Sarga 39
Kishkindha Kanda
63 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अथ राजा समृद्धार्थः सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । उवाच नरशार्दूलं रामं परबलार्दनम् ॥
atha rājā samṛddhārthaḥ sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | uvāca naraśārdūlaṃ rāmaṃ parabalārdanam
Then King Sugrīva, lord of the monkeys, his ends fulfilled, spoke to Rāma, tiger among men, crusher of hostile hosts:
तब अपने प्रयोजन में सम्पन्न वानरेश्वर राजा सुग्रीव ने शत्रुसेनाओं के संहारक नरश्रेष्ठ राम से कहा —
Verse 2
आगता विनिविष्टाश् च बलिनः कामरूपिणः । वानरेन्द्रा महेन्द्राभा ये मद्विषयवासिनः ॥
āgatā viniviṣṭāś ca balinaḥ kāmarūpiṇaḥ | vānarendrā mahendrābhā ye madviṣayavāsinaḥ
They have come and are encamped — the mighty monkey-lords, able to take any form at will, of the splendor of great Indra, who dwell within my realm.
जो महेन्द्र-सी आभा वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले बलवान वानरेन्द्र मेरे राज्य में रहते हैं, वे सब आ पहुँचे हैं और डेरा डाल चुके हैं।
Verse 3
त इमे बहुसाहस्रैर् हरिभिर् भीमविक्रमैः । आगता वानरा घोरा दैत्यदानवसंनिभाः ॥
ta ime bahusāhasrair haribhir bhīmavikramaiḥ | āgatā vānarā ghorā daityadānavasaṃnibhāḥ
These dread monkeys, resembling daityas and dānavas, have come with many thousands of monkeys of fearsome valor.
दैत्यों और दानवों-से ये भयंकर वानर भयंकर पराक्रमी बहुत हजार वानरों के साथ आ गए हैं —
Verse 4
ख्यातकर्मापदानाश् च बलवन्तो जितक्लमाः । पराक्रमेषु विख्याता व्यवसायेषु चोत्तमाः ॥
khyātakarmāpadānāś ca balavanto jitaklamāḥ | parākrameṣu vikhyātā vyavasāyeṣu cottamāḥ
—of renowned deeds and exploits, mighty, having conquered fatigue, famed in feats of valor and foremost in resolution.
— जिनके कर्म और पराक्रम विख्यात हैं, जो बलवान हैं, थकान को जीत चुके हैं, पराक्रमों में प्रसिद्ध और निश्चयों में उत्तम हैं।
Verse 5
पृथिव्यम्बुचरा राम नानानगनिवासिनः । कोट्यग्रश इमे प्राप्ता वानरास् तव किंकराः ॥
pṛthivyambucarā rāma nānānaganivāsinaḥ | koṭyagraśa ime prāptā vānarās tava kiṃkarāḥ
Ranging earth and water, O Rāma, dwelling on diverse mountains, these monkeys, numbering beyond crores, have come as your servants.
हे राम! पृथ्वी और जल में विचरने वाले, नाना पर्वतों पर निवास करने वाले करोड़ों की संख्या से भी अधिक ये वानर आपके सेवक बनकर आए हैं।
Verse 6
निदेशवर्तिनः सर्वे सर्वे गुरुहिते रताः । अभिप्रेतम् अनुष्ठातुं तव शक्ष्यन्त्य् अरिंदम ॥
nideśavartinaḥ sarve sarve guruhite ratāḥ | abhipretam anuṣṭhātuṃ tava śakṣyanty ariṃdama
All obedient to command, all devoted to their elders' good, they will be able to carry out your purpose, O subduer of foes.
हे शत्रुदमन! ये सब आज्ञा पर चलने वाले और सब अपने गुरुजनों के हित में रत हैं; वे आपका अभीष्ट कार्य सम्पन्न करने में समर्थ होंगे।
Verse 7
यन् मन्यसे नरव्याघ्र प्राप्तकालं तद् उच्यताम् । तत् सैन्यं त्वद्वशे युक्तम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥
yan manyase naravyāghra prāptakālaṃ tad ucyatām | tat sainyaṃ tvadvaśe yuktam ājñāpayitum arhasi
What you deem the time has come for, O tiger among men, let it be told; this army, ready and under your sway, you ought to command.
हे नरव्याघ्र! आप जिसके लिए समय आया हुआ मानते हैं, वह कहिए; आपके वश में रहने के लिए प्रस्तुत इस सेना को आप आज्ञा दीजिए।
Verse 8
कामम् एषाम् इदं कार्यं विदितं मम तत्त्वतः । तथापि तु यथा तत्त्वम् आज्ञापयितुम् अर्हसि ॥
kāmam eṣām idaṃ kāryaṃ viditaṃ mama tattvataḥ | tathāpi tu yathā tattvam ājñāpayitum arhasi
Although this matter of theirs is well known to me in truth, yet you ought, in accordance with the truth, to give the command.
यद्यपि इनका यह कार्य मुझे वस्तुतः ज्ञात है, तथापि यथार्थ के अनुसार आप ही आज्ञा देने के योग्य हैं।
Verse 9
तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो दशरथात्मजः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
tathā bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo daśarathātmajaḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya idaṃ vacanam abravīt
To Sugrīva speaking thus, Rāma, son of Daśaratha, embracing him with both arms, spoke this word:
इस प्रकार कहते हुए सुग्रीव का दशरथपुत्र राम ने दोनों भुजाओं से आलिंगन करके यह वचन कहा —
Verse 10
ज्ञायतां सौम्य वैदेही यदि जीवति वा न वा । स च देशो महाप्राज्ञ यस्मिन् वसति रावणः ॥
jñāyatāṃ saumya vaidehī yadi jīvati vā na vā | sa ca deśo mahāprājña yasmin vasati rāvaṇaḥ
Let it be known, O gentle one, whether Vaidehī is living or not; and that region, O greatly wise one, in which Rāvaṇa dwells.
हे सौम्य! पहले यह जान लिया जाए कि वैदेही जीवित है या नहीं; और हे महाप्राज्ञ! वह प्रदेश भी, जिसमें रावण रहता है।
Verse 11
अधिगम्य च वैदेहीं निलयं रावणस्य च । प्राप्तकालं विधास्यामि तस्मिन् काले सह त्वया ॥
adhigamya ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | prāptakālaṃ vidhāsyāmi tasmin kāle saha tvayā
Having found Vaidehī and the abode of Rāvaṇa, I shall then, at that time and together with you, devise what the hour demands.
वैदेही को और रावण के निवास को पा लेने पर, उस समय आपके साथ मिलकर मैं जो समयोचित होगा वह विधान करूँगा।
Verse 12
नाहम् अस्मिन् प्रभुः कार्ये वानरेश न लक्ष्मणः । त्वम् अस्य हेतुः कार्यस्य प्रभुश् च प्लवगेश्वर ॥
nāham asmin prabhuḥ kārye vānareśa na lakṣmaṇaḥ | tvam asya hetuḥ kāryasya prabhuś ca plavageśvara
I am not the master in this matter, O lord of the monkeys, nor is Lakṣmaṇa; you are the mover of this deed, and its master, O lord of the monkeys.
हे वानरेश! इस कार्य में न तो मैं स्वामी हूँ, और न लक्ष्मण ही; हे वानरेश्वर! इस कार्य के प्रेरक और स्वामी आप ही हैं।
Verse 13
त्वम् एवाज्ञापय विभो मम कार्यविनिश्चयम् । त्वं हि जानासि यत् कार्यं मम वीर न संशयः ॥
tvam evājñāpaya vibho mama kāryaviniścayam | tvaṃ hi jānāsi yat kāryaṃ mama vīra na saṃśayaḥ
Do you yourself, O mighty one, command the ordering of my task; for you know what must be done for me, O hero — herein is no doubt.
हे विभो! आप ही मेरे कार्य का निश्चय कीजिए और आज्ञा दीजिए; हे वीर! क्योंकि मेरे लिए जो कार्य करना है, वह आप जानते हैं — इसमें सन्देह नहीं।
Verse 14
सुहृद्द्वितीयो विक्रान्तः प्राज्ञः कालविशेषवित् । भवान् अस्मद्धिते युक्तः सुकृतार्थो ऽर्थवित्तमः ॥
suhṛddvitīyo vikrāntaḥ prājñaḥ kālaviśeṣavit | bhavān asmaddhite yuktaḥ sukṛtārtho 'rthavittamaḥ
A second self to a friend, valiant, wise, knowing the fitness of times — you are intent upon our welfare, true of purpose, best of the knowers of expedients.
आप मित्र के लिए दूसरे आत्मा के समान, पराक्रमी, प्राज्ञ और समय के विशेष अवसरों के ज्ञाता हैं; आप हमारे हित में तत्पर, सत्यप्रयोजन वाले और उपायों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ हैं।
Verse 15
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो विनतं नाम यूथपम् । अब्रवीद् राम साम्निध्ये लक्ष्मणस्य च धीमतः । शैलाभं मेघनिर्घोषम् ऊर्जितं प्लवगेश्वरम् ॥
evam uktas tu sugrīvo vinataṃ nāma yūthapam | abravīd rāma sāmnidhye lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ | śailābhaṃ meghanirghoṣam ūrjitaṃ plavageśvaram
Thus addressed, Sugrīva spoke, in the presence of Rāma and of the wise Lakṣmaṇa, to a troop-leader named Vinata — resembling a mountain, of voice like thunder, a mighty lord of the monkeys:
इस प्रकार कहे जाने पर सुग्रीव ने राम और बुद्धिमान लक्ष्मण की उपस्थिति में विनत नामक यूथपति से — जो पर्वत-सा विशाल, मेघ-सी गर्जना वाला और बलवान वानरेश्वर था — कहा —
Verse 16
सोमसूर्यात्मजैः सार्धं वानरैर् वानरोत्तम । देशकालनयैर् युक्तः कार्याकार्यविनिश्चये ॥
somasūryātmajaiḥ sārdhaṃ vānarair vānarottama | deśakālanayair yuktaḥ kāryākāryaviniścaye
O best of monkeys, together with the monkeys born of the Moon and the Sun, endowed with knowledge of place, time, and policy in determining what is to be done and not done—
हे वानरश्रेष्ठ! चन्द्रमा और सूर्य से उत्पन्न वानरों के साथ, देश-काल-नीति के ज्ञान से युक्त होकर, कर्तव्य और अकर्तव्य के निश्चय में —
Verse 17
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । अधिगच्छ दिशं पूर्वां सशैलवनकाननाम् ॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām | adhigaccha diśaṃ pūrvāṃ saśailavanakānanām
—surrounded by a hundred thousand swift monkeys, go to the eastern quarter with its mountains, woods, and forests.
— एक लाख वेगवान वानरों से घिरे हुए तुम पर्वतों, वनों और काननों वाली पूर्व दिशा में जाओ।
Verse 18
तत्र सीतां च वैदेहीं निलयं रावणस्य च । मार्गध्वं गिरिदुर्गेषु वनेषु च नदीषु च ॥
tatra sītāṃ ca vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | mārgadhvaṃ giridurgeṣu vaneṣu ca nadīṣu ca
There search for Sītā, Vaidehī, and the abode of Rāvaṇa, among the mountain-fastnesses, the forests, and the rivers;
वहाँ पर्वत-दुर्गों में, वनों में और नदियों में सीता वैदेही और रावण के निवास को खोजो —
Verse 19
नदीं भागीरथीं रम्यां सरयूं कौशिकीं तथा । कालिन्दीं यमुनां रम्यां यामुनं च महागिरिम् ॥
nadīṃ bhāgīrathīṃ ramyāṃ sarayūṃ kauśikīṃ tathā | kālindīṃ yamunāṃ ramyāṃ yāmunaṃ ca mahāgirim
—the lovely river Bhāgīrathī, the Sarayū, and the Kauśikī likewise; the lovely Kālindī and Yamunā, and the great Yāmuna mountain;
— रमणीय भागीरथी नदी, सरयू और कौशिकी, तथा रमणीय कालिन्दी और यमुना, एवं महान यामुन पर्वत —
Verse 20
सरस्वतीं च सिन्धुं च शोणं मणिनिभोदकम् । महीं कालमहीं चैव शैलकाननशोभिताम् ॥
sarasvatīṃ ca sindhuṃ ca śoṇaṃ maṇinibhodakam | mahīṃ kālamahīṃ caiva śailakānanaśobhitām
—the Sarasvatī and the Sindhu, the Śoṇa with its gem-like waters, the Mahī and the Kālamahī, graced with mountains and forests;
— सरस्वती और सिन्धु, मणि-सी जलवाली शोण, तथा पर्वतों और काननों से सुशोभित मही और कालमही —
Verse 21
ब्रह्ममालान् विदेहांश् च मालवान् काशिकोसलान् । मागधांश् च महाग्रामान् पुण्ड्रान् वङ्गांस् तथैव च ॥
brahmamālān videhāṃś ca mālavān kāśikosalān | māgadhāṃś ca mahāgrāmān puṇḍrān vaṅgāṃs tathaiva ca
—the Brahmamālas, the Videhas, the Mālavas, the Kāśis and Kosalas, the Māgadhas with their great villages, the Puṇḍras, and likewise the Vaṅgas;
— ब्रह्ममाल, विदेह, मालव, काशी और कोसल, बड़े-बड़े गाँवों वाले मागध, पुण्ड्र, तथा वङ्ग देश —
Verse 22
पत्तनं कोशकाराणां भूमिं च रजताकराम् । सर्वम् एतद् विचेतव्यं मृगयद्भिर् ततस् ततः ॥
pattanaṃ kośakārāṇāṃ bhūmiṃ ca rajatākarām | sarvam etad vicetavyaṃ mṛgayadbhir tatas tataḥ
—the city of the silk-weavers and the land that is a mine of silver — all this is to be searched, hunting here and there—
— कोशकारों (रेशम बुनने वालों) का नगर और चाँदी की खान वाली भूमि — यह सब जहाँ-तहाँ ढूँढते हुए खोज डालना है —
Verse 23
रामस्य दयितां भार्यां सीतां दशरतः स्नुषाम् । समुद्रम् अवगाढांश् च पर्वतान् पत्तनानि च ॥
rāmasya dayitāṃ bhāryāṃ sītāṃ daśarataḥ snuṣām | samudram avagāḍhāṃś ca parvatān pattanāni ca
—for Sītā, Rāma's beloved wife, Daśaratha's daughter-in-law; and the mountains plunged into the sea, and the cities;
— राम की प्रिया पत्नी, दशरथ की पुत्रवधू सीता के लिए; और समुद्र में डूबे पर्वतों तथा नगरों को भी —
Verse 24
मन्दरस्य च ये कोटिं संश्रिताः के चिद् आयताम् । कर्णप्रावरणाश् चैव तथा चाप्य् ओष्ठकर्णकाः ॥
mandarasya ca ye koṭiṃ saṃśritāḥ ke cid āyatām | karṇaprāvaraṇāś caiva tathā cāpy oṣṭhakarṇakāḥ
—and those who have resorted to the long, outstretched peak of Mandara; the Karṇaprāvaraṇas, who cloak themselves in their ears, and likewise the Oṣṭhakarṇakas, whose ears hang to their lips;
— और मन्दर की लम्बी, विस्तृत चोटी का आश्रय लिए जो हैं; तथा अपने कानों को ओढ़ने वाले कर्णप्रावरण, और वैसे ही जिनके कान होठों तक लटकते हैं वे ओष्ठकर्णक —
Verse 25
घोरा लोहमुखाश् चैव जवनाश् चैकपादकाः । अक्षया बलवन्तश् च पुरुषाः पुरुषादकाः ॥
ghorā lohamukhāś caiva javanāś caikapādakāḥ | akṣayā balavantaś ca puruṣāḥ puruṣādakāḥ
—the dread iron-faced Lohamukhas, the swift one-footed Ekapādakas, the undecaying and mighty men who devour men;
— भयंकर लोहमुख (लोहे-से मुख वाले), वेगवान एकपाद (एक पैर वाले), और अक्षय, बलवान मनुष्यभक्षी पुरुष —
Verse 26
किराताः कर्णचूडाश् च हेमाङ्गाः प्रियदर्शनाः । आममीनाशनास् तत्र किराता द्वीपवासिनः ॥
kirātāḥ karṇacūḍāś ca hemāṅgāḥ priyadarśanāḥ | āmamīnāśanās tatra kirātā dvīpavāsinaḥ
—the Kirātas with top-knots upon their ears, golden-limbed and fair to see; and the Kirātas there who eat raw fish, dwellers upon islands;
— कानों पर चूड़ा धारण करने वाले किरात, सुवर्ण-से अंगों वाले प्रियदर्शन; और वहाँ कच्ची मछली खाने वाले द्वीपवासी किरात —
Verse 27
अन्तर्जलचरा घोरा नरव्याघ्रा इति श्रुताः । एतेषाम् आलयाः सर्वे विचेयाः काननौकसः ॥
antarjalacarā ghorā naravyāghrā iti śrutāḥ | eteṣām ālayāḥ sarve viceyāḥ kānanaukasaḥ
—those dread ones who roam beneath the waters, known as the tiger-men — all the dwelling-places of these forest-folk are to be searched.
— जल के भीतर विचरने वाले, नरव्याघ्र नाम से प्रसिद्ध वे भयंकर जीव — इन सब वनवासियों के निवासस्थान खोज डालने हैं।
Verse 28
गिरिभिर् ये च गम्यन्ते प्लवनेन प्लवेन च । रत्नवन्तं यवद्वीपं सप्तराज्योपशोभितम् ॥
giribhir ye ca gamyante plavanena plavena ca | ratnavantaṃ yavadvīpaṃ saptarājyopaśobhitam
And those lands reached by crossing mountains, by swimming, and by leaping — the jewel-rich Yavadvīpa, graced with seven kingdoms;
और जो प्रदेश पर्वतों को पार करके, तैरकर और कूदकर पहुँचे जाते हैं — रत्नों से भरा, सात राज्यों से सुशोभित यवद्वीप —
Verse 29
सुवर्णरूप्यकं चैव सुवर्णाकरमण्डितम् । यवद्वीपम् अतिक्रम्य शिशिरो नाम पर्वतः ॥
suvarṇarūpyakaṃ caiva suvarṇākaramaṇḍitam | yavadvīpam atikramya śiśiro nāma parvataḥ
—the isle of gold and silver, adorned with mines of gold; and beyond Yavadvīpa, a mountain named Śiśira—
— सोने और चाँदी वाला, सोने की खानों से सजा द्वीप; और यवद्वीप को लाँघकर शिशिर नामक पर्वत —
Verse 30
दिवं स्पृशति शृङ्गेण देवदानवसेवितः । एतेषां गिरिदुर्गेषु प्रतापेषु वनेषु च ॥
divaṃ spṛśati śṛṅgeṇa devadānavasevitaḥ | eteṣāṃ giridurgeṣu pratāpeṣu vaneṣu ca
—which touches heaven with its peak, frequented by gods and dānavas. In the mountain-fastnesses, the thickets, and the forests of these—
— जो देवताओं और दानवों से सेवित होकर अपने शिखर से स्वर्ग को छूता है। इन सबके पर्वत-दुर्गों, झाड़ियों और वनों में —
Verse 31
रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः । ततः समुद्रद्वीपांश् च सुभीमान् द्रष्टुम् अर्हथ ॥
rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ | tataḥ samudradvīpāṃś ca subhīmān draṣṭum arhatha
—Rāvaṇa, together with Vaidehī, is to be sought here and there. Then you ought to behold the sea-islands, most fearsome.
— रावण को वैदेही सहित जहाँ-तहाँ खोजना है। फिर तुम्हें अत्यन्त भयंकर समुद्री द्वीपों को भी देखना चाहिए।
Verse 32
तत्रासुरा महाकायाश् छायां गृह्णन्ति नित्यशः । ब्रह्मणा समनुज्ञाता दीर्घकालं बुभुक्षिताः ॥
tatrāsurā mahākāyāś chāyāṃ gṛhṇanti nityaśaḥ | brahmaṇā samanujñātā dīrghakālaṃ bubhukṣitāḥ
There dwell asuras of huge body who ever seize the shadows of passers-by — hungered for a long age by Brahmā's leave.
वहाँ विशालकाय असुर रहते हैं, जो ब्रह्मा की अनुमति पाकर दीर्घकाल से भूखे रहकर, आते-जाते जीवों की छाया को सदा पकड़ लेते हैं।
Verse 33
तं कालमेघप्रतिमं महोरगनिषेवितम् । अभिगम्य महानादं तीर्थेनैव महोदधिम् ॥
taṃ kālameghapratimaṃ mahoraganiṣevitam | abhigamya mahānādaṃ tīrthenaiva mahodadhim
—having drawn near, by a fording-place, that great ocean resembling the cloud of Doom, haunted by great serpents, of mighty roar;
— प्रलयकाल के मेघ-से, महानागों से सेवित, महान गर्जना वाले उस महासागर के पास किसी घाट (तीर्थ) से पहुँचकर —
Verse 34
ततो रक्तजलं भीमं लोहितं नाम सागरम् । गता द्रक्ष्यथ तां चैव बृहतीं कूटशाल्मलीम् ॥
tato raktajalaṃ bhīmaṃ lohitaṃ nāma sāgaram | gatā drakṣyatha tāṃ caiva bṛhatīṃ kūṭaśālmalīm
—then, having gone on, you shall behold the dread sea named Lohita, the Red, with its blood-hued water, and that vast Kūṭaśālmalī tree;
— फिर आगे बढ़कर तुम रक्त-सी लाल जलवाले लोहित नामक भयंकर सागर को, और उस विशाल कूटशाल्मली वृक्ष को देखोगे —
Verse 35
गृहं च वैनतेयस्य नानारत्नविभूषितम् । तत्र कैलाससंकाशं विहितं विश्वकर्मणा ॥
gṛhaṃ ca vainateyasya nānāratnavibhūṣitam | tatra kailāsasaṃkāśaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā
—and the house of Vinatā's son, adorned with various jewels, resembling Kailāsa, fashioned there by Viśvakarman.
— और नाना रत्नों से विभूषित, कैलास-सी आभा वाले वैनतेय (गरुड़) के घर को भी, जिसे वहाँ विश्वकर्मा ने बनाया है।
Verse 36
तत्र शैलनिभा भीमा मन्देहा नाम राक्षसाः । शैलशृङ्गेषु लम्बन्ते नानारूपा भयावहाः ॥
tatra śailanibhā bhīmā mandehā nāma rākṣasāḥ | śailaśṛṅgeṣu lambante nānārūpā bhayāvahāḥ
There dread rākṣasas named Mandehas, like mountains, of various forms and terrible, hang from the mountain crests.
वहाँ पर्वत-से विशाल, नाना रूपों वाले, भयावने मन्देह नामक भयंकर राक्षस पर्वत-शिखरों से लटके रहते हैं।
Verse 37
ते पतन्ति जले नित्यं सूर्यस्योदयनं प्रति । अभितप्ताश् च सूर्येण लम्बन्ते स्म पुनः पुनः ॥
te patanti jale nityaṃ sūryasyodayanaṃ prati | abhitaptāś ca sūryeṇa lambante sma punaḥ punaḥ
They fall into the water every day toward the rising of the sun; and scorched by the sun, they hang there again and again.
वे प्रतिदिन सूर्योदय के समय जल में गिर जाते हैं; और सूर्य से तपाए जाकर बार-बार फिर से लटक जाते हैं।
Verse 38
ततः पाण्डुरमेघाभं क्षीरौदं नाम सागरम् । गता द्रक्ष्यथ दुर्धर्षा मुखा हारम् इवोर्मिभिः ॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kṣīraudaṃ nāma sāgaram | gatā drakṣyatha durdharṣā mukhā hāram ivormibhiḥ
Then, having gone on, you invincible ones shall behold the sea named Kṣīroda, pale as a white cloud, like a string of pearls with its waves.
फिर आगे बढ़कर, हे दुर्धर्ष वीरो! तुम श्वेत मेघ-से क्षीरोद नामक सागर को देखोगे, जो अपनी लहरों से मानो मोतियों की माला-सा है।
Verse 39
तस्य मध्ये महाश्वेत ऋषभो नाम पर्वतः । दिव्यगन्धैः कुसुमितै रजतैश् च नगैर् वृतः ॥
tasya madhye mahāśveta ṛṣabho nāma parvataḥ | divyagandhaiḥ kusumitai rajataiś ca nagair vṛtaḥ
In its midst is a great white mountain named Ṛṣabha, encircled by silver trees blossoming with flowers of divine fragrance;
उसके मध्य में ऋषभ नामक एक महान श्वेत पर्वत है, जो दिव्य सुगन्ध वाले पुष्पों से खिले हुए चाँदी के वृक्षों से घिरा है;
Verse 40
सरश् च राजतैः पद्मैर् ज्वलितैर् हेमकेसरैः । नाम्ना सुदर्शनं नाम राजहंसैः समाकुलम् ॥
saraś ca rājataiḥ padmair jvalitair hemakesaraiḥ | nāmnā sudarśanaṃ nāma rājahaṃsaiḥ samākulam
—and a lake named Sudarśana, with silver lotuses whose golden filaments blaze, thronged with royal swans.
— और सुदर्शन नामक एक सरोवर है, जिसमें दहकते सुनहरे केसर वाले चाँदी के कमल हैं और जो राजहंसों से भरा है।
Verse 41
विबुधाश् चारणा यक्षाः किंनराः साप्सरोगणाः । हृष्टाः समभिगच्छन्ति नलिनीं तां रिरंसवः ॥
vibudhāś cāraṇā yakṣāḥ kiṃnarāḥ sāpsarogaṇāḥ | hṛṣṭāḥ samabhigacchanti nalinīṃ tāṃ riraṃsavaḥ
The gods, cāraṇas, yakṣas, kiṃnaras, and the hosts of apsarases, rejoicing, come to that lotus-pool, eager to disport themselves.
देवता, चारण, यक्ष, किन्नर और अप्सराओं के समूह हर्षित होकर क्रीड़ा की इच्छा से उस कमल-सरोवर में आते हैं।
Verse 42
क्षीरोदं समतिक्रम्य ततो द्रक्ष्यथ वानराः । जलोदं सागरश्रेष्ठं सर्वभूतभयावहम् ॥
kṣīrodaṃ samatikramya tato drakṣyatha vānarāḥ | jalodaṃ sāgaraśreṣṭhaṃ sarvabhūtabhayāvaham
Passing beyond the Milk-Sea, you monkeys shall then behold the Jaloda, best of oceans, bearer of fear to all beings.
हे वानरो! क्षीरसागर को पार करके तुम फिर समस्त प्राणियों को भय देने वाले, सागरों में श्रेष्ठ जलोद सागर को देखोगे।
Verse 43
तत्र तत् कोपजं तेजः कृतं हयमुखं महत् । अस्याहुस् तन् महावेगम् ओदनं सचराचरम् ॥
tatra tat kopajaṃ tejaḥ kṛtaṃ hayamukhaṃ mahat | asyāhus tan mahāvegam odanaṃ sacarācaram
There is that great fire born of wrath, made with a mare's mouth; they say its food, of mighty rush, is all that moves and moves not.
The Vaḍavā or mare's-mouth fire submerged beneath the sea.
वहाँ क्रोध से उत्पन्न वह महान तेज घोड़े के मुख के रूप में बना हुआ है; कहते हैं, उस महावेगवाले की आहार (ओदन) चराचर सहित समस्त जगत् है।
Verse 44
तत्र विक्रोशतां नादो भूतानां सागरौकसाम् । श्रूयते चासमर्थानां दृष्ट्वा तद् वडवामुखम् ॥
tatra vikrośatāṃ nādo bhūtānāṃ sāgaraukasām | śrūyate cāsamarthānāṃ dṛṣṭvā tad vaḍavāmukham
There is heard the cry of the helpless beings dwelling in that ocean, as they behold that mare's-mouth fire.
वहाँ उस वडवामुख (बड़वानल) को देखकर उस सागर में रहने वाले असमर्थ प्राणियों का चीत्कार सुनाई देता है।
Verse 45
स्वादूदस्योत्तरे देशे योजनानि त्रयोदश । जातरूपशिलो नाम महान् कनकपर्वतः ॥
svādūdasyottare deśe yojanāni trayodaśa | jātarūpaśilo nāma mahān kanakaparvataḥ
In the region north of the Sweet-Water sea, thirteen yojanas distant, is a great golden mountain named Jātarūpaśila.
स्वादु-जल (मीठे जल) वाले सागर के उत्तरी प्रदेश में, तेरह योजन की दूरी पर, जातरूपशिला नामक एक महान सुवर्ण-पर्वत है।
Verse 46
आसीनं पर्वतस्याग्रे सर्वभूतनमस्कृतम् । सहस्रशिरसं देवम् अनन्तं नीलवाससं ॥
āsīnaṃ parvatasyāgre sarvabhūtanamaskṛtam | sahasraśirasaṃ devam anantaṃ nīlavāsasaṃ
—seated upon the summit of that mountain, honored by all beings, is the thousand-headed god Ananta, clad in dark blue.
— उस पर्वत के शिखर पर बैठे, समस्त प्राणियों द्वारा नमस्कृत, सहस्र मस्तकों वाले, नीलवस्त्रधारी अनन्त देव (शेष) विराजते हैं।
Verse 47
त्रिशिराः काञ्चनः केतुस् तालस् तस्य महात्मनः । स्थापितः पर्वतस्याग्रे विराजति सवेदिकः ॥
triśirāḥ kāñcanaḥ ketus tālas tasya mahātmanaḥ | sthāpitaḥ parvatasyāgre virājati savedikaḥ
A three-headed golden banner with a palm-tree emblem, belonging to that great soul, set upon the mountain's crest, shines together with its altar-platform.
उन महात्मा का ताड़-चिह्न वाला तीन मस्तकों वाला सुवर्णमय ध्वज, पर्वत के शिखर पर वेदिका सहित स्थापित होकर शोभा पा रहा है।
Verse 48
पूर्वस्यां दिशि निर्माणं कृतं तत् त्रिदशेश्वरैः । ततः परं हेममयः श्रीमान् उदयपर्वतः ॥
pūrvasyāṃ diśi nirmāṇaṃ kṛtaṃ tat tridaśeśvaraiḥ | tataḥ paraṃ hemamayaḥ śrīmān udayaparvataḥ
That structure was fashioned in the eastern quarter by the lords of the thirty gods. Beyond it is the glorious golden Udaya mountain.
वह रचना पूर्व दिशा में देवताओं ने बनाई है। उससे आगे सुवर्णमय श्रीमान उदय-पर्वत है।
Verse 49
तस्य कोटिर् दिवं स्पृष्ट्वा शतयोजनम् आयता । जातरूपमयी दिव्या विराजति सवेदिका ॥
tasya koṭir divaṃ spṛṣṭvā śatayojanam āyatā | jātarūpamayī divyā virājati savedikā
Its peak, touching heaven, stretches a hundred yojanas, golden and divine, and shines with its altar-platform.
उसकी चोटी स्वर्ग को छूती हुई सौ योजन तक फैली है; वह सुवर्णमयी, दिव्य और वेदिका सहित शोभा पा रही है।
Verse 50
सालैस् तालैस् तमालैश् च कर्णिकारैश् च पुष्पितैः । जातरूपमयैर् दिव्यैः शोभते सूर्यसंनिभैः ॥
sālais tālais tamālaiś ca karṇikāraiś ca puṣpitaiḥ | jātarūpamayair divyaiḥ śobhate sūryasaṃnibhaiḥ
With sālas, tālas, tamālas, and blossoming karṇikāras, divine and golden, resembling the sun, it is resplendent.
साल, ताल, तमाल और खिले हुए कर्णिकार वृक्षों से, जो दिव्य, सुवर्णमय और सूर्य-से तेजस्वी हैं, वह पर्वत जगमगा रहा है।
Verse 51
तत्र योजनविस्तारम् उच्छ्रितं दशयोजनम् । शृङ्गं सौमनसं नाम जातरूपमयं ध्रुवम् ॥
tatra yojanavistāram ucchritaṃ daśayojanam | śṛṅgaṃ saumanasaṃ nāma jātarūpamayaṃ dhruvam
There, a yojana broad and ten yojanas high, is a peak named Saumanasa, of gold, fixed and abiding.
वहाँ एक योजन चौड़ा और दस योजन ऊँचा, सुवर्णमय, स्थिर और अचल सौमनस नामक शिखर है।
Verse 52
तत्र पूर्वं पदं कृत्वा पुरा विष्णुस् त्रिविक्रमे । द्वितीयं शिखरं मेरोश् चकार पुरुषोत्तमः ॥
tatra pūrvaṃ padaṃ kṛtvā purā viṣṇus trivikrame | dvitīyaṃ śikharaṃ meroś cakāra puruṣottamaḥ
There, in his three strides of old, Viṣṇu set his first foot; and the Supreme Person made his second upon the peak of Meru.
वहीं प्राचीन काल में त्रिविक्रम-अवतार में विष्णु ने अपना पहला पग रखा था; और पुरुषोत्तम ने अपना दूसरा पग मेरु के शिखर पर रखा था।
Verse 53
उत्तरेण परिक्रम्य जम्बूद्वीपं दिवाकरः । दृश्यो भवति भूयिष्ठं शिखरं तन् महोच्छ्रयम् ॥
uttareṇa parikramya jambūdvīpaṃ divākaraḥ | dṛśyo bhavati bhūyiṣṭhaṃ śikharaṃ tan mahocchrayam
Circling Jambūdvīpa by the north, the Sun becomes most abundantly visible from that peak of great height.
जम्बूद्वीप की उत्तर से परिक्रमा करता हुआ सूर्य उस अत्यन्त ऊँचे शिखर से सर्वाधिक रूप से दृष्टिगोचर होता है।
Verse 54
तत्र वैखानसा नाम वालखिल्या महर्षयः । प्रकाशमाना दृश्यन्ते सूर्यवर्णास् तपस्विनः ॥
tatra vaikhānasā nāma vālakhilyā maharṣayaḥ | prakāśamānā dṛśyante sūryavarṇās tapasvinaḥ
There the great sages named Vaikhānasas and Vālakhilyas, radiant, are seen — ascetics of the hue of the sun.
वहाँ वैखानस और वालखिल्य नामक महर्षि, सूर्य के वर्ण वाले तपस्वी, प्रकाशमान होते हुए दिखाई देते हैं।
Verse 55
अयं सुदर्शनो द्वीपः पुरो यस्य प्रकाशते । यस्मिंस् तेजश् च चक्षुश् च सर्वप्रानभृताम् अपि ॥
ayaṃ sudarśano dvīpaḥ puro yasya prakāśate | yasmiṃs tejaś ca cakṣuś ca sarvaprānabhṛtām api
This is the island Sudarśana, before which the sun shines — that in which is the light and the eye of all breathing creatures.
यह सुदर्शन द्वीप है, जिसके सामने सूर्य प्रकाशित होता है — वही सूर्य, जिसमें समस्त प्राणियों का तेज और नेत्र (ज्योति) निहित है।
Verse 56
शैलस्य तस्य कुञ्जेषु कन्दरेषु वनेषु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥
śailasya tasya kuñjeṣu kandareṣu vaneṣu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ
In the bowers, the caverns, and the woods of that mountain, Rāvaṇa, together with Vaidehī, is to be sought, here and there.
उस पर्वत के कुञ्जों, कन्दराओं और वनों में रावण को वैदेही सहित जहाँ-तहाँ खोजना है।
Verse 57
काञ्चनस्य च शैलस्य सूर्यस्य च महात्मनः । आविष्टा तेजसा संध्या पूर्वा रक्ता प्रकाशते ॥
kāñcanasya ca śailasya sūryasya ca mahātmanaḥ | āviṣṭā tejasā saṃdhyā pūrvā raktā prakāśate
Pervaded by the splendor of that golden mountain and of the great-souled Sun, the eastern twilight shines red, as if steeped in it.
उस सुवर्ण-पर्वत और महात्मा सूर्य के तेज से व्याप्त होकर पूर्व की सन्ध्या मानो उसी में रँगी हुई-सी लाल प्रकाशित होती है।
Verse 58
ततः परमगम्या स्याद् दिक् पूर्वा त्रिदशावृता । रहिता चन्द्रसूर्याभ्याम् अदृश्या तिमिरावृता ॥
tataḥ paramagamyā syād dik pūrvā tridaśāvṛtā | rahitā candrasūryābhyām adṛśyā timirāvṛtā
Beyond that, the eastern quarter, encompassed by the thirty gods, is impassable — void of sun and moon, unseen, wrapped in darkness.
उससे आगे की पूर्व दिशा, देवताओं से घिरी होने के कारण, अगम्य है — चन्द्र और सूर्य से रहित, अदृश्य और अन्धकार से ढकी हुई।
Verse 59
शैलेषु तेषु सर्वेषु कन्दरेषु वनेषु च । य च नोक्ता मया देशा विचेया तेषु जानकी ॥
śaileṣu teṣu sarveṣu kandareṣu vaneṣu ca | ya ca noktā mayā deśā viceyā teṣu jānakī
On all those mountains, in the caverns and the forests, and in the regions I have not named, Jānakī is to be searched for.
उन सब पर्वतों पर, कन्दराओं और वनों में, और जिन प्रदेशों का मैंने उल्लेख नहीं किया, उनमें भी जानकी को खोजना है।
Verse 60
एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम् ॥
etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ | abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param
Thus far is it possible for monkeys to go, O bulls among monkeys; the sunless, boundary-less region beyond that we do not know.
हे वानरश्रेष्ठो! वानरों के लिए यहाँ तक ही जाना सम्भव है; उससे आगे के सूर्यरहित, मर्यादारहित प्रदेश को हम नहीं जानते।
Verse 61
अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । मासे पूर्णे निवर्तध्वम् उदयं प्राप्य पर्वतम् ॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | māse pūrṇe nivartadhvam udayaṃ prāpya parvatam
Having found Vaidehī and the abode of Rāvaṇa, return when the month is full, having reached the Udaya mountain.
वैदेही और रावण के निवास को पा लेने पर, एक मास पूर्ण होने पर, उदय-पर्वत तक पहुँचकर लौट आना।
Verse 62
ऊर्ध्वं मासान् न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन् मम । सिद्धार्थाः संनिवर्तध्वम् अधिगम्य च मैथिलीम् ॥
ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama | siddhārthāḥ saṃnivartadhvam adhigamya ca maithilīm
You must not stay beyond a month; one who stays longer shall merit death at my hand. Having found Maithilī, return with your ends achieved.
एक मास से अधिक नहीं ठहरना चाहिए; जो अधिक ठहरेगा, वह मेरे हाथों वध्य होगा। मैथिली को पाकर अपने कार्य में सफल होकर लौट आना।
Verse 63
महेन्द्रकान्तां वनषण्ड मण्डितां; दिशं चरित्वा निपुणेन वानराः । अवाप्य सीतां रघुवंशजप्रियां; ततो निवृत्ताः सुखितो भविष्यथ ॥
mahendrakāntāṃ vanaṣaṇḍa maṇḍitāṃ; diśaṃ caritvā nipuṇena vānarāḥ | avāpya sītāṃ raghuvaṃśajapriyāṃ; tato nivṛttāḥ sukhito bhaviṣyatha
Having skillfully ranged that eastern quarter, beloved of great Indra and graced with woodland thickets, O monkeys, and won tidings of Sītā, dear to the scion of the Raghu line, then, returned, you shall be happy.
हे वानरो! महेन्द्र को प्रिय, वन-समूहों से सुशोभित उस पूर्व दिशा में कुशलतापूर्वक विचरण करके, और रघुवंशी राम की प्रिया सीता का पता पाकर, फिर लौटे हुए तुम सुखी हो जाओगे।