Sarga 38
Kishkindha Kanda
37 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
इति ब्रुवाणं सुग्रीवं रामो धर्मभृतां वरः । बाहुभ्यां संपरिष्वज्य प्रत्युवाच कृताञ्जलिम् ॥
iti bruvāṇaṃ sugrīvaṃ rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāñjalim
To Sugrīva speaking thus, Rāma, best of the upholders of righteousness, embracing him with both arms, replied to him who stood with joined palms:
इस प्रकार कहते हुए सुग्रीव का धर्मधारियों में श्रेष्ठ राम ने दोनों भुजाओं से आलिंगन करके हाथ जोड़े खड़े उसे उत्तर दिया —
Verse 2
यद् इन्द्रो वर्षते वर्षं न तच् चित्रं भवेद् भुवि । आदित्यो वा सहस्रांशुः कुर्याद् वितिमिरं नभः ॥
yad indro varṣate varṣaṃ na tac citraṃ bhaved bhuvi | ādityo vā sahasrāṃśuḥ kuryād vitimiraṃ nabhaḥ
That Indra should pour down rain would be no wonder on earth; nor that the thousand-rayed sun should make the sky free of darkness;
इन्द्र वर्षा करे — यह पृथ्वी पर कोई आश्चर्य नहीं होगा; सहस्र किरणों वाला सूर्य आकाश को अन्धकाररहित कर दे — यह भी आश्चर्य नहीं;
Verse 3
चन्द्रमा रश्मिभिः कुर्यात् पृथिवीं सौम्य निर्मलाम् । त्वद्विधो वापि मित्राणां प्रतिकुर्यात् परंतप ॥
candramā raśmibhiḥ kuryāt pṛthivīṃ saumya nirmalām | tvadvidho vāpi mitrāṇāṃ pratikuryāt paraṃtapa
—nor that the moon with its beams should make the earth spotless, O gentle one; nor that one like you should make return to his friends, O scorcher of foes.
हे सौम्य! चन्द्रमा अपनी किरणों से पृथ्वी को निर्मल कर दे — यह आश्चर्य नहीं; हे परंतप! और आप-जैसा कोई अपने मित्रों का प्रत्युपकार करे — यह भी आश्चर्य नहीं।
Verse 4
एवं त्वयि न तच् चित्रं भवेद् यत् सौम्य शोभनम् । जानाम्य् अहं त्वां सुग्रीव सततं प्रियवादिनम् ॥
evaṃ tvayi na tac citraṃ bhaved yat saumya śobhanam | jānāmy ahaṃ tvāṃ sugrīva satataṃ priyavādinam
Thus, in you, that would be no wonder which is so noble, O gentle one; I know you, Sugrīva, ever a speaker of kind words.
हे सौम्य! इस प्रकार आप में जो कुछ शोभन (उत्तम) है, वह कोई आश्चर्य नहीं होगा; हे सुग्रीव! मैं आपको सदा प्रियवादी जानता हूँ।
Verse 5
त्वत्सनाथः सखे संख्ये जेतास्मि सकलान् अरीन् । त्वम् एव मे सुहृन् मित्रं साहाय्यं कर्तुम् अर्हसि ॥
tvatsanāthaḥ sakhe saṃkhye jetāsmi sakalān arīn | tvam eva me suhṛn mitraṃ sāhāyyaṃ kartum arhasi
With you for my protector, O friend, I shall conquer in battle all my foes; you alone are my comrade and friend — meet it is that you render aid.
हे सखा! आप-जैसे रक्षक को पाकर मैं रण में अपने समस्त शत्रुओं को जीत लूँगा; आप ही मेरे सुहृद् और मित्र हैं, और आपको ही सहायता करनी चाहिए।
Verse 6
जहारात्मविनाशाय वैदेहीं राक्षसाधमः । वञ्चयित्वा तु पौलोमीम् अनुह्लादो यथा शचीम् ॥
jahārātmavināśāya vaidehīṃ rākṣasādhamaḥ | vañcayitvā tu paulomīm anuhlādo yathā śacīm
To his own ruin the basest of rākṣasas carried off Vaidehī by deceit, as Anuhlāda once seized Śacī, the daughter of Puloman, by guile.
An allusion to the demon Anuhlāda's abduction of Indra's consort Śacī.
उस अधम राक्षस ने अपने ही विनाश के लिए छल से वैदेही का हरण किया, जैसे अनुह्लाद ने छलपूर्वक पुलोमा की पुत्री शची का हरण किया था।
Verse 7
नचिरात् तं हनिष्यामि रावणं निशितैः शरैः । पौलोम्याः पितरं दृप्तं शतक्रतुर् इवारिहा ॥
nacirāt taṃ haniṣyāmi rāvaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | paulomyāḥ pitaraṃ dṛptaṃ śatakratur ivārihā
Ere long I shall slay that Rāvaṇa with my sharp arrows, as the Hundred-Sacrifice, slayer of foes, slew the proud father of Pulomā's daughter.
शीघ्र ही मैं उस रावण को अपने तीखे बाणों से उसी प्रकार मार डालूँगा, जैसे शत्रुहन्ता शतक्रतु इन्द्र ने पुलोमा की पुत्री के घमण्डी पिता (पुलोमा) को मारा था।
Verse 8
एतस्मिन्न् अन्तरे चैव रजः समभिवर्तत । उष्णां तीव्रां सहस्रांशोश् छादयद् गगने प्रभाम् ॥
etasminn antare caiva rajaḥ samabhivartata | uṣṇāṃ tīvrāṃ sahasrāṃśoś chādayad gagane prabhām
And in that very interval a dust arose, veiling in the sky the hot, fierce radiance of the thousand-rayed sun.
और उसी बीच एक धूल उठी, जिसने आकाश में सहस्र किरणों वाले सूर्य की गर्म और तीव्र प्रभा को ढक दिया।
Verse 9
दिशः पर्याकुलाश् चासन् रजसा तेन मूर्छिताः । चचाल च मही सर्वा सशैलवनकानना ॥
diśaḥ paryākulāś cāsan rajasā tena mūrchitāḥ | cacāla ca mahī sarvā saśailavanakānanā
The quarters grew confounded, swooning as it were beneath that dust; and the whole earth trembled, with its mountains, woods, and forests.
उस धूल से दिशाएँ व्याकुल और मानो मूर्च्छित हो गईं; और पर्वतों, वनों तथा काननों सहित समस्त पृथ्वी काँप उठी।
Verse 10
ततो नगेन्द्रसंकाशैस् तीक्ष्ण दंष्ट्रैर् महाबलैः । कृत्स्ना संछादिता भूमिर् असंख्येयैः प्लवंगमैः ॥
tato nagendrasaṃkāśais tīkṣṇa daṃṣṭrair mahābalaiḥ | kṛtsnā saṃchāditā bhūmir asaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ
Then was the whole earth covered over by numberless monkeys, mighty and sharp-fanged, resembling mountain-lords.
तब पर्वतराजों-से विशाल, तीखी दाढ़ों वाले, महाबली, असंख्य वानरों से समस्त पृथ्वी ढक गई।
Verse 11
निमेषान्तरमात्रेण ततस् तैर् हरियूथपैः । कोटीशतपरीवारैः कामरूपिभिर् आवृता ॥
nimeṣāntaramātreṇa tatas tair hariyūthapaiḥ | koṭīśataparīvāraiḥ kāmarūpibhir āvṛtā
Then, in but the twinkling of an eye, the earth was covered by those leaders of the monkey troops, attended by hundreds of crores, able to take any form at will—
तब पलक झपकते ही, सौ-सौ करोड़ के परिवार वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले उन वानरयूथपतियों से पृथ्वी घिर गई —
Verse 12
नादेयैः पार्वतीयैश् च सामुद्रैश् च महाबलैः । हरिभिर् मेघनिर्ह्रादैर् अन्यैश् च वनचारिभिः ॥
nādeyaiḥ pārvatīyaiś ca sāmudraiś ca mahābalaiḥ | haribhir meghanirhrādair anyaiś ca vanacāribhiḥ
—by mighty monkeys of the rivers, the mountains, and the seas, roaring like clouds, and by others that roam the forests;
— नदियों, पर्वतों और समुद्रों के महाबली, मेघ-सी गर्जना करने वाले वानरों से, और वन में विचरने वाले अन्य वानरों से —
Verse 13
तरुणादित्यवर्णैश् च शशिगौरैश् च वानरैः । पद्मकेसरवर्णैश् च श्वेतैर् मेरुकृतालयैः ॥
taruṇādityavarṇaiś ca śaśigauraiś ca vānaraiḥ | padmakesaravarṇaiś ca śvetair merukṛtālayaiḥ
—by monkeys of the hue of the young sun, and pale as the moon, and of the color of lotus-filaments, and white, their dwellings upon Meru.
— उगते सूर्य के वर्ण वाले, चन्द्रमा-से श्वेत, कमल-केसर के रंग वाले और मेरु पर निवास करने वाले श्वेत वानरों से।
Verse 14
कोटीसहस्रैर् दशभिः श्रीमान् परिवृतस् तदा । वीरः शतबलिर् नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥
koṭīsahasrair daśabhiḥ śrīmān parivṛtas tadā | vīraḥ śatabalir nāma vānaraḥ pratyadṛśyata
Then appeared the glorious hero, a monkey named Śatabali, surrounded by ten thousand crores.
तब दस हजार करोड़ वानरों से घिरा हुआ श्रीमान वीर शतबलि नामक वानर दिखाई दिया।
Verse 15
ततः काञ्चनशैलाभस् ताराया वीर्यवान् पिता । अनेकैर् दशसाहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥
tataḥ kāñcanaśailābhas tārāyā vīryavān pitā | anekair daśasāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata
Then, of the sheen of a golden mountain, the valorous father of Tārā appeared, with many tens of thousands of crores—
तब सुवर्ण-पर्वत-सी आभा वाला, तारा का पराक्रमी पिता अनेक दस-सहस्र करोड़ वानरों के साथ दिखाई दिया —
Verse 16
पद्मकेसरसंकाशस् तरुणार्कनिभाननः । बुद्धिमान् वानरश्रेष्ठः सर्ववानरसत्तमः ॥
padmakesarasaṃkāśas taruṇārkanibhānanaḥ | buddhimān vānaraśreṣṭhaḥ sarvavānarasattamaḥ
—resembling lotus-filaments, his face like the young sun, wise, best of monkeys, most excellent of all the monkeys.
— कमल-केसर-सा, उगते सूर्य-सी मुखकान्ति वाला, बुद्धिमान वानरश्रेष्ठ, समस्त वानरों में सर्वोत्तम।
Verse 17
अनीकैर् बहुसाहस्रैर् वानराणां समन्वितः । पिता हनुमतः श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत ॥
anīkair bahusāhasrair vānarāṇāṃ samanvitaḥ | pitā hanumataḥ śrīmān kesarī pratyadṛśyata
Attended by many thousands of monkey-hosts, the glorious Kesarī, father of Hanumān, appeared.
बहुत हजार वानर-सेनाओं से युक्त हनुमान के पिता श्रीमान केसरी दिखाई दिए।
Verse 18
गोलाङ्गूलमहाराजो गवाक्षो भीमविक्रमः । वृतः कोटिसहस्रेण वानराणाम् अदृश्यत ॥
golāṅgūlamahārājo gavākṣo bhīmavikramaḥ | vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇām adṛśyata
The great king of the langurs, Gavākṣa of fearful valor, was seen surrounded by a thousand crores of monkeys.
लंगूरों का महाराज, भयंकर पराक्रम वाला गवाक्ष एक हजार करोड़ वानरों से घिरा हुआ दिखाई दिया।
Verse 19
ऋक्षाणां भीमवेगानां धूम्रः शत्रुनिबर्हणः । वृतः कोटिसहस्राभ्यां द्वाभ्यां समभिवर्तत ॥
ṛkṣāṇāṃ bhīmavegānāṃ dhūmraḥ śatrunibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭisahasrābhyāṃ dvābhyāṃ samabhivartata
Dhūmra, crusher of foes, lord of the bears of fearful speed, came on surrounded by two thousand crores.
भयंकर वेग वाले रीछों का स्वामी, शत्रुसंहारक धूम्र दो हजार करोड़ रीछों से घिरा हुआ आ पहुँचा।
Verse 20
महाचलनिभैर् घोरैः पनसो नाम यूथपः । आजगाम महावीर्यस् तिसृभिः कोटिभिर् वृतः ॥
mahācalanibhair ghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ | ājagāma mahāvīryas tisṛbhiḥ koṭibhir vṛtaḥ
The troop-leader named Panasa, of great valor, came with fearsome bears resembling great mountains, surrounded by three crores.
महान पर्वतों-से विशाल भयंकर रीछों के साथ पनस नामक महापराक्रमी यूथपति तीन करोड़ से घिरा हुआ आया।
Verse 21
नीलाञ्जनचयाकारो नीलो नामाथ यूथपः । अदृश्यत महाकायः कोटिभिर् दशभिर् वृतः ॥
nīlāñjanacayākāro nīlo nāmātha yūthapaḥ | adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhir daśabhir vṛtaḥ
Then the troop-leader named Nīla, of the form of a heap of blue collyrium, huge of body, appeared, surrounded by ten crores.
फिर नील काजल के ढेर-सी आकृति वाला, विशालकाय नील नामक यूथपति दस करोड़ से घिरा हुआ दिखाई दिया।
Verse 22
दरीमुखश् च बलवान् यूथपो ऽभ्याययौ तदा । वृतः कोटिसहस्रेण सुग्रीवं समुपस्थितः ॥
darīmukhaś ca balavān yūthapo 'bhyāyayau tadā | vṛtaḥ koṭisahasreṇa sugrīvaṃ samupasthitaḥ
And the mighty troop-leader Darīmukha then came on, surrounded by a thousand crores, and drew near Sugrīva.
तब बलवान यूथपति दरीमुख एक हजार करोड़ से घिरा हुआ आया और सुग्रीव के पास आ उपस्थित हुआ।
Verse 23
मैन्दश् च द्विविदश् चोभाव् अश्विपुत्रौ महावलौ । कोटिकोटिसहस्रेण वानराणाम् अदृश्यताम् ॥
maindaś ca dvividaś cobhāv aśviputrau mahāvalau | koṭikoṭisahasreṇa vānarāṇām adṛśyatām
Mainda and Dvivida, both mighty sons of the Aśvins, appeared with a thousand crore-of-crores of monkeys.
अश्विनीकुमारों के पुत्र, दोनों महाबली मैन्द और द्विविद एक हजार करोड़-के-करोड़ वानरों के साथ दिखाई दिए।
Verse 24
ततः कोटिसहस्राणां सहस्रेण शतेन च । पृष्ठतो ऽनुगतः प्राप्तो हरिभिर् गन्धमादनः ॥
tataḥ koṭisahasrāṇāṃ sahasreṇa śatena ca | pṛṣṭhato 'nugataḥ prāpto haribhir gandhamādanaḥ
Then came Gandhamādana, followed from behind by a hundred thousand thousand-crores of monkeys.
तब सौ हजार हजार-करोड़ वानरों के साथ, पीछे से अनुगत होकर गन्धमादन आ पहुँचा।
Verse 25
ततः पद्मसहस्रेण वृतः शङ्कुशतेन च । युवराजो ऽङ्गदः प्राप्तः पितृतुल्यपराक्रमः ॥
tataḥ padmasahasreṇa vṛtaḥ śaṅkuśatena ca | yuvarājo 'ṅgadaḥ prāptaḥ pitṛtulyaparākramaḥ
Then, surrounded by a thousand padmas and a hundred śaṅkus, came the heir-apparent Aṅgada, of valor equal to his father's.
तब एक हजार पद्म और सौ शंकु वानरों से घिरा हुआ, पिता के समान पराक्रमी युवराज अङ्गद आ पहुँचा।
Verse 26
ततस् ताराद्युतिस् तारो हरिर् भीमपराक्रमः । पञ्चभिर् हरिकोटीभिर् दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥
tatas tārādyutis tāro harir bhīmaparākramaḥ | pañcabhir harikoṭībhir dūrataḥ pratyadṛśyata
Then Tāra, of the brilliance of a star, a monkey of fearsome valor, appeared in the distance with five crore monkeys.
तब तारे-सी द्युति वाला, भयंकर पराक्रमी वानर तार पाँच करोड़ वानरों के साथ दूर से दिखाई दिया।
Verse 27
इन्द्रजानुः कपिर् वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत । एकादशानां कोटीनाम् ईश्वरस् तैश् च संवृतः ॥
indrajānuḥ kapir vīro yūthapaḥ pratyadṛśyata | ekādaśānāṃ koṭīnām īśvaras taiś ca saṃvṛtaḥ
The heroic monkey Indrajānu, a troop-leader, appeared, lord of eleven crores, surrounded by them.
वीर वानर यूथपति इन्द्रजानु ग्यारह करोड़ का स्वामी होकर उनसे घिरा हुआ दिखाई दिया।
Verse 28
ततो रम्भस् त्व् अनुप्राप्तस् तरुणादित्यसंनिभः । अयुतेन वृतश् चैव सहस्रेण शतेन च ॥
tato rambhas tv anuprāptas taruṇādityasaṃnibhaḥ | ayutena vṛtaś caiva sahasreṇa śatena ca
Then came Rambha, resembling the young sun, surrounded by a myriad and a thousand and a hundred.
तब उगते सूर्य-सा रम्भ एक अयुत, एक हजार और एक सौ वानरों से घिरा हुआ आ पहुँचा।
Verse 29
ततो यूथपतिर् वीरो दुर्मुखो नाम वानरः । प्रत्यदृश्यत कोटिभ्यां द्वाभ्यां परिवृतो बली ॥
tato yūthapatir vīro durmukho nāma vānaraḥ | pratyadṛśyata koṭibhyāṃ dvābhyāṃ parivṛto balī
Then the heroic troop-lord, a monkey named Durmukha, appeared, mighty, surrounded by two crores.
तब दुर्मुख नामक वीर वानर यूथपति, बलवान होकर, दो करोड़ से घिरा हुआ दिखाई दिया।
Verse 30
कैलासशिखराकारैर् वानरैर् भीमविक्रमैः । वृतः कोटिसहस्रेण हनुमान् प्रत्यदृश्यत ॥
kailāsaśikharākārair vānarair bhīmavikramaiḥ | vṛtaḥ koṭisahasreṇa hanumān pratyadṛśyata
Surrounded by a thousand crores of monkeys of fearsome valor, resembling the peak of Kailāsa, Hanumān appeared.
कैलास-शिखर-सी आकृति वाले, भयंकर पराक्रमी वानरों के एक हजार करोड़ से घिरे हुए हनुमान दिखाई दिए।
Verse 31
नलश् चापि महावीर्यः संवृतो द्रुमवासिभिः । कोटीशतेन संप्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥
nalaś cāpi mahāvīryaḥ saṃvṛto drumavāsibhiḥ | koṭīśatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca
And Nala too, of great valor, surrounded by tree-dwellers, arrived with a hundred crores and a thousand and a hundred.
और महापराक्रमी नल भी वृक्षवासी वानरों से घिरा हुआ सौ करोड़, एक हजार और एक सौ वानरों के साथ आ पहुँचा।
Verse 32
शरभः कुमुदो वह्निर् वानरो रम्भ एव च । एते चान्ये च बहवो वानराः कामरूपिणः ॥
śarabhaḥ kumudo vahnir vānaro rambha eva ca | ete cānye ca bahavo vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ
Śarabha, Kumuda, Vahni, and the monkey Rambha — these and many other monkeys, able to take any form at will—
शरभ, कुमुद, वह्नि और वानर रम्भ — ये तथा इच्छानुसार रूप धारण करने वाले अन्य बहुत-से वानर —
Verse 33
आवृत्य पृथिवीं सर्वां पर्वतांश् च वनानि च । आप्लवन्तः प्लवन्तश् च गर्जन्तश् च प्लवंगमाः । अभ्यवर्तन्त सुग्रीवं सूर्यम् अभ्रगणा इव ॥
āvṛtya pṛthivīṃ sarvāṃ parvatāṃś ca vanāni ca | āplavantaḥ plavantaś ca garjantaś ca plavaṃgamāḥ | abhyavartanta sugrīvaṃ sūryam abhragaṇā iva
—covering all the earth and the mountains and the forests, leaping and bounding and roaring, the monkeys came on toward Sugrīva, like masses of cloud toward the sun.
— समस्त पृथ्वी, पर्वतों और वनों को ढकते हुए, उछलते, कूदते और गर्जते हुए वानर सुग्रीव की ओर उसी प्रकार बढ़े, जैसे मेघों के समूह सूर्य की ओर बढ़ते हैं।
Verse 34
कुर्वाणा बहुशब्दांश् च प्रहृष्टा बलशालिनः । शिरोभिर् वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥
kurvāṇā bahuśabdāṃś ca prahṛṣṭā balaśālinaḥ | śirobhir vānarendrāya sugrīvāya nyavedayan
Making many sounds, joyful and mighty, they bowed their heads and presented themselves to the monkey-lord Sugrīva.
बहुत-से शब्द करते, हर्षित और बलशाली वे वानर सिर झुकाकर वानरेन्द्र सुग्रीव के सामने अपने को प्रस्तुत करने लगे।
Verse 35
अपरे वानरश्रेष्ठाः संगम्य च यथोचितम् । सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्राञ्जलयस् तदा ॥
apare vānaraśreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathocitam | sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāñjalayas tadā
Other choice monkeys, having greeted him as was fitting and come together with Sugrīva, then stood with joined palms.
अन्य वानरश्रेष्ठ यथोचित रूप से मिलकर और सुग्रीव के पास आकर तब हाथ जोड़े खड़े हो गए।
Verse 36
सुग्रीवस् त्वरितो रामे सर्वांस् तान् वानरर्षभान् । निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्राञ्जलिर् अब्रवीत् ॥
sugrīvas tvarito rāme sarvāṃs tān vānararṣabhān | nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prāñjalir abravīt
Sugrīva, the knower of righteousness, having swiftly presented all those bulls among monkeys to Rāma, stood with joined palms and said:
धर्मज्ञ सुग्रीव ने शीघ्रता से उन सब वानरश्रेष्ठों को राम के सामने प्रस्तुत करके, हाथ जोड़े खड़े होकर कहा —
Verse 37
यथा सुखं पर्वतनिर्झरेषु; वनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः । निवेशयित्वा विधिवद् बलानि; बलं बलज्ञः प्रतिपत्तुम् ईष्टे ॥
yathā sukhaṃ parvatanirjhareṣu; vaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ | niveśayitvā vidhivad balāni; balaṃ balajñaḥ pratipattum īṣṭe
The monkey-lords having duly quartered their forces at ease by the mountain cascades and in all the woods, Sugrīva, knower of strength, stands ready to deploy the host at your word.
वानरेन्द्रों ने पर्वत के झरनों के पास और सब वनों में अपनी सेनाओं को विधिपूर्वक सुखपूर्वक ठहराकर रखा है; अब बल का ज्ञाता सुग्रीव आपकी आज्ञा पर सेना का संचालन करने के लिए तैयार है।