित महाभाग्यशालिनी वरदा;

  10. Verse 10

    मेखलान् उत्कलांश् चैव दशार्णनगराण्य् अपि । अवन्तीम् अभ्रवन्तीं च सर्वम् एवानुपश्यत ॥

    mekhalān utkalāṃś caiva daśārṇanagarāṇy api | avantīm abhravantīṃ ca sarvam evānupaśyata

    —and the Mekhalas and the Utkalas, and the cities of the Daśārṇas; Avantī and Abhravantī — look upon all of these;

    — और मेखल तथा उत्कल देश, दशार्ण के नगर भी; अवन्ती और अभ्रवन्ती — इन सबको देखना;

  11. Verse 11

    विदर्भान् ऋषिकांश् चैव रम्यान् माहिषकान् अपि । तथा बङ्गान् कलिङ्गांश् च कौशिकांश् च समन्ततः ॥

    vidarbhān ṛṣikāṃś caiva ramyān māhiṣakān api | tathā baṅgān kaliṅgāṃś ca kauśikāṃś ca samantataḥ

    —the Vidarbhas and the Ṛṣikas, and the lovely Māhiṣakas; the Baṅgas, the Kaliṅgas, and the Kauśikas on every side.

    — विदर्भ और ऋषिक, रमणीय माहिषक भी; तथा बङ्ग, कलिङ्ग और कौशिक देश — सबको चारों ओर से देखना।

  12. Verse 12

    अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहम् । नदीं गोदावरीं चैव सर्वम् एवानुपश्यत ॥

    anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguham | nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvam evānupaśyata

    Having surveyed the Daṇḍaka forest with its mountains, rivers, and caverns, and the river Godāvarī — look upon all of these.

    पर्वतों, नदियों और गुफाओं सहित दण्डकारण्य को तथा गोदावरी नदी को देखकर — इन सबको भली भाँति देखना।

  13. Verse 13

    तथैवान्ध्रांश् च पुण्ड्रांश् च चोलान् पाण्ड्यान् सकेरलान् । अयोमुखश् च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥

    tathaivāndhrāṃś ca puṇḍrāṃś ca colān pāṇḍyān sakeralān | ayomukhaś ca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ

    —and likewise the Andhras and Puṇḍras, the Colas, the Pāṇḍyas, and the Keralas. The mountain Ayomukha, adorned with ores, must also be reached—

    — और इसी प्रकार आन्ध्र, पुण्ड्र, चोल, पाण्ड्य तथा केरल देश। धातुओं से विभूषित अयोमुख पर्वत पर भी जाना है —

  14. Verse 14

    विचित्रशिखरः श्रीमांश् चित्रपुष्पितकाननः । सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ॥

    vicitraśikharaḥ śrīmāṃś citrapuṣpitakānanaḥ | sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ

    —a glorious great mountain, of wondrous peaks, with woods blossoming brightly, and tracts of sandal-forest — it must be searched.

    — वह विचित्र शिखरों वाला, श्रीमान, विचित्र पुष्पित काननों वाला, चन्दन-वनों के प्रदेश वाला महान पर्वत है; उसे खोज डालना।

  15. Verse 15

    ततस् ताम् आपगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् । तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहृताम् अप्सरोगणैः ॥

    tatas tām āpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām | tatra drakṣyatha kāverīṃ vihṛtām apsarogaṇaiḥ

    Then you shall there behold that divine stream, auspicious, of clear waters — the Kāverī, sported in by hosts of apsarases.

    फिर वहाँ तुम उस दिव्य, निर्मल जल वाली, कल्याणमयी नदी कावेरी को देखोगे, जिसमें अप्सराओं के समूह क्रीड़ा करते हैं।

  16. Verse 16

    तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसं । द्रक्ष्यथादित्यसंकाशम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥

    tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasaṃ | drakṣyathādityasaṃkāśam agastyam ṛṣisattamam

    Upon the summit of the Malaya mountain you shall behold, seated, the greatly splendorous Agastya, best of sages, resembling the sun.

    मलय पर्वत के शिखर पर बैठे, सूर्य-सी आभा वाले, महातेजस्वी, ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्य को तुम देखोगे।

  17. Verse 17

    ततस् तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना । ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥

    tatas tenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā | tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm

    Then, given leave by that gracious great soul, you shall cross the great river Tāmraparṇī, thronged with crocodiles.

    फिर उन प्रसन्न महात्मा की अनुमति पाकर तुम मगरमच्छों से भरी महानदी ताम्रपर्णी को पार करोगे।

  18. Verse 18

    सा चन्दनवनैर् दिव्यैः प्रच्छन्ना द्वीप शालिनी । कान्तेव युवतिः कान्तं समुद्रम् अवगाहते ॥

    sā candanavanair divyaiḥ pracchannā dvīpa śālinī | kānteva yuvatiḥ kāntaṃ samudram avagāhate

    Hidden by divine sandal-forests, rich with islands, she plunges into the sea like a loving young woman into her beloved's embrace.

    दिव्य चन्दन-वनों से ढकी, द्वीपों से सम्पन्न वह नदी इस प्रकार समुद्र में जा मिलती है, मानो कोई प्रेमिका युवती अपने प्रियतम के आलिंगन में समा रही हो।

  19. Verse 19

    ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम् । युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥

    tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam | yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ

    Then, going on, you monkeys shall behold the divine golden gateway of the Pāṇḍyas, set with pearls and gems.

    फिर आगे जाकर, हे वानरो! तुम पाण्ड्यों का दिव्य, मोती और मणियों से जड़ा सुवर्णमय द्वार (कपाट) देखोगे।

  20. Verse 20

    ततः समुद्रम् आसाद्य संप्रधार्यार्थनिश्चयम् । अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ॥

    tataḥ samudram āsādya saṃpradhāryārthaniścayam | agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ

    Then, having reached the ocean and resolved firmly upon your aim — there, set within the sea by Agastya, is a mountain:

    फिर समुद्र के पास पहुँचकर और अपने प्रयोजन का दृढ़ निश्चय करके — वहाँ समुद्र के भीतर अगस्त्य द्वारा स्थापित एक पर्वत है —

  21. Verse 21

    चित्रनानानगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः । जातरूपमयः श्रीमान् अवगाढो महार्णवम् ॥

    citranānānagaḥ śrīmān mahendraḥ parvatottamaḥ | jātarūpamayaḥ śrīmān avagāḍho mahārṇavam

    —the glorious Mahendra, best of mountains, with its wondrous diverse peaks, golden and glorious, plunged into the great deep;

    — विचित्र नाना शिखरों वाला श्रीमान पर्वतश्रेष्ठ महेन्द्र, जो सुवर्णमय और श्रीमान होकर महासागर में डूबा हुआ है;

  22. Verse 22

    नानाविधैर् नगैः फुल्लैर् लताभिश् चोपशोभितम् । देवर्षियक्षप्रवरैर् अप्सरोभिश् च सेवितम् ॥

    nānāvidhair nagaiḥ phullair latābhiś copaśobhitam | devarṣiyakṣapravarair apsarobhiś ca sevitam

    —graced with trees of many kinds in blossom and with creepers, frequented by the chief of gods, by sages and yakṣas, and by apsarases;

    — जो नाना प्रकार के खिले हुए वृक्षों और लताओं से सुशोभित है, देवराज, श्रेष्ठ ऋषियों, यक्षों और अप्सराओं से सेवित है;

  23. Verse 23

    सिद्धचारणसंघैश् च प्रकीर्णं सुमनोहरम् । तम् उपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥

    siddhacāraṇasaṃghaiś ca prakīrṇaṃ sumanoharam | tam upaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu

    —strewn with hosts of siddhas and cāraṇas, most ravishing; to it comes the thousand-eyed one ever at each full-moon festival.

    — सिद्धों और चारणों के समूहों से भरा हुआ, अत्यन्त मनोहर है; उस पर सहस्राक्ष इन्द्र प्रत्येक पर्व पर सदा आते हैं।

  24. Verse 24

    द्वीपस् तस्यापरे पारे शतयोजनम् आयतः । अगम्यो मानुषैर् दीप्तस् तं मार्गध्वं समन्ततः । तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥

    dvīpas tasyāpare pāre śatayojanam āyataḥ | agamyo mānuṣair dīptas taṃ mārgadhvaṃ samantataḥ | tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ

    On its farther shore is an island, stretching a hundred yojanas, blazing, inaccessible to men; search it on every side. There, with all your soul, Sītā is especially to be sought.

    उसके परले तट पर सौ योजन विस्तृत एक द्वीप है, जो देदीप्यमान और मनुष्यों के लिए अगम्य है; उसे चारों ओर से खोज डालना। वहाँ पूरे मन से विशेष रूप से सीता को खोजना।

  25. Verse 25

    स हि देशस् तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः । राक्षसाधिपतेर् वासः सहस्राक्षसमद्युतेः ॥

    sa hi deśas tu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ | rākṣasādhipater vāsaḥ sahasrākṣasamadyuteḥ

    For that region is the dwelling of the evil-souled Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, worthy of death, of splendor like the thousand-eyed one's.

    क्योंकि वही प्रदेश वध्य, दुरात्मा, सहस्राक्ष इन्द्र-सी द्युति वाले राक्षसाधिपति रावण का निवास है।

  26. Verse 26

    दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी । अङ्गारकेति विख्याता छायाम् आक्षिप्य भोजिनी ॥

    dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī | aṅgāraketi vikhyātā chāyām ākṣipya bhojinī

    In the midst of that southern ocean there is a rākṣasī renowned as Aṅgāraka, who feeds by seizing the shadows of her prey.

    उस दक्षिण समुद्र के मध्य में अङ्गारका नाम से विख्यात एक राक्षसी है, जो अपने शिकार की छाया पकड़कर उसे खा जाती है।

  27. Verse 27

    तम् अतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शतयोजने । गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ॥

    tam atikramya lakṣmīvān samudre śatayojane | giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ

    Passing beyond her, one comes to the glorious mountain named Puṣpitaka, a hundred yojanas out in the sea, frequented by siddhas and cāraṇas;

    उसे लाँघकर समुद्र में सौ योजन पर पुष्पितक नामक श्रीमान पर्वत आता है, जो सिद्धों और चारणों से सेवित है;

  28. Verse 28

    चन्द्रसूर्यांशुसंकाशः सागराम्बुसमावृतः । भ्राजते विपुलैः शृङ्गैर् अम्बरं विलिखन्न् इव ॥

    candrasūryāṃśusaṃkāśaḥ sāgarāmbusamāvṛtaḥ | bhrājate vipulaiḥ śṛṅgair ambaraṃ vilikhann iva

    —resembling the beams of moon and sun, encompassed by the ocean's waters, it shines with its broad peaks, as though scoring the sky.

    — चन्द्र और सूर्य की किरणों-सी आभा वाला, सागर के जल से घिरा हुआ, वह अपने विशाल शिखरों से मानो आकाश को खुरचता हुआ चमकता है।

  29. Verse 29

    तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवते यं दिवाकरः । श्वेतं राजतम् एकं च सेवते यं निशाकरः ॥

    tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate yaṃ divākaraḥ | śvetaṃ rājatam ekaṃ ca sevate yaṃ niśākaraḥ

    One golden peak of it the sun attends; another, white and of silver, the moon attends.

    उसके एक सुवर्णमय शिखर का सूर्य सेवन करता है, और एक श्वेत चाँदी के शिखर का चन्द्रमा सेवन करता है।

  30. Verse 30

    न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः । प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ॥

    na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ | praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ

    The ungrateful, the cruel, and the unbelieving do not behold it; bowing with your heads to that mountain, search it, O monkeys.

    उसे कृतघ्न, क्रूर और नास्तिक नहीं देख पाते; हे वानरो! सिर झुकाकर उस पर्वत को प्रणाम करके उसे खोजना।

  31. Verse 31

    तम् अतिक्रम्य दुर्धर्षाः सूर्यवान् नाम पर्वतः । अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ॥

    tam atikramya durdharṣāḥ sūryavān nāma parvataḥ | adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa

    Passing beyond it, O invincible ones, there is a mountain named Sūryavān, fourteen yojanas on, by a road hard to traverse.

    हे दुर्धर्ष वीरो! उसे लाँघकर, दुर्गम मार्ग से चौदह योजन आगे सूर्यवान नामक पर्वत है।

  32. Verse 32

    ततस् तम् अप्य् अतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः । सर्वकामफलैर् वृक्षैः सर्वकालमनोहरैः ॥

    tatas tam apy atikramya vaidyuto nāma parvataḥ | sarvakāmaphalair vṛkṣaiḥ sarvakālamanoharaiḥ

    Then, passing that too, there is a mountain named Vaidyuta, with trees bearing the fruit of every desire, ravishing in every season.

    फिर उसे भी लाँघकर वैद्युत नामक पर्वत आता है, जो समस्त कामनाओं के फल देने वाले, सब ऋतुओं में मनोहर वृक्षों से युक्त है।

  33. Verse 33

    तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च । मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ॥

    tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca | madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ

    There, having eaten the choice roots and fruits and drunk the finest honeys, go onward, O monkeys.

    वहाँ श्रेष्ठ मूल और फल खाकर तथा उत्तम मधु पीकर, हे वानरो! आगे बढ़ना।

  34. Verse 34

    तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः । अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ॥

    tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ | agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā

    There is a mountain named Kuñjara, dear to eye and mind, where the abode of Agastya was fashioned by Viśvakarman;

    वहाँ नेत्र और मन को प्रिय लगने वाला कुञ्जर नामक पर्वत है, जहाँ विश्वकर्मा ने अगस्त्य का भवन बनाया है;

  35. Verse 35

    तत्र योजनविस्तारम् उच्छ्रितं दशयोजनम् । शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ॥

    tatra yojanavistāram ucchritaṃ daśayojanam | śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam

    —there, a yojana broad and ten yojanas high, is a divine golden dwelling, adorned with various jewels.

    — वहाँ एक योजन चौड़ा और दस योजन ऊँचा, नाना रत्नों से विभूषित एक दिव्य सुवर्णमय भवन है।

  36. Verse 36

    तत्र भोगवती नाम सर्पाणाम् आलयः पुरी । विशालरथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता । रक्षिता पन्नगैर् घोरैस् तीक्ष्णदंष्ट्रैर् महाविषैः ॥

    tatra bhogavatī nāma sarpāṇām ālayaḥ purī | viśālarathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā | rakṣitā pannagair ghorais tīkṣṇadaṃṣṭrair mahāviṣaiḥ

    There is a city named Bhogavatī, the abode of the serpents, with broad streets, unassailable, guarded on every side — guarded by dread serpents of sharp fangs and deadly venom.

    वहाँ भोगवती नामक एक नगरी है, जो सर्पों का निवास है; चौड़ी गलियों वाली, दुर्धर्ष, चारों ओर से सुरक्षित — तीक्ष्ण दाढ़ों और महाविष वाले भयंकर सर्पों से रक्षित।

  37. Verse 37

    सर्पराजो महाघोरो यस्यां वसति वासुकिः । निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥

    sarparājo mahāghoro yasyāṃ vasati vāsukiḥ | niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī

    There dwells the most dread serpent-king Vāsuki; going forth to it, that city Bhogavatī too must be searched.

    उसी नगरी में महाभयंकर सर्पराज वासुकि रहता है; वहाँ जाकर उस भोगवती नगरी को भी खोज डालना।

  38. Verse 38

    तं च देशम् अतिक्रम्य महान् ऋषभसंस्थितः । सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः ॥

    taṃ ca deśam atikramya mahān ṛṣabhasaṃsthitaḥ | sarvaratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ

    Passing that region, there is a great mountain set like a bull, glorious and made of all jewels, named Ṛṣabha—

    उस प्रदेश को लाँघकर बैल के समान खड़ा, समस्त रत्नों से बना श्रीमान महान पर्वत आता है, जिसका नाम ऋषभ है —

  39. Verse 39

    गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् । दिव्यम् उत्पद्यते यत्र तच् चैवाग्निसमप्रभम् ॥

    gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam | divyam utpadyate yatra tac caivāgnisamaprabham

    —where are produced the divine gośīrṣaka, padmaka, and dark-green sandalwood, which has a splendor like fire.

    — जहाँ गोशीर्षक, पद्मक और हरे रंग का दिव्य चन्दन उत्पन्न होता है, जो अग्नि-सी आभा वाला है।

  40. Verse 40

    न तु तच् चन्दनं दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यं च कदा चन । रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद् वनम् ॥

    na tu tac candanaṃ dṛṣṭvā spraṣṭavyaṃ ca kadā cana | rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tad vanam

    But, having seen that sandalwood, it must never be touched; dread gandharvas named Rohitas guard that forest.

    किन्तु उस चन्दन को देखकर भी उसे कभी स्पर्श नहीं करना चाहिए; रोहित नामक भयंकर गन्धर्व उस वन की रक्षा करते हैं।

  41. Verse 41

    तत्र गन्धर्वपतयः पञ्चसूर्यसमप्रभाः । शैलूषो ग्रामणीर् भिक्षुः शुभ्रो बभ्रुस् तथैव च ॥

    tatra gandharvapatayaḥ pañcasūryasamaprabhāḥ | śailūṣo grāmaṇīr bhikṣuḥ śubhro babhrus tathaiva ca

    There dwell the lords of the gandharvas, of splendor like five suns — Śailūṣa, Grāmaṇī, Bhikṣu, Śubhra, and Babhru likewise.

    वहाँ पाँच सूर्यों-सी आभा वाले गन्धर्वपति रहते हैं — शैलूष, ग्रामणी, भिक्षु, शुभ्र और वैसे ही बभ्रु।

  42. Verse 42

    अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास् तत्र स्वर्गजितः स्थिताः । ततः परं न वः सेव्यः पितृलोकः सुदारुणः । राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसावृता ॥

    ante pṛthivyā durdharṣās tatra svargajitaḥ sthitāḥ | tataḥ paraṃ na vaḥ sevyaḥ pitṛlokaḥ sudāruṇaḥ | rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasāvṛtā

    At the earth's end those invincible winners of heaven abide. Beyond that you must not go — the world of the fathers, most dreadful, the royal seat of Yama, wrapped in grievous darkness.

    पृथ्वी के छोर पर वे दुर्धर्ष स्वर्गविजयी वहाँ रहते हैं। उससे आगे तुम्हें नहीं जाना — वह पितृलोक है, अत्यन्त भयंकर, यमराज की राजधानी, कष्टकर अन्धकार से ढका हुआ।

  43. Verse 43

    एतावद् एव युष्माभिर् वीरा वानरपुंगवाः । शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ॥

    etāvad eva yuṣmābhir vīrā vānarapuṃgavāḥ | śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ

    Thus far only, O heroes, O bulls among monkeys, is it possible for you to search or to go; beyond this is not even the path of those who range everywhere.

    हे वीर वानरश्रेष्ठो! तुम्हारे लिए यहाँ तक ही खोजना या जाना सम्भव है; इससे आगे सर्वत्र विचरने वालों की भी गति नहीं।

  44. Verse 44

    सर्वम् एतत् समालोक्य यच् चान्यद् अपि दृश्यते । गतिं विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितम् अर्हथ ॥

    sarvam etat samālokya yac cānyad api dṛśyate | gatiṃ viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitam arhatha

    Having looked upon all this, and whatever else may be seen, and having learned the whereabouts of Vaidehī, you ought to return.

    इस सब को और जो कुछ अन्य भी दिखाई दे, उसे भली भाँति देखकर, वैदेही का पता जानकर तुम्हें लौट आना चाहिए।

  45. Verse 45

    यस् तु मासान् निवृत्तो ऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति । मत्तुल्यविभवो भोगैः सुखं स विहरिष्यति ॥

    yas tu māsān nivṛtto 'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati | mattulyavibhavo bhogaiḥ sukhaṃ sa vihariṣyati

    And he who, returned within the month, shall say, 'Sītā has been seen' — he, of wealth equal to mine, shall disport himself happily amid all enjoyments.

    और जो एक मास के भीतर लौटकर सबसे पहले कहेगा — 'सीता देखी गई' — वह मेरे समान वैभव पाकर समस्त भोगों से सुखपूर्वक विहार करेगा।

  46. Verse 46

    ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद् विशेषतः । कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर् भविष्यति ॥

    tataḥ priyataro nāsti mama prāṇād viśeṣataḥ | kṛtāparādho bahuśo mama bandhur bhaviṣyati

    Thereafter there is none dearer to me, dearer even than my own life; though he had done wrong many times over, he shall become my kinsman.

    उसके पश्चात् मुझे अपने प्राणों से भी बढ़कर उससे अधिक प्रिय कोई नहीं रहेगा; उसने अनेक बार अपराध किए हों, तो भी वह मेरा बन्धु बन जाएगा।

  47. Verse 47

    अमितबलपराक्रमा भवन्तो; विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः । मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं; तद् अधिगुणं पुरुषार्थम् आरभध्वम् ॥

    amitabalaparākramā bhavanto; vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ | manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ; tad adhiguṇaṃ puruṣārtham ārabhadhvam

    You who are of measureless strength and valor, born in families of ample virtues — strive that you may win back the daughter of the lord of men; set about that supreme task that surpasses all in merit.

    आप सब अपरिमित बल और पराक्रम वाले हैं, विपुल गुणों वाले कुलों में उत्पन्न हैं; जिस प्रकार भी नरेश की पुत्री को पा सको, वह सब गुणों से ऊँचा पुरुषार्थ आरम्भ करो।