Sarga 37
Kishkindha Kanda
34 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
प्रतिगृह्य च तत् सर्वम् उपानयम् उपाहृतम् । वानरान् सान्त्वयित्वा च सर्वान् एव व्यसर्जयत् ॥
pratigṛhya ca tat sarvam upānayam upāhṛtam | vānarān sāntvayitvā ca sarvān eva vyasarjayat
Having received all that was offered and brought to him, and having comforted the monkeys, he dismissed them all.
भेंट में लाई गई उस सारी सामग्री को स्वीकार करके और वानरों को सान्त्वना देकर उसने उन सबको विदा कर दिया।
Verse 2
विसर्जयित्वा स हरीञ् शूरांस् तान् कृतकर्मणः । मेने कृतार्थम् आत्मानं राघवं च महाबलम् ॥
visarjayitvā sa harīñ śūrāṃs tān kṛtakarmaṇaḥ | mene kṛtārtham ātmānaṃ rāghavaṃ ca mahābalam
Having dismissed those heroic monkeys who had accomplished their task, he deemed both himself and the mighty Rāghava to have attained their end.
अपना कार्य सम्पन्न कर चुके उन शूर वानरों को विदा करके उसने अपने को और महाबली राघव को कृतार्थ हुआ माना।
Verse 3
स लक्ष्मणो भीमबलं सर्ववानरसत्तमम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं संप्रहर्षयन् । किष्किन्धाया विनिष्क्राम यदि ते सौम्य रोचते ॥
sa lakṣmaṇo bhīmabalaṃ sarvavānarasattamam | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ saṃpraharṣayan | kiṣkindhāyā viniṣkrāma yadi te saumya rocate
Lakṣmaṇa spoke to Sugrīva, best of all monkeys, of fearful might, humble words, gladdening him: 'Come forth from Kiṣkindhā, O gentle one, if it please you.'
लक्ष्मण ने भयंकर बल वाले, सब वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव को हर्षित करते हुए विनम्र वचन कहे — 'हे सौम्य! यदि आपको रुचे, तो किष्किन्धा से बाहर चलिए।'
Verse 4
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य सुभाषितम् । सुग्रीवः परमप्रीतो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya subhāṣitam | sugrīvaḥ paramaprīto vākyam etad uvāca ha
Hearing that well-spoken word of Lakṣmaṇa, Sugrīva, exceedingly pleased, said this:
लक्ष्मण का वह सुन्दर वचन सुनकर अत्यन्त प्रसन्न सुग्रीव ने यह वचन कहा —
Verse 5
एवं भवतु गच्छामः स्थेयं त्वच्छासने मया । तम् एवम् उक्त्वा सुग्रीवो लक्ष्मणं शुभलक्ष्मणम् ॥
evaṃ bhavatu gacchāmaḥ stheyaṃ tvacchāsane mayā | tam evam uktvā sugrīvo lakṣmaṇaṃ śubhalakṣmaṇam
So be it; let us go; I shall abide by your command. Having so spoken to Lakṣmaṇa of auspicious marks, Sugrīva—
ऐसा ही हो, चलिए; मैं आपकी आज्ञा पर दृढ़ रहूँगा। शुभ-लक्षण वाले लक्ष्मण से ऐसा कहकर सुग्रीव ने —
Verse 6
विसर्जयाम् आस तदा ताराम् अन्याश् च योषितः । एतेत्य् उच्चैर् हरिवरान् सुग्रीवः समुदाहरत् ॥
visarjayām āsa tadā tārām anyāś ca yoṣitaḥ | etety uccair harivarān sugrīvaḥ samudāharat
—then dismissed Tārā and the other women; and aloud Sugrīva called to the choice monkeys, 'Come!'
— तब तारा और अन्य स्त्रियों को विदा किया; और सुग्रीव ने ऊँचे स्वर से श्रेष्ठ वानरों को 'आओ' कहकर पुकारा।
Verse 7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हरयः शीघ्रम् आययुः । बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे ये स्युः स्त्रीदर्शनक्षमाः ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā harayaḥ śīghram āyayuḥ | baddhāñjalipuṭāḥ sarve ye syuḥ strīdarśanakṣamāḥ
Hearing his word, the monkeys came swiftly, all with joined palms, such as were fit to appear before the women of the court.
उसका वह वचन सुनकर वे सब वानर, जो अन्तःपुर की स्त्रियों के सामने जाने योग्य थे, हाथ जोड़े शीघ्र आ पहुँचे।
Verse 8
तान् उवाच ततः प्राप्तान् राजार्कसदृशप्रभः । उपस्थापयत क्षिप्रं शिबिकां मम वानराः ॥
tān uvāca tataḥ prāptān rājārkasadṛśaprabhaḥ | upasthāpayata kṣipraṃ śibikāṃ mama vānarāḥ
Then to those who had come, Sugrīva, of splendor like the royal sun, said: 'Bring up my palanquin quickly, O monkeys.'
तब राजसूर्य-सी आभा वाले सुग्रीव ने आए हुए उनसे कहा — 'हे वानरो! मेरी पालकी शीघ्र लाओ।'
Verse 9
श्रुत्वा तु वचनं तस्य हरयः शीघ्रविक्रमाः । समुपस्थापयाम् आसुः शिबिकां प्रियदर्शनाम् ॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya harayaḥ śīghravikramāḥ | samupasthāpayām āsuḥ śibikāṃ priyadarśanām
Hearing his word, the monkeys of swift valor brought up a palanquin fair to behold.
उसका वचन सुनकर शीघ्रपराक्रमी वानरों ने देखने में सुन्दर एक पालकी ला उपस्थित की।
Verse 10
ताम् उपस्थापितां दृष्ट्वा शिबिकां वानराधिपः । लक्ष्मणारुह्यतां शीघ्रम् इति सौमित्रिम् अब्रवीत् ॥
tām upasthāpitāṃ dṛṣṭvā śibikāṃ vānarādhipaḥ | lakṣmaṇāruhyatāṃ śīghram iti saumitrim abravīt
Seeing the palanquin brought up, the lord of the monkeys said to Saumitri: 'Mount quickly, Lakṣmaṇa.'
उस पालकी को उपस्थित देखकर वानराधिपति ने सौमित्रि से कहा — 'हे लक्ष्मण! शीघ्र आरूढ़ हो जाइए।'
Verse 11
इत्य् उक्त्वा काञ्चनं यानं सुग्रीवः सूर्यसंनिभम् । बृहद्भिर् हरिभिर् युक्तम् आरुरोह सलक्ष्मणः ॥
ity uktvā kāñcanaṃ yānaṃ sugrīvaḥ sūryasaṃnibham | bṛhadbhir haribhir yuktam āruroha salakṣmaṇaḥ
Having so spoken, Sugrīva mounted the golden car, resembling the sun and yoked with great monkeys, together with Lakṣmaṇa.
ऐसा कहकर सुग्रीव लक्ष्मण के साथ सूर्य-सी आभा वाले, विशाल वानरों द्वारा वहन किए जाने वाले उस सुवर्णमय यान पर आरूढ़ हो गया।
Verse 12
पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि । शुक्लैश् च बालव्यजनैर् धूयमानैः समन्ततः ॥
pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani | śuklaiś ca bālavyajanair dhūyamānaiḥ samantataḥ
A white parasol held above his head, and white yak-tail fans waved all about him—
सिर पर श्वेत छत्र धारण किए हुए और चारों ओर डुलाए जाते श्वेत चँवरों के साथ —
Verse 13
शङ्खभेरीनिनादैश् च बन्दिभिश् चाभिवन्दितः । निर्ययौ प्राप्य सुग्रीवो राज्यश्रियम् अनुत्तमाम् ॥
śaṅkhabherīninādaiś ca bandibhiś cābhivanditaḥ | niryayau prāpya sugrīvo rājyaśriyam anuttamām
—hailed with the blare of conches and drums and by the bards, Sugrīva set forth, having attained the peerless fortune of kingship.
— शंख और भेरी की ध्वनि तथा बन्दीजनों द्वारा अभिवादित होकर, अनुपम राज्य-लक्ष्मी पाकर सुग्रीव निकल पड़ा।
Verse 14
स वानरशतैस् तीष्क्णैर् बहुभिः शस्त्रपाणिभिः । परिकीर्णो ययौ तत्र यत्र रामो व्यवस्थितः ॥
sa vānaraśatais tīṣkṇair bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ | parikīrṇo yayau tatra yatra rāmo vyavasthitaḥ
Surrounded by many hundreds of fierce monkeys, weapons in hand, he went there where Rāma was stationed.
शस्त्रधारी बहुत-से तीक्ष्ण वानरों के सैकड़ों से घिरा हुआ वह वहाँ गया, जहाँ राम स्थित थे।
Verse 15
स तं देशम् अनुप्राप्य श्रेष्ठं रामनिषेवितम् । अवातरन् महातेजाः शिबिकायाः सलक्ष्मणः ॥
sa taṃ deśam anuprāpya śreṣṭhaṃ rāmaniṣevitam | avātaran mahātejāḥ śibikāyāḥ salakṣmaṇaḥ
Having reached that excellent place frequented by Rāma, the greatly splendorous one descended from the palanquin, together with Lakṣmaṇa.
राम से सेवित उस श्रेष्ठ स्थान पर पहुँचकर महातेजस्वी सुग्रीव लक्ष्मण के साथ पालकी से उतर पड़ा।
Verse 16
आसाद्य च ततो रामं कृताञ्जलिपुटो ऽभवत् । कृताञ्जलौ स्थिते तस्मिन् वानराश् चभवंस् तथा ॥
āsādya ca tato rāmaṃ kṛtāñjalipuṭo 'bhavat | kṛtāñjalau sthite tasmin vānarāś cabhavaṃs tathā
And drawing near to Rāma, he stood with joined palms; and as he stood with joined palms, the monkeys did likewise.
और फिर राम के पास जाकर वह हाथ जोड़े खड़ा हो गया; उसके हाथ जोड़े खड़े होते ही वानर भी वैसे ही खड़े हो गए।
Verse 17
तटाकम् इव तद् दृष्ट्वा रामः कुड्मलपङ्कजम् । वानराणां महत् सैन्यं सुग्रीवे प्रीतिमान् अभूत् ॥
taṭākam iva tad dṛṣṭvā rāmaḥ kuḍmalapaṅkajam | vānarāṇāṃ mahat sainyaṃ sugrīve prītimān abhūt
Seeing that great army of monkeys, like a pond of budding lotuses, Rāma was filled with affection for Sugrīva.
कलियों वाले कमलों के सरोवर-से वानरों की उस विशाल सेना को देखकर राम सुग्रीव पर प्रीतियुक्त हुए।
Verse 18
पादयोः पतितं मूर्ध्ना तम् उत्थाप्य हरीश्वरम् । प्रेंणा च बहुमानाच् च राघवः परिषस्वजे ॥
pādayoḥ patitaṃ mūrdhnā tam utthāpya harīśvaram | preṃṇā ca bahumānāc ca rāghavaḥ pariṣasvaje
Raising up by the head the lord of the monkeys, who had fallen at his feet, Rāghava embraced him with affection and great esteem.
अपने चरणों पर सिर रखकर गिरे हुए वानरेश्वर को उठाकर राघव ने स्नेह और अत्यन्त आदर से उसका आलिंगन किया।
Verse 19
परिष्वज्य च धर्मात्मा निषीदेति ततो ऽब्रवीत् । तं निषण्णं ततो दृष्ट्वा क्षितौ रामो ऽब्रवीद् वचः ॥
pariṣvajya ca dharmātmā niṣīdeti tato 'bravīt | taṃ niṣaṇṇaṃ tato dṛṣṭvā kṣitau rāmo 'bravīd vacaḥ
And having embraced him, the righteous one then said, 'Be seated.' Seeing him seated upon the ground, Rāma spoke this word:
आलिंगन करके धर्मात्मा राम ने तब कहा — 'बैठिए।' उसे भूमि पर बैठा देखकर राम ने यह वचन कहा —
Verse 20
धर्मम् अर्थं च कामं च काले यस् तु निषेवते । विभज्य सततं वीर स राजा हरिसत्तम ॥
dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca kāle yas tu niṣevate | vibhajya satataṃ vīra sa rājā harisattama
That hero who, apportioning them duly, pursues in due season dharma, wealth, and desire — he is truly a king, O best of monkeys.
हे वीर! हे वानरश्रेष्ठ! जो धर्म, अर्थ और काम का यथोचित विभाजन करके उन्हें सदा उचित समय पर सेवित करता है, वही सच्चा राजा है।
Verse 21
हित्वा धर्मं तथार्थं च कामं यस् तु निषेवते । स वृक्षाग्रे यथा सुप्तः पतितः प्रतिबुध्यते ॥
hitvā dharmaṃ tathārthaṃ ca kāmaṃ yas tu niṣevate | sa vṛkṣāgre yathā suptaḥ patitaḥ pratibudhyate
But he who, forsaking dharma and wealth, pursues desire alone — he, like one asleep in a treetop, awakens only when fallen.
किन्तु जो धर्म और अर्थ को छोड़कर केवल काम का सेवन करता है, वह वृक्ष की चोटी पर सोए हुए व्यक्ति के समान गिर जाने पर ही जागता है।
Verse 22
अमित्राणां वधे युक्तो मित्राणां संग्रहे रतः । त्रिवर्गफलभोक्ता तु राजा धर्मेण युज्यते ॥
amitrāṇāṃ vadhe yukto mitrāṇāṃ saṃgrahe rataḥ | trivargaphalabhoktā tu rājā dharmeṇa yujyate
The king intent upon the slaying of foes and devoted to the winning of allies, who enjoys the fruit of the three aims, is joined with righteousness.
जो राजा शत्रुओं के वध में तत्पर और मित्रों के संग्रह में रत रहकर तीनों वर्गों (धर्म-अर्थ-काम) के फल का उपभोग करता है, वही धर्म से युक्त होता है।
Verse 23
उद्योगसमयस् त्व् एष प्राप्तः शत्रुविनाशन । संचिन्त्यतां हि पिङ्गेश हरिभिः सह मन्त्रिभिः ॥
udyogasamayas tv eṣa prāptaḥ śatruvināśana | saṃcintyatāṃ hi piṅgeśa haribhiḥ saha mantribhiḥ
This is the time for enterprise, O destroyer of foes; let it be pondered, O lord of the tawny ones, with your monkey counselors.
हे शत्रुविनाशक! अब तो उद्यम का समय आ पहुँचा है; हे वानरेश्वर! अपने वानर-मन्त्रियों के साथ इस पर विचार कीजिए।
Verse 24
एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो रामं वचनम् अब्रवीत् ॥
evam uktas tu sugrīvo rāmaṃ vacanam abravīt
Thus addressed, Sugrīva spoke this word to Rāma:
इस प्रकार कहे जाने पर सुग्रीव ने राम से यह वचन कहा —
Verse 25
प्रनष्टा श्रीश् च कीर्तिश् च कपिराज्यं च शाश्वतम् । त्वत्प्रसादान् महाबाहो पुनः प्राप्तम् इदं मया ॥
pranaṣṭā śrīś ca kīrtiś ca kapirājyaṃ ca śāśvatam | tvatprasādān mahābāho punaḥ prāptam idaṃ mayā
My fortune, my fame, and the everlasting kingdom of the monkeys, once lost, have by your grace, O mighty-armed one, been regained by me.
हे महाबाहो! खोई हुई मेरी श्री, कीर्ति और वानरों का शाश्वत राज्य — यह सब मैंने आपकी कृपा से ही पुनः प्राप्त किया है।
Verse 26
तव देवप्रसदाच् च भ्रातुश् च जयतां वर । कृतं न प्रतिकुर्याद् यः पुरुषाणां स दूषकः ॥
tava devaprasadāc ca bhrātuś ca jayatāṃ vara | kṛtaṃ na pratikuryād yaḥ puruṣāṇāṃ sa dūṣakaḥ
By the grace of you, O godlike one, and of your brother, O best of the victorious — he who makes no return for a kindness done is a defiler among men.
हे देवतुल्य! हे विजयियों में श्रेष्ठ! आपकी और आपके भाई की कृपा से मुझे यह प्राप्त हुआ है; जो किए गए उपकार का प्रत्युपकार नहीं करता, वह पुरुषों में कलंक है।
Verse 27
एते वानरमुख्याश् च शतशः शत्रुसूदन । प्राप्ताश् चादाय बलिनः पृथिव्यां सर्ववानरान् ॥
ete vānaramukhyāś ca śataśaḥ śatrusūdana | prāptāś cādāya balinaḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān
These chief monkeys, in their hundreds, O slayer of foes, have come, bringing all the mighty monkeys of the earth.
हे शत्रुसूदन! ये सैकड़ों वानरप्रमुख पृथ्वी के समस्त बलवान वानरों को लेकर आ पहुँचे हैं।
Verse 28
ऋक्षाश् चावहिताः शूरा गोलाङ्गूलाश् च राघव । कान्तार वनदुर्गाणाम् अभिज्ञा घोरदर्शनाः ॥
ṛkṣāś cāvahitāḥ śūrā golāṅgūlāś ca rāghava | kāntāra vanadurgāṇām abhijñā ghoradarśanāḥ
And the bears, attentive and brave, and the langurs, O Rāghava, knowers of the wilds and the forest-fastnesses, of dread aspect;
हे राघव! सावधान और शूर रीछ तथा लंगूर भी, जो जंगलों और दुर्गम वन-प्रदेशों के ज्ञाता और भयंकर दर्शन वाले हैं —
Verse 29
देवगन्धर्वपुत्राश् च वानराः कामरूपिणः । स्वैः स्वैः परिवृताः सैन्यैर् वर्तन्ते पथि राघव ॥
devagandharvaputrāś ca vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | svaiḥ svaiḥ parivṛtāḥ sainyair vartante pathi rāghava
—and the monkeys, sons of gods and gandharvas, able to take any form at will, each surrounded by his own hosts, are on the way, O Rāghava.
— और इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, देवताओं और गन्धर्वों के पुत्र वानर, अपनी-अपनी सेनाओं से घिरे हुए मार्ग में आ रहे हैं, हे राघव।
Verse 30
शतैः शतसहस्रैश् च कोटिभिश् च प्लवंगमाः । अयुतैश् चावृता वीरा शङ्कुभिश् च परंतप ॥
śataiḥ śatasahasraiś ca koṭibhiś ca plavaṃgamāḥ | ayutaiś cāvṛtā vīrā śaṅkubhiś ca paraṃtapa
By hundreds, by hundred-thousands, by crores, by myriads, and by śaṅkus the heroic monkeys are attended, O scorcher of foes;
हे परंतप! सैकड़ों, लाखों, करोड़ों, अयुतों और शंकुओं की संख्या में घिरे हुए वे वीर वानर —
Verse 31
अर्बुदैर् अर्बुदशतैर् मध्यैश् चान्तैश् च वानराः । समुद्रैश् च परार्धैश् च हरयो हरियूथपाः ॥
arbudair arbudaśatair madhyaiś cāntaiś ca vānarāḥ | samudraiś ca parārdhaiś ca harayo hariyūthapāḥ
—by arbudas and hundreds of arbudas, by madhyas and antas, by samudras and parārdhas, come the monkeys, leaders of the monkey troops.
śaṅku, arbuda, madhya, anta, samudra, and parārdha are the ascending units of a vast numeral scale; the sense is 'countless legions.'
— अर्बुदों, सौ अर्बुदों, मध्यों, अन्तों, समुद्रों और परार्धों की संख्या में वानरयूथपति वानर —
Verse 32
आगमिष्यन्ति ते राजन् महेन्द्रसमविक्रमाः । मेरुमन्दरसंकाशा विन्ध्यमेरुकृतालयाः ॥
āgamiṣyanti te rājan mahendrasamavikramāḥ | merumandarasaṃkāśā vindhyamerukṛtālayāḥ
They will come to you, O king — of valor equal to great Indra's, resembling Meru and Mandara, their dwellings upon the Vindhya and Meru.
— हे राजन्! महेन्द्र के समान पराक्रमी, मेरु और मन्दर-से विशाल, विन्ध्य और मेरु पर अपना निवास बनाए वे वानर आपके पास आएँगे।
Verse 33
ते त्वाम् अभिगमिष्यन्ति राक्षसं ये सबान्धवम् । निहत्य रावणं संख्ये ह्य् आनयिष्यन्ति मैथिलीम् ॥
te tvām abhigamiṣyanti rākṣasaṃ ye sabāndhavam | nihatya rāvaṇaṃ saṃkhye hy ānayiṣyanti maithilīm
They will approach you — those who, having slain in battle Rāvaṇa the rākṣasa together with his kinsmen, will bring back Maithilī.
वे ही आपके पास आएँगे, जो संग्राम में राक्षस रावण को उसके बन्धुओं सहित मारकर मैथिली को वापस ले आएँगे।
Verse 34
ततस् तम् उद्योगम् अवेक्ष्य बुद्धिमान्; हरिप्रवीरस्य निदेशवर्तिनः । बभूव हर्षाद् वसुधाधिपात्मजः; प्रबुद्धनीलोत्पलतुल्यदर्शनः ॥
tatas tam udyogam avekṣya buddhimān; haripravīrasya nideśavartinaḥ | babhūva harṣād vasudhādhipātmajaḥ; prabuddhanīlotpalatulyadarśanaḥ
Then, beholding that mustering of the valiant monkeys obedient to his command, the wise son of the lord of the earth, out of joy, grew like a full-blown blue lotus to behold.
तब अपनी आज्ञा पर चलने वाले पराक्रमी वानरों की उस तैयारी को देखकर बुद्धिमान राजकुमार राम हर्ष से खिले हुए नील कमल-से दीखने लगे।