Sarga 41
Kishkindha Kanda
52 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस् तान् हरीन् दक्षिणां दिशम् । बुद्धिविक्रमसंपन्नान् वायुवेगसमाञ्जवे ॥
tataḥ prasthāpya sugrīvas tān harīn dakṣiṇāṃ diśam | buddhivikramasaṃpannān vāyuvegasamāñjave
Then Sugrīva, having sent forth to the southern quarter those monkeys endowed with wisdom and valor, swift as the wind in speed—
तब सुग्रीव ने बुद्धि और पराक्रम से सम्पन्न, पवन के वेग-से शीघ्रगामी उन वानरों को दक्षिण दिशा में भेजकर —
Verse 2
अथाहूय महातेजाः सुषेणं नाम यूथपम् । तारायाः पितरं राजा श्वशुरभीमविक्रमम् ॥
athāhūya mahātejāḥ suṣeṇaṃ nāma yūthapam | tārāyāḥ pitaraṃ rājā śvaśurabhīmavikramam
—the greatly splendorous king then summoned a troop-leader named Suṣeṇa, Tārā's father, his own father-in-law, of fearful valor;
— फिर उस महातेजस्वी राजा ने सुषेण नामक यूथपति को, जो तारा के पिता और उसके भयंकर पराक्रमी श्वसुर थे, बुलाकर —
Verse 3
अब्रवीत् प्राञ्जलिर् वाक्यम् अभिगम्य प्रणम्य च । साहाय्यं कुरु रामस्य कृत्ये ऽस्मिन् समुपस्थिते ॥
abravīt prāñjalir vākyam abhigamya praṇamya ca | sāhāyyaṃ kuru rāmasya kṛtye 'smin samupasthite
—and, drawing near and bowing, with joined palms he spoke this word: 'Render aid to Rāma in this task now at hand.'
— उनके पास जाकर, प्रणाम करके, हाथ जोड़े यह वचन कहा — 'इस उपस्थित कार्य में राम की सहायता कीजिए।'
Verse 4
वृतः शतसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम् । अभिगच्छ दिशं सौम्य पश्चिमां वारुणीं प्रभो ॥
vṛtaḥ śatasahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām | abhigaccha diśaṃ saumya paścimāṃ vāruṇīṃ prabho
Surrounded by a hundred thousand swift monkeys, go, O gentle one, to the western quarter of Varuṇa, O lord;
हे सौम्य! हे प्रभो! एक लाख वेगवान वानरों से घिरे हुए आप वरुण की पश्चिम दिशा में जाइए।
Verse 5
सुराष्ट्रान् सह बाह्लीकाञ् शूराभीरांस् तथैव च । स्फीताञ्जनपदान् रम्यान् विपुलानि पुराणि च ॥
surāṣṭrān saha bāhlīkāñ śūrābhīrāṃs tathaiva ca | sphītāñjanapadān ramyān vipulāni purāṇi ca
—the Surāṣṭras together with the Bāhlīkas, and the Śūras and Ābhīras likewise; the flourishing, lovely countries, and the spacious cities;
— बाह्लीकों सहित सुराष्ट्रों को, और वैसे ही शूरों तथा आभीरों को; समृद्ध, रमणीय जनपदों और विशाल नगरों को —
Verse 6
पुंनागगहनं कुक्षिं बहुलोद्दालकाकुलम् । तथा केतकषण्डांश् च मार्गध्वं हरियूथपाः ॥
puṃnāgagahanaṃ kukṣiṃ bahuloddālakākulam | tathā ketakaṣaṇḍāṃś ca mārgadhvaṃ hariyūthapāḥ
—the Kukṣi region, dense with puṃnāga trees, thick with many uddālakas, and the thickets of ketaka — search these, O leaders of the monkey troops;
— पुंनाग वृक्षों से घने, बहुत-से उद्दालकों से भरे कुक्षि प्रदेश को, तथा केतकी की झाड़ियों को, हे वानरयूथपतियो! खोज डालिए —
Verse 7
प्रत्यक् स्रोतोगमाश् चैव नद्यः शीतजलाः शिवाः । तापसानाम् अरण्यानि कान्तारा गिरयश् च ये ॥
pratyak srotogamāś caiva nadyaḥ śītajalāḥ śivāḥ | tāpasānām araṇyāni kāntārā girayaś ca ye
—and the westward-flowing rivers of cold water, auspicious; the forest-retreats of the ascetics, and the wilds and the mountains that there are.
— और पश्चिम की ओर बहने वाली शीतल जलवाली कल्याणमयी नदियों को, तपस्वियों के अरण्यों को, तथा जो जंगल और पर्वत वहाँ हैं, उन्हें भी।
Verse 8
गिरिजालावृतां दुर्गां मार्गित्वा पश्चिमां दिशम् । ततः पश्चिमम् आसाद्य समुद्रं द्रष्टुम् अर्हथ । तिमि नक्रायुत जलम् अक्षोभ्यम् अथ वानरः ॥
girijālāvṛtāṃ durgāṃ mārgitvā paścimāṃ diśam | tataḥ paścimam āsādya samudraṃ draṣṭum arhatha | timi nakrāyuta jalam akṣobhyam atha vānaraḥ
Having searched that hard-to-reach western quarter, girt with chains of mountains, then, reaching the western ocean, you ought to behold it — its waters teeming with myriads of sea-monsters and crocodiles, not to be disturbed, O monkey.
पर्वत-मालाओं से घिरी उस दुर्गम पश्चिम दिशा को खोजकर, फिर पश्चिम समुद्र तक पहुँचकर तुम्हें उसे देखना चाहिए — हे वानर! जिसका जल अयुतों तिमि-मगरमच्छों से भरा है और जो क्षोभरहित है।
Verse 9
ततः केतकषण्डेषु तमालगहनेषु च । कपयो विहरिष्यन्ति नारिकेलवनेषु च ॥
tataḥ ketakaṣaṇḍeṣu tamālagahaneṣu ca | kapayo vihariṣyanti nārikelavaneṣu ca
Then in the ketaka thickets, the tamāla groves, and the coconut forests the monkeys shall disport themselves.
फिर केतकी की झाड़ियों में, तमाल के घने वनों में और नारियल के वनों में वानर विहार करेंगे।
Verse 10
तत्र सीतां च मार्गध्वं निलयं रावणस्य च । मरीचिपत्तनं चैव रम्यं चैव जटीपुरम् ॥
tatra sītāṃ ca mārgadhvaṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | marīcipattanaṃ caiva ramyaṃ caiva jaṭīpuram
There search for Sītā and the abode of Rāvaṇa, and the lovely city of Marīci, and the city Jaṭīpura;
वहाँ सीता और रावण के निवास को खोजना, तथा मरीचि नगर को और रमणीय जटीपुर को भी —
Verse 11
अवन्तीम् अङ्गलोपां च तथा चालक्षितं वनम् । राष्ट्राणि च विशालानि पत्तनानि ततस् ततः ॥
avantīm aṅgalopāṃ ca tathā cālakṣitaṃ vanam | rāṣṭrāṇi ca viśālāni pattanāni tatas tataḥ
—Avantī and Aṅgalopā, and likewise the unmarked forest; and the vast realms and cities, here and there.
— अवन्ती और अङ्गलोपा को, तथा वैसे ही उस अलक्षित (अनदेखे) वन को; और इधर-उधर के विशाल राष्ट्रों तथा नगरों को भी।
Verse 12
सिन्धुसागरयोश् चैव संगमे तत्र पर्वतः । महान् हेमगिरिर् नाम शतशृङ्गो महाद्रुमः ॥
sindhusāgarayoś caiva saṃgame tatra parvataḥ | mahān hemagirir nāma śataśṛṅgo mahādrumaḥ
—and at the confluence of the Sindhu and the sea, a great mountain there named Hemagiri, of a hundred peaks, with mighty trees.
— और सिन्धु तथा सागर के संगम पर वहाँ एक महान पर्वत है, जिसका नाम हेमगिरि है — सौ शिखरों वाला और विशाल वृक्षों वाला।
Verse 13
तस्य प्रस्थेषु रम्येषु सिंहाः पक्षगमाः स्थिताः । तिमिमत्स्यगजांश् चैव नीडान्य् आरोपयन्ति ते ॥
tasya prastheṣu ramyeṣu siṃhāḥ pakṣagamāḥ sthitāḥ | timimatsyagajāṃś caiva nīḍāny āropayanti te
On its lovely tablelands dwell lions that go as if on wings; and these bear up sea-monsters, fishes, and elephants into their eyries.
उसके रमणीय पठारों पर पंखों से उड़ने वाले-से सिंह रहते हैं; वे तिमि मछलियों और हाथियों को उठाकर अपने घोंसलों में ले जाते हैं।
Verse 14
तानि नीडानि सिंहानां गिरिशृङ्गगताश् च ये । दृप्तास् तृप्ताश् च मातङ्गास् तोयदस्वननिःस्वनाः । विचरन्ति विशाले ऽस्मिंस् तोयपूर्णे समन्ततः ॥
tāni nīḍāni siṃhānāṃ giriśṛṅgagatāś ca ye | dṛptās tṛptāś ca mātaṅgās toyadasvananiḥsvanāḥ | vicaranti viśāle 'smiṃs toyapūrṇe samantataḥ
Those eyries of the lions set upon the mountain crests — and the elephants, proud and sated, roaring with a voice like a thundercloud, roam about in that broad mountain, filled with water on every side.
सिंहों के वे घोंसले और पर्वत-शिखरों पर रहने वाले, मदमत्त और तृप्त हाथी, मेघ-सी गर्जना करते हुए, जल से चारों ओर भरे उस विशाल पर्वत पर विचरते रहते हैं।
Verse 15
तस्य शृङ्गं दिवस्पर्शं काञ्चनं चित्रपादपम् । सर्वम् आशु विचेतव्यं कपिभिः कामरूपिभिः ॥
tasya śṛṅgaṃ divasparśaṃ kāñcanaṃ citrapādapam | sarvam āśu vicetavyaṃ kapibhiḥ kāmarūpibhiḥ
Its peak, touching the sky, golden, with wondrous trees, is all to be searched swiftly by the monkeys who take any form at will.
उसके आकाश को छूते हुए, सुवर्णमय, विचित्र वृक्षों वाले शिखर को इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानरों को शीघ्र खोज डालना है।
Verse 16
कोटिं तत्र समुद्रे तु काञ्चनीं शतयोजनम् । दुर्दर्शां परियात्रस्य गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥
koṭiṃ tatra samudre tu kāñcanīṃ śatayojanam | durdarśāṃ pariyātrasya gatā drakṣyatha vānarāḥ
There, in the sea, you monkeys shall behold the golden peak of the Pāriyātra, stretching a hundred yojanas, hard to look upon.
हे वानरो! वहाँ समुद्र में तुम पारियात्र पर्वत की सौ योजन विस्तृत, देखने में दुष्कर, सुवर्णमयी चोटी को जाकर देखोगे।
Verse 17
कोट्यस् तत्र चतुर्विंशद् गन्धर्वाणां तरस्विनाम् । वसन्त्य् अग्निनिकाशानां घोराणां कामरूपिणाम् ॥
koṭyas tatra caturviṃśad gandharvāṇāṃ tarasvinām | vasanty agninikāśānāṃ ghorāṇāṃ kāmarūpiṇām
There dwell four-and-twenty crores of swift gandharvas, resembling fire, dread, able to take any form at will.
वहाँ अग्नि-सी आभा वाले, भयंकर, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले चौबीस करोड़ वेगवान गन्धर्व रहते हैं।
Verse 18
नात्यासादयितव्यास् ते वानरैर् भीमविक्रमैः । नादेयं च फलं तस्माद् देशात् किं चित् प्लवंगमैः ॥
nātyāsādayitavyās te vānarair bhīmavikramaiḥ | nādeyaṃ ca phalaṃ tasmād deśāt kiṃ cit plavaṃgamaiḥ
They are not to be too closely approached by the monkeys of fearsome valor; nor is any fruit to be taken from that region by the monkeys.
भयंकर पराक्रमी वानरों को उनके अत्यन्त निकट नहीं जाना चाहिए; और न ही वानरों को उस प्रदेश से कोई फल लेना चाहिए।
Verse 19
दुरासदा हि ते वीराः सत्त्ववन्तो महाबलाः । फलमूलानि ते तत्र रक्षन्ते भीमविक्रमाः ॥
durāsadā hi te vīrāḥ sattvavanto mahābalāḥ | phalamūlāni te tatra rakṣante bhīmavikramāḥ
For those heroes are hard to assail, full of courage and of great might; of fearsome valor, they guard the fruits and roots there.
क्योंकि वे वीर दुर्धर्ष, सत्त्ववान और महाबली हैं; भयंकर पराक्रमी वे वहाँ फल-मूल की रक्षा करते हैं।
Verse 20
तत्र यत्नश् च कर्तव्यो मार्गितव्या च जानकी । न हि तेभ्यो भयं किं चित् कपित्वम् अनुवर्तताम् ॥
tatra yatnaś ca kartavyo mārgitavyā ca jānakī | na hi tebhyo bhayaṃ kiṃ cit kapitvam anuvartatām
There effort must be made, and Jānakī searched for; for from them there is no fear to those who keep to proper monkey conduct.
वहाँ प्रयत्न करना और जानकी को खोजना; क्योंकि उचित वानर-आचरण पर चलने वालों को उनसे कोई भय नहीं।
Verse 21
चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान् नाम पर्वतः । तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥
caturbhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ | tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā
In the fourth part of the ocean is a mountain named Cakravān; there is a thousand-spoked wheel, fashioned by Viśvakarman.
समुद्र के चौथे भाग में चक्रवान नामक पर्वत है; वहाँ विश्वकर्मा का बनाया हुआ एक हजार अरों वाला चक्र है।
Verse 22
तत्र पञ्चजनं हत्वा हयग्रीवं च दानवम् । आजहार ततश् चक्रं शङ्खं च पुरुषोत्तमः ॥
tatra pañcajanaṃ hatvā hayagrīvaṃ ca dānavam | ājahāra tataś cakraṃ śaṅkhaṃ ca puruṣottamaḥ
There, having slain Pañcajana and the dānava Hayagrīva, the Supreme Person took thence the discus and the conch.
वहीं पुरुषोत्तम विष्णु ने पञ्चजन और दानव हयग्रीव का वध करके वहाँ से चक्र और शंख ग्रहण किया था।
Verse 23
तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ
On its wondrous tablelands and in its broad caverns, Rāvaṇa, together with Vaidehī, is to be sought, here and there.
उसके विचित्र पठारों पर और विशाल गुफाओं में रावण को वैदेही सहित जहाँ-तहाँ खोजना है।
Verse 24
योजनानि चतुःषष्टिर् वराहो नाम पर्वतः । सुवर्णशृङ्गः सुश्रीमान् अगाधे वरुणालये ॥
yojanāni catuḥṣaṣṭir varāho nāma parvataḥ | suvarṇaśṛṅgaḥ suśrīmān agādhe varuṇālaye
Four-and-sixty yojanas on is a mountain named Varāha, with golden peaks, most glorious, in the fathomless abode of Varuṇa.
चौंसठ योजन आगे वराह नामक पर्वत है, जो सुवर्णमय शिखरों वाला और अत्यन्त श्रीमान है, वरुण के अथाह आलय (समुद्र) में स्थित है।
Verse 25
तत्र प्राग्ज्योतिषं नाम जातरूपमयं पुरम् । यस्मिन् वस्ति दुष्टात्मा नरको नाम गुहासु च ॥
tatra prāgjyotiṣaṃ nāma jātarūpamayaṃ puram | yasmin vasti duṣṭātmā narako nāma guhāsu ca
There is a city named Prāgjyotiṣa, made of gold, in which dwells, amid caverns, the evil-souled one named Naraka.
वहाँ प्राग्ज्योतिष नामक सुवर्णमय नगर है, जिसमें गुफाओं के बीच नरक नामक दुष्टात्मा रहता है।
Verse 26
तस्य सानुषु चित्रेषु विशालासु गुहासु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥
tasya sānuṣu citreṣu viśālāsu guhāsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ
On its wondrous tablelands and in its broad caverns, Rāvaṇa, together with Vaidehī, is to be sought, here and there.
उसके विचित्र पठारों पर और विशाल गुफाओं में रावण को वैदेही सहित जहाँ-तहाँ खोजना है।
Verse 27
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं काञ्चनान्तरनिर्दरः । पर्वतः सर्वसौवर्णो धारा प्रस्रवणायुतः ॥
tam atikramya śailendraṃ kāñcanāntaranirdaraḥ | parvataḥ sarvasauvarṇo dhārā prasravaṇāyutaḥ
Passing that lord of mountains, there is a mountain all of gold, with golden chasms and ravines, furnished with hundreds of cascades.
उस पर्वतराज को लाँघकर एक सम्पूर्ण सुवर्णमय पर्वत आता है, जिसके कन्दर और दर्रे सुनहरे हैं और जो सैकड़ों झरनों से युक्त है।
Verse 28
तं गजाश् च वराहाश् च सिंहा व्याघ्राश् च सर्वतः । अभिगर्जन्ति सततं तेन शब्देन दर्पिताः ॥
taṃ gajāś ca varāhāś ca siṃhā vyāghrāś ca sarvataḥ | abhigarjanti satataṃ tena śabdena darpitāḥ
Elephants, boars, lions, and tigers roar at it continually on every side, made proud by that very sound.
उस पर हाथी, वराह, सिंह और व्याघ्र चारों ओर से निरन्तर गरजते रहते हैं और उसी ध्वनि से गर्वित रहते हैं।
Verse 29
तस्मिन् हरिहयः श्रीमान् महेन्द्रः पाकशासनः । अभिषिक्तः सुरै राजा मेघवान् नाम पर्वतः ॥
tasmin harihayaḥ śrīmān mahendraḥ pākaśāsanaḥ | abhiṣiktaḥ surai rājā meghavān nāma parvataḥ
On it great Indra, the glorious chastiser of Pāka, of the tawny steeds, was consecrated king by the gods — the mountain named Meghavān.
उसी पर्वत पर, जिसका नाम मेघवान है, हरिहय (हरे घोड़ों वाले), पाकशासन श्रीमान महेन्द्र का देवताओं ने राजा के रूप में अभिषेक किया था।
Verse 30
तम् अतिक्रम्य शैलेन्द्रं महेन्द्रपरिपालितम् । षष्टिं गिरिसहस्राणि काञ्चनानि गमिष्यथ ॥
tam atikramya śailendraṃ mahendraparipālitam | ṣaṣṭiṃ girisahasrāṇi kāñcanāni gamiṣyatha
Passing that lord of mountains, guarded by great Indra, you shall come to sixty thousand golden mountains—
महेन्द्र द्वारा पालित उस पर्वतराज को लाँघकर तुम साठ हजार सुवर्णमय पर्वतों तक पहुँचोगे —
Verse 31
तरुणादित्यवर्णानि भ्राजमानानि सर्वतः । जातरूपमयैर् वृक्षैः शोभितानि सुपुष्पितैः ॥
taruṇādityavarṇāni bhrājamānāni sarvataḥ | jātarūpamayair vṛkṣaiḥ śobhitāni supuṣpitaiḥ
—of the hue of the young sun, shining on every side, graced with trees of gold in full flower.
— जो उगते सूर्य के वर्ण वाले, चारों ओर चमकते हुए, भली भाँति खिले हुए सुवर्णमय वृक्षों से सुशोभित हैं।
Verse 32
तेषां मध्ये स्थितो राजा मेरुर् उत्तमपर्वतः । आदित्येन प्रसन्नेन शैलो दत्तवरः पुरा ॥
teṣāṃ madhye sthito rājā merur uttamaparvataḥ | ādityena prasannena śailo dattavaraḥ purā
In their midst stands the king, Meru, supreme mountain, to which of old the gracious Sun granted a boon:
उनके मध्य में राजा मेरु, उत्तम पर्वत, स्थित है, जिसे प्राचीन काल में प्रसन्न हुए सूर्य ने वरदान दिया था।
Verse 33
तेनैवम् उक्तः शैलेन्द्रः सर्व एव त्वदाश्रयाः । मत्प्रसादाद् भविष्यन्ति दिवारात्रौ च काञ्चनाः ॥
tenaivam uktaḥ śailendraḥ sarva eva tvadāśrayāḥ | matprasādād bhaviṣyanti divārātrau ca kāñcanāḥ
By him was the lord of mountains thus addressed: 'All who resort to you shall, by my grace, become golden, by day and by night.'
उस सूर्य ने उस पर्वतराज से इस प्रकार कहा था — 'जो भी तुम्हारा आश्रय लेंगे, वे मेरी कृपा से दिन और रात सुवर्णमय हो जाएँगे।'
Verse 34
त्वयि ये चापि वत्स्यन्ति देवगन्धर्वदानवाः । ते भविष्यन्ति रक्ताश् च प्रभया काञ्चनप्रभाः ॥
tvayi ye cāpi vatsyanti devagandharvadānavāḥ | te bhaviṣyanti raktāś ca prabhayā kāñcanaprabhāḥ
'And those gods, gandharvas, and dānavas who dwell upon you shall become ruddy, and golden in luster by my radiance.'
'और जो देवता, गन्धर्व और दानव तुम पर निवास करेंगे, वे मेरी प्रभा से अरुण वर्ण के और सुवर्ण-सी आभा वाले हो जाएँगे।'
Verse 35
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश् च दिवौकसः । आगम्य पश्चिमां संध्यां मेरुम् उत्तमपर्वतम् ॥
ādityā vasavo rudrā marutaś ca divaukasaḥ | āgamya paścimāṃ saṃdhyāṃ merum uttamaparvatam
The Ādityas, the Vasus, the Rudras, and the Maruts, dwellers in heaven, coming at the western twilight to Meru, the supreme mountain—
आदित्य, वसु, रुद्र, मरुत् तथा अन्य देवगण पश्चिम की सन्ध्या के समय उत्तम पर्वत मेरु पर आकर —
Verse 36
आदित्यम् उपतिष्ठन्ति तैश् च सूर्यो ऽभिपूजितः । अदृश्यः सर्वभूतानाम् अस्तं गच्छति पर्वतम् ॥
ādityam upatiṣṭhanti taiś ca sūryo 'bhipūjitaḥ | adṛśyaḥ sarvabhūtānām astaṃ gacchati parvatam
—wait upon the Sun; and by them the Sun, worshipped, unseen by all beings, passes to the setting mountain.
— सूर्य की उपासना करते हैं; और उनसे पूजित होकर सूर्य समस्त प्राणियों के लिए अदृश्य होता हुआ अस्ताचल को जाता है।
Verse 37
योजनानां सहस्राणि दशतानि दिवाकरः । मुहूर्तार्धेन तं शीघ्रम् अभियाति शिलोच्चयम् ॥
yojanānāṃ sahasrāṇi daśatāni divākaraḥ | muhūrtārdhena taṃ śīghram abhiyāti śiloccayam
Ten thousand yojanas the sun travels swiftly, in half a muhūrta, to that mountain-mass.
सूर्य दस हजार योजन शीघ्रता से आधे मुहूर्त में उस पर्वत-शिला तक पहुँच जाता है।
Verse 38
शृङ्गे तस्य महद् दिव्यं भवनं सूर्यसंनिभम् । प्रासादगुणसंबाधं विहितं विश्वकर्मणा ॥
śṛṅge tasya mahad divyaṃ bhavanaṃ sūryasaṃnibham | prāsādaguṇasaṃbādhaṃ vihitaṃ viśvakarmaṇā
On its peak is a great, divine dwelling, resembling the sun, crowded with the excellences of a palace, fashioned by Viśvakarman—
उसके शिखर पर सूर्य-सा एक महान दिव्य भवन है, जो महल के गुणों से भरा है और जिसे विश्वकर्मा ने बनाया है —
Verse 39
शोभितं तरुभिश् चित्रैर् नानापक्षिसमाकुलैः । निकेतं पाशहस्तस्य वरुणस्य महात्मनः ॥
śobhitaṃ tarubhiś citrair nānāpakṣisamākulaiḥ | niketaṃ pāśahastasya varuṇasya mahātmanaḥ
—graced with wondrous trees thronged with birds of many kinds; the abode of the great-souled Varuṇa, the noose-bearer.
— जो नाना पक्षियों से भरे विचित्र वृक्षों से सुशोभित है; वह पाशधारी महात्मा वरुण का आवास है।
Verse 40
अन्तरा मेरुम् अस्तं च तालो दशशिरा महान् । जातरूपमयः श्रीमान् भ्राजते चित्रवेदिकः ॥
antarā merum astaṃ ca tālo daśaśirā mahān | jātarūpamayaḥ śrīmān bhrājate citravedikaḥ
Between Meru and the setting mountain a great ten-crowned palm, golden and glorious, shines with its wondrous altar-platform.
मेरु और अस्ताचल के बीच एक महान दस-शिखरों वाला ताड़ का वृक्ष है, जो सुवर्णमय और श्रीमान होकर अपनी विचित्र वेदिका सहित चमकता है।
Verse 41
तेषु सर्वेषु दुर्गेषु सरःसु च सरित्सु च । रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस् ततस् ततः ॥
teṣu sarveṣu durgeṣu saraḥsu ca saritsu ca | rāvaṇaḥ saha vaidehyā mārgitavyas tatas tataḥ
In all those fastnesses, in the lakes and the rivers, Rāvaṇa, together with Vaidehī, is to be sought, here and there—
उन सब दुर्गम स्थानों में, सरोवरों और नदियों में रावण को वैदेही सहित जहाँ-तहाँ खोजना है —
Verse 42
यत्र तिष्ठति धर्मात्मा तपसा स्वेन भावितः । मेरुसावर्णिर् इत्य् एव ख्यातो वै ब्रह्मणा समः ॥
yatra tiṣṭhati dharmātmā tapasā svena bhāvitaḥ | merusāvarṇir ity eva khyāto vai brahmaṇā samaḥ
—where there dwells a righteous one, matured by his own austerity, renowned indeed as Merusāvarṇi, the equal of Brahmā.
— जहाँ अपनी तपस्या से परिपक्व एक धर्मात्मा रहते हैं, जो मेरुसावर्णि नाम से प्रसिद्ध हैं और ब्रह्मा के समान हैं।
Verse 43
प्रष्टव्यो मेरुसावर्णिर् महर्षिः सूर्यसंनिभः । प्रणम्य शिरसा भूमौ प्रवृत्तिं मैथिलीं प्रति ॥
praṣṭavyo merusāvarṇir maharṣiḥ sūryasaṃnibhaḥ | praṇamya śirasā bhūmau pravṛttiṃ maithilīṃ prati
Merusāvarṇi, the great sage resembling the sun, is to be asked — bowing with your heads to the ground — for tidings concerning Maithilī.
सूर्य-सी आभा वाले उन महर्षि मेरुसावर्णि से, भूमि पर सिर झुकाकर प्रणाम करके, मैथिली के विषय में समाचार पूछना चाहिए।
Verse 44
एतावज् जीवलोकस्य भास्करो रजनीक्षये । कृत्वा वितिमिरं सर्वम् अस्तं गच्छति पर्वतम् ॥
etāvaj jīvalokasya bhāskaro rajanīkṣaye | kṛtvā vitimiraṃ sarvam astaṃ gacchati parvatam
Thus far extends the world of the living: the sun, having made all free of darkness at the night's end, passes to the setting mountain.
जीवलोक की सीमा यहीं तक है; सूर्य रात्रि के अन्त में सबको अन्धकाररहित करके अस्ताचल को जाता है।
Verse 45
एतावद् वानरैः शक्यं गन्तुं वानरपुंगवाः । अभास्करम् अमर्यादं न जानीमस् ततः परम् ॥
etāvad vānaraiḥ śakyaṃ gantuṃ vānarapuṃgavāḥ | abhāskaram amaryādaṃ na jānīmas tataḥ param
Thus far is it possible for monkeys to go, O bulls among monkeys; the sunless, boundary-less region beyond that we do not know.
हे वानरश्रेष्ठो! वानरों के लिए यहाँ तक ही जाना सम्भव है; उससे आगे के सूर्यरहित, मर्यादारहित प्रदेश को हम नहीं जानते।
Verse 46
अधिगम्य तु वैदेहीं निलयं रावणस्य च । अस्तं पर्वतम् आसाद्य पूर्णे मासे निवर्तत ॥
adhigamya tu vaidehīṃ nilayaṃ rāvaṇasya ca | astaṃ parvatam āsādya pūrṇe māse nivartata
Having found Vaidehī and the abode of Rāvaṇa, and having reached the setting mountain, return when the month is full.
वैदेही और रावण के निवास को पा लेने पर, अस्ताचल तक पहुँचकर, मास पूर्ण होने पर लौट आना।
Verse 47
ऊर्ध्वं मासान् न वस्तव्यं वसन् वध्यो भवेन् मम । सहैव शूरो युष्माभिः श्वशुरो मे गमिष्यति ॥
ūrdhvaṃ māsān na vastavyaṃ vasan vadhyo bhaven mama | sahaiva śūro yuṣmābhiḥ śvaśuro me gamiṣyati
You must not stay beyond a month; one who stays longer shall merit death at my hand. The hero, my father-in-law, shall go together with you.
एक मास से अधिक नहीं ठहरना चाहिए; जो अधिक ठहरेगा, वह मेरे हाथों वध्य होगा। मेरे शूर श्वसुर तुम्हारे साथ ही जाएँगे।
Verse 48
श्रोतव्यं सर्वम् एतस्य भवद्भिर् दिष्ट कारिभिः । गुरुर् एष महाबाहुः श्वशुरो मे महाबलः ॥
śrotavyaṃ sarvam etasya bhavadbhir diṣṭa kāribhiḥ | gurur eṣa mahābāhuḥ śvaśuro me mahābalaḥ
All his counsel must be heeded by you, O doers of my bidding; for he, the mighty-armed, my father-in-law of great strength, is a venerable elder.
हे मेरी आज्ञा का पालन करने वालो! तुम्हें इनकी सब बातें सुननी चाहिए; क्योंकि ये महाबाहु, महाबली मेरे श्वसुर एक पूज्य गुरुजन हैं।
Verse 49
भवन्तश् चापि विक्रान्ताः प्रमाणं सर्वकर्मसु । प्रमाणम् एनं संस्थाप्य पश्यध्वं पश्चिमां दिशम् ॥
bhavantaś cāpi vikrāntāḥ pramāṇaṃ sarvakarmasu | pramāṇam enaṃ saṃsthāpya paśyadhvaṃ paścimāṃ diśam
And you too are valiant, an authority in all deeds; yet, setting him as your authority, survey the western quarter.
और तुम भी पराक्रमी हो, सब कार्यों में प्रमाण (अधिकारी) हो; फिर भी इन्हें प्रमाण मानकर पश्चिम दिशा को खोजना।
Verse 50
दृष्टायां तु नरेन्द्रस्या पत्न्याम् अमिततेजसः । कृतकृत्या भविष्यामः कृतस्य प्रतिकर्मणा ॥
dṛṣṭāyāṃ tu narendrasyā patnyām amitatejasaḥ | kṛtakṛtyā bhaviṣyāmaḥ kṛtasya pratikarmaṇā
When the consort of the lord of men of measureless splendor has been seen, we shall have accomplished our end by the requital of what was done for us.
अमित तेजस्वी नरेन्द्र राम की पत्नी के देख लिए जाने पर, हम उनके किए उपकार का प्रत्युपकार करके कृतकृत्य हो जाएँगे।
Verse 51
अतो ऽन्यद् अपि यत् किं चित् कार्यस्यास्य हितं भवेत् । संप्रधार्य भवद्भिश् च देशकालार्थसंहितम् ॥
ato 'nyad api yat kiṃ cit kāryasyāsya hitaṃ bhavet | saṃpradhārya bhavadbhiś ca deśakālārthasaṃhitam
Whatever else, too, may be of benefit to this task — that must be considered by you, in keeping with place, time, and purpose.
इसके अतिरिक्त भी जो कुछ इस कार्य के लिए हितकर हो, उसे देश, काल और प्रयोजन के अनुरूप तुम्हें भली भाँति विचार कर लेना चाहिए।
Verse 52
ततः सुषेण प्रमुखाः प्लवंगमाः; सुग्रीववाक्यं निपुणं निशम्य । आमन्त्र्य सर्वे प्लवगाधिपं ते; जग्मुर् दिशं तां वरुणाभिगुप्ताम् ॥
tataḥ suṣeṇa pramukhāḥ plavaṃgamāḥ; sugrīvavākyaṃ nipuṇaṃ niśamya | āmantrya sarve plavagādhipaṃ te; jagmur diśaṃ tāṃ varuṇābhiguptām
Then the monkeys, Suṣeṇa chief among them, having heedfully heard Sugrīva's word, all took leave of the lord of the monkeys and went to that quarter guarded by Varuṇa.
तब सुषेण प्रमुख वानर सुग्रीव के वचन को ध्यानपूर्वक सुनकर, सब वानराधिप से विदा लेकर वरुण से रक्षित उस पश्चिम दिशा की ओर चल पड़े।