Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 36

Kishkindha Kanda

37 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    एवम् उक्तस् तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । हनुमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    evam uktas tu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | hanumantaṃ sthitaṃ pārśve sacivaṃ vākyam abravīt

    Thus addressed by the great-souled Lakṣmaṇa, Sugrīva spoke this word to Hanumān, his minister, standing at his side:

    महात्मा लक्ष्मण के इस प्रकार कहने पर सुग्रीव ने अपने पास खड़े अपने मन्त्री हनुमान से यह वचन कहा —

  2. Verse 2

    महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च । मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः ॥

    mahendrahimavadvindhyakailāsaśikhareṣu ca | mandare pāṇḍuśikhare pañcaśaileṣu ye sthitāḥ

    Those monkeys who dwell upon the peaks of Mahendra, Himavat, Vindhya, and Kailāsa, and upon the white-crested Mandara, and upon the five mountains;

    जो वानर महेन्द्र, हिमवान, विन्ध्य और कैलास के शिखरों पर, श्वेत शिखर वाले मन्दर पर तथा पाँच पर्वतों पर रहते हैं;

  3. Verse 3

    तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वशः । पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमस्यां तु ये दिशि ॥

    taruṇādityavarṇeṣu bhrājamāneṣu sarvaśaḥ | parvateṣu samudrānte paścimasyāṃ tu ye diśi

    —and those in the western quarter, upon the mountains shining all over with the hue of the young sun, at the ocean's edge;

    — और जो पश्चिम दिशा में समुद्र के किनारे, उगते सूर्य के वर्ण से सर्वत्र चमकते पर्वतों पर रहते हैं;

  4. Verse 4

    आदित्यभवने चैव गिरौ संध्याभ्रसंनिभे । पद्मतालवनं भीमं संश्रिता हरिपुंगवाः ॥

    ādityabhavane caiva girau saṃdhyābhrasaṃnibhe | padmatālavanaṃ bhīmaṃ saṃśritā haripuṃgavāḥ

    —and the bulls among monkeys who have resorted to the fearsome forest of lotuses and palms upon the mountain of the sun's abode, which resembles a twilight cloud;

    — और जो वानरश्रेष्ठ सन्ध्याकालीन मेघ-से सूर्य-भवन नामक पर्वत पर स्थित भयंकर कमल और ताड़ के वन में आश्रय लिए हुए हैं;

  5. Verse 5

    अञ्जनाम्बुदसंकाशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः । अञ्जने परते चैव ये वसन्ति प्लवंगमाः ॥

    añjanāmbudasaṃkāśāḥ kuñjarapratimaujasaḥ | añjane parate caiva ye vasanti plavaṃgamāḥ

    —and those monkeys, dark as collyrium or a rain-cloud, of strength like elephants, who dwell upon the Añjana mountain and beyond;

    — और काजल या मेघ-से श्याम, हाथियों के समान बल वाले जो वानर अञ्जन पर्वत पर और उसके परे रहते हैं;

  6. Verse 6

    मनःशिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः । मेरुपार्श्वगताश् चैव ये च धूम्रगिरिं श्रिताः ॥

    manaḥśilā guhāvāsā vānarāḥ kanakaprabhāḥ | merupārśvagatāś caiva ye ca dhūmragiriṃ śritāḥ

    —the monkeys of golden luster who dwell in caves of realgar, and those upon the flanks of Meru, and those who have resorted to the Dhūmra mountain;

    — मनःशिला की गुफाओं में रहने वाले सुवर्ण-सी आभा वाले वानर, और जो मेरु के पार्श्व में तथा जो धूम्र पर्वत पर आश्रय लिए हैं;

  7. Verse 7

    तरुणादित्यवर्णाश् च पर्वते ये महारुणे । पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवंगमाः ॥

    taruṇādityavarṇāś ca parvate ye mahāruṇe | pibanto madhumaireyaṃ bhīmavegāḥ plavaṃgamāḥ

    —and those monkeys of the young sun's hue who dwell upon the great Aruṇa mountain, drinking honey-wine, of fearful speed;

    — और उगते सूर्य के वर्ण वाले जो वानर महान अरुण पर्वत पर रहते हैं, जो मधु-मैरेय मदिरा पीते हैं और भयंकर वेग वाले हैं;

  8. Verse 8

    वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च । तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः ॥

    vaneṣu ca suramyeṣu sugandhiṣu mahatsu ca | tāpasānāṃ ca ramyeṣu vanānteṣu samantataḥ

    —and in the lovely, fragrant, great forests, and in the pleasant woodland reaches of the ascetics on every side—

    — और जो अत्यन्त रमणीय, सुगन्धित, विशाल वनों में तथा तपस्वियों के रमणीय वनप्रान्तों में चारों ओर रहते हैं —

  9. Verse 9

    तांस् तांस् त्वम् आनय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान् । सामदानादिभिः कल्पैर् आशु प्रेषय वानरान् ॥

    tāṃs tāṃs tvam ānaya kṣipraṃ pṛthivyāṃ sarvavānarān | sāmadānādibhiḥ kalpair āśu preṣaya vānarān

    —all those monkeys upon the earth, bring them quickly; send monkeys at once by the means of conciliation, gifts, and the rest.

    — उन-उन सब वानरों को, जो पृथ्वी पर हैं, तुम शीघ्र यहाँ ले आओ; साम, दान आदि उपायों से तुरन्त वानरों को भेजो।

  10. Verse 10

    प्रेषिताः प्रथमं ये च मया दूता महाजवाः । त्वरणार्थं तु भूयस् त्वं हरीन् संप्रेषयापरान् ॥

    preṣitāḥ prathamaṃ ye ca mayā dūtā mahājavāḥ | tvaraṇārthaṃ tu bhūyas tvaṃ harīn saṃpreṣayāparān

    And those fleet messengers whom I first sent — send yet others, further monkeys, to hasten them on.

    और जो महान वेग वाले दूत मैंने पहले भेजे थे, उन्हें शीघ्रता कराने के लिए तुम फिर अन्य वानरों को भेजो।

  11. Verse 11

    ये प्रसक्ताश् च कामेषु दीर्घसूत्राश् च वानराः । इहानयस्व तान् सर्वाञ् शीघ्रं तु मम शासनात् ॥

    ye prasaktāś ca kāmeṣu dīrghasūtrāś ca vānarāḥ | ihānayasva tān sarvāñ śīghraṃ tu mama śāsanāt

    Those monkeys who cling to pleasures and are dilatory — bring them all here swiftly at my command.

    जो वानर भोगों में आसक्त और आलसी (देर करने वाले) हैं, उन सबको मेरी आज्ञा से शीघ्र यहाँ ले आओ।

  12. Verse 12

    अहोभिर् दशभिर् ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया । हन्तव्यास् ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः ॥

    ahobhir daśabhir ye ca nāgacchanti mamājñayā | hantavyās te durātmāno rājaśāsanadūṣakāḥ

    Those evil-souled ones who come not within ten days at my command are to be slain, as violators of the king's decree.

    जो दुरात्मा मेरी आज्ञा से दस दिनों के भीतर नहीं आते, वे राजाज्ञा के उल्लंघनकर्ता वध्य हैं।

  13. Verse 13

    शतान्य् अथ सहस्राणि कोट्यश् च मम शासनात् । प्रयान्तु कपिसिंहानां दिशो मम मते स्थिताः ॥

    śatāny atha sahasrāṇi koṭyaś ca mama śāsanāt | prayāntu kapisiṃhānāṃ diśo mama mate sthitāḥ

    Let hundreds, then thousands, and crores of lion-like monkeys, abiding in the quarters at my will, set forth at my command.

    मेरी आज्ञा से, मेरी इच्छा के अनुसार दिशाओं में स्थित सैकड़ों, फिर हजारों, और करोड़ों सिंह-सदृश वानर प्रस्थान करें।

  14. Verse 14

    मेघपर्वतसंकाशाश् छादयन्त इवाम्बरम् । घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनाद् इतः ॥

    meghaparvatasaṃkāśāś chādayanta ivāmbaram | ghorarūpāḥ kapiśreṣṭhā yāntu macchāsanād itaḥ

    Resembling clouds and mountains, as though covering the sky, let those foremost monkeys of fearsome form go forth hence at my command.

    मेघ और पर्वत-से विशाल, मानो आकाश को ढकते हुए, भयंकर रूप वाले वे वानरश्रेष्ठ मेरी आज्ञा से यहाँ से चल पड़ें।

  15. Verse 15

    ते गतिज्ञा गतिं गत्वा पृथिव्यां सर्ववानराः । आनयन्तु हरीन् सर्वांस् त्वरिताः शासनान् मम ॥

    te gatijñā gatiṃ gatvā pṛthivyāṃ sarvavānarāḥ | ānayantu harīn sarvāṃs tvaritāḥ śāsanān mama

    Those monkeys who know the ways, having gone their ways upon the earth, let them bring in all the monkeys in haste, at my command.

    मार्गों के ज्ञाता वे सब वानर पृथ्वी पर अपने-अपने मार्ग से जाकर, मेरी आज्ञा से उतावली से सब वानरों को यहाँ ले आएँ।

  16. Verse 16

    तस्य वानरराजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः । दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान् प्रेषयाम् आस वानरान् ॥

    tasya vānararājasya śrutvā vāyusuto vacaḥ | dikṣu sarvāsu vikrāntān preṣayām āsa vānarān

    Hearing the word of that monkey-king, the son of the Wind sent forth valiant monkeys in all the quarters.

    उस वानरराज के वचन सुनकर पवनपुत्र हनुमान ने सब दिशाओं में पराक्रमी वानरों को भेजा।

  17. Verse 17

    ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः । प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस् तत्क्षणेन वै ॥

    te padaṃ viṣṇuvikrāntaṃ patatrijyotiradhvagāḥ | prayātāḥ prahitā rājñā harayas tatkṣaṇena vai

    Those monkeys, faring along the sky that Viṣṇu strode, the path of the birds and the heavenly lights, sent forth by the king, set out that very instant.

    राजा द्वारा भेजे गए वे वानर विष्णु के पैर से नापे गए उस आकाश-मार्ग पर, पक्षियों और ज्योतियों के पथ पर, उसी क्षण चल पड़े।

  18. Verse 18

    ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरित्सु च । वानरा वानरान् सर्वान् रामहेतोर् अचोदयन् ॥

    te samudreṣu giriṣu vaneṣu ca saritsu ca | vānarā vānarān sarvān rāmahetor acodayan

    In the seas, upon the mountains, in the forests, and by the rivers, those monkeys urged on all the monkeys for Rāma's sake.

    समुद्रों में, पर्वतों पर, वनों में और नदियों के किनारे उन वानरों ने राम के निमित्त सब वानरों को आगे बढ़ने के लिए प्रेरित किया।

  19. Verse 19

    मृत्युकालोपमस्याज्ञां राजराजस्य वानराः । सुग्रीवस्याययुः श्रुत्वा सुग्रीवभयदर्शिनः ॥

    mṛtyukālopamasyājñāṃ rājarājasya vānarāḥ | sugrīvasyāyayuḥ śrutvā sugrīvabhayadarśinaḥ

    At the command of Sugrīva, king of kings, like unto Death and Doom, the monkeys came, dreading the wrath of Sugrīva.

    मृत्यु और प्रलयकाल के समान राजाधिराज सुग्रीव की आज्ञा सुनकर, सुग्रीव के भय से डरते हुए वानर आ पहुँचे।

  20. Verse 20

    ततस् ते ऽञ्जनसंकाशा गिरेस् तस्मान् महाजवाः । तिस्रः कोट्यः प्लवंगानां निर्ययुर् यत्र राघवः ॥

    tatas te 'ñjanasaṃkāśā gires tasmān mahājavāḥ | tisraḥ koṭyaḥ plavaṃgānāṃ niryayur yatra rāghavaḥ

    Then from that mountain, dark as collyrium, three crores of monkeys of great speed came forth to where Rāghava was.

    तब काजल-से श्याम उस पर्वत से महान वेग वाले वानरों की तीन करोड़ संख्या वहाँ निकल पड़ी, जहाँ राघव थे।

  21. Verse 21

    अस्तं गच्छति यत्रार्कस् तस्मिन् गिरिवरे रताः । तप्तहेमसमाभासास् तस्मात् कोट्यो दशच्युताः ॥

    astaṃ gacchati yatrārkas tasmin girivare ratāḥ | taptahemasamābhāsās tasmāt koṭyo daśacyutāḥ

    Those of the sheen of molten gold, dwelling upon that chief of mountains where the sun goes to its setting — thence came ten crores.

    जहाँ सूर्य अस्त होता है, उस पर्वतश्रेष्ठ पर रहने वाले, तपाए हुए सोने-सी आभा वाले वानरों में से वहाँ से दस करोड़ निकल पड़े।

  22. Verse 22

    कैलास शिखरेभ्यश् च सिंहकेसरवर्चसाम् । ततः कोटिसहस्राणि वानराणाम् उपागमन् ॥

    kailāsa śikharebhyaś ca siṃhakesaravarcasām | tataḥ koṭisahasrāṇi vānarāṇām upāgaman

    And from the peaks of Kailāsa came thousands of crores of monkeys with the splendor of a lion's mane.

    और कैलास के शिखरों से सिंह-केसर-सी आभा वाले हजारों करोड़ वानर आ पहुँचे।

  23. Verse 23

    फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तम् उपाश्रिताः । तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत ॥

    phalamūlena jīvanto himavantam upāśritāḥ | teṣāṃ koṭisahasrāṇāṃ sahasraṃ samavartata

    Living on fruits and roots and resorting to Himavat — of these there gathered a thousand thousand-crores.

    फल-मूल पर जीवनयापन करते हुए, हिमवान का आश्रय लिए वानरों में से उन हजारों करोड़ों की संख्या एक सहस्र (हजार हजार-करोड़) तक जा पहुँची।

  24. Verse 24

    अङ्गारक समानानां भीमानां भीमकर्मणाम् । विन्ध्याद् वानरकोटीनां सहस्राण्य् अपतन् द्रुतम् ॥

    aṅgāraka samānānāṃ bhīmānāṃ bhīmakarmaṇām | vindhyād vānarakoṭīnāṃ sahasrāṇy apatan drutam

    Of monkeys like Aṅgāraka, fearsome and of fearsome deeds, from the Vindhya thousands of crores came down swiftly.

    अङ्गारक (मंगल) के समान, भयंकर और भयंकर कर्म वाले वानरों की करोड़ों संख्या विन्ध्य से हजारों की गिनती में शीघ्र उतर आई।

  25. Verse 25

    क्षीरोदवेलानिलयास् तमालवनवासिनः । नारिकेलाशनाश् चैव तेषां संख्या न विद्यते ॥

    kṣīrodavelānilayās tamālavanavāsinaḥ | nārikelāśanāś caiva teṣāṃ saṃkhyā na vidyate

    Dwelling on the shore of the Milk-Sea, abiding in groves of tamāla, and feeding on coconuts — of these the number is not to be known.

    क्षीरसागर के तट पर रहने वाले, तमाल के वनों में निवास करने वाले और नारियल खाने वाले — उन वानरों की संख्या का पता ही नहीं चलता।

  26. Verse 26

    वनेभ्यो गह्वरेभ्यश् च सरिद्भ्यश् च महाजवाः । आगच्छद् वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम् ॥

    vanebhyo gahvarebhyaś ca saridbhyaś ca mahājavāḥ | āgacchad vānarī senā pibantīva divākaram

    From the forests, from the caverns, and from the rivers came the monkey army of great speed, as though drinking up the sun.

    वनों से, गुफाओं से और नदियों से महान वेग वाली वानर-सेना मानो सूर्य को पी जाती हुई-सी चली आ रही थी।

  27. Verse 27

    ये तु त्वरयितुं याता वानराः सर्ववानरान् । ते वीरा हिमवच् छैलं ददृशुस् तं महाद्रुमम् ॥

    ye tu tvarayituṃ yātā vānarāḥ sarvavānarān | te vīrā himavac chailaṃ dadṛśus taṃ mahādrumam

    But those monkeys who had gone to hasten all the others — those heroes beheld that Himavat mountain with its great trees;

    किन्तु जो वानर सब वानरों को शीघ्रता कराने के लिए गए थे, उन वीरों ने बड़े-बड़े वृक्षों वाले उस हिमवान पर्वत को देखा —

  28. Verse 28

    तस्मिन् गिरिवरे रम्ये यज्ञो महेश्वरः पुरा । सर्वदेवमनस्तोषो बभौ दिव्यो मनोहरः ॥

    tasmin girivare ramye yajño maheśvaraḥ purā | sarvadevamanastoṣo babhau divyo manoharaḥ

    —upon which lovely chief of mountains the great sacrifice of Maheśvara was held of old, divine and ravishing, the joy of all the gods' hearts.

    — जिस रमणीय पर्वतश्रेष्ठ पर प्राचीन काल में महेश्वर का महान यज्ञ हुआ था, जो दिव्य और मनोहर था और सब देवताओं के मन को आनन्दित करने वाला था।

  29. Verse 29

    अन्नविष्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च । अमृतस्वादुकल्पानि ददृशुस् तत्र वानराः ॥

    annaviṣyandajātāni mūlāni ca phalāni ca | amṛtasvādukalpāni dadṛśus tatra vānarāḥ

    There the monkeys beheld roots and fruits, born of the oozing of that sacrificial food, of a sweetness like ambrosia.

    वहाँ वानरों ने उस यज्ञ-अन्न के चूने से उत्पन्न, अमृत के समान मधुर स्वाद वाले मूल और फल देखे।

  30. Verse 30

    तद् अन्न संभवं दिव्यं फलं मूलं मनोहरम् । यः कश् चित् सकृद् अश्नाति मासं भवति तर्पितः ॥

    tad anna saṃbhavaṃ divyaṃ phalaṃ mūlaṃ manoharam | yaḥ kaś cit sakṛd aśnāti māsaṃ bhavati tarpitaḥ

    Whoever but once eats of that divine fruit and root, ravishing, born of that sacrificial food, is sated for a month.

    उस यज्ञ-अन्न से उत्पन्न दिव्य, मनोहर फल और मूल को जो कोई एक बार भी खा लेता है, वह एक महीने तक तृप्त रहता है।

  31. Verse 31

    तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः । औषधानि च दिव्यानि जगृहुर् हरियूथपाः ॥

    tāni mūlāni divyāni phalāni ca phalāśanāḥ | auṣadhāni ca divyāni jagṛhur hariyūthapāḥ

    Those fruit-eating leaders of the monkey troops took up those divine roots and fruits, and the divine herbs as well.

    फलभोजी वानरयूथपतियों ने उन दिव्य मूलों, फलों और दिव्य औषधियों को उठा लिया।

  32. Verse 32

    तस्माच् च यज्ञायतनात् पुष्पाणि सुरभीणि च । आनिन्युर् वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात् ॥

    tasmāc ca yajñāyatanāt puṣpāṇi surabhīṇi ca | āninyur vānarā gatvā sugrīvapriyakāraṇāt

    And from that sacrificial ground the monkeys, having gone thither, brought fragrant flowers too, for the pleasure of Sugrīva.

    और उस यज्ञभूमि से वानर जाकर सुग्रीव का प्रिय करने के लिए सुगन्धित पुष्प भी ले आए।

  33. Verse 33

    ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान् । संचोदयित्वा त्वरितं यूथानां जग्मुर् अग्रतः ॥

    te tu sarve harivarāḥ pṛthivyāṃ sarvavānarān | saṃcodayitvā tvaritaṃ yūthānāṃ jagmur agrataḥ

    Then all those choice monkeys, having swiftly urged on all the monkeys upon the earth, went in front of the troops.

    तब वे सब श्रेष्ठ वानर पृथ्वी के समस्त वानरों को शीघ्रता से आगे बढ़ाकर अपने-अपने यूथों के आगे-आगे चले।

  34. Verse 34

    ते तु तेन मुहूर्तेन यूथपाः शीघ्रकारिणः । किष्किन्धां त्वरया प्राप्ताः सुग्रीवो यत्र वानरः ॥

    te tu tena muhūrtena yūthapāḥ śīghrakāriṇaḥ | kiṣkindhāṃ tvarayā prāptāḥ sugrīvo yatra vānaraḥ

    And those troop-leaders, swift of deed, reached Kiṣkindhā that same moment, in haste, where the monkey Sugrīva was.

    शीघ्र कर्म करने वाले वे यूथपति उसी मुहूर्त में उतावली से किष्किन्धा जा पहुँचे, जहाँ वानर सुग्रीव था।

  35. Verse 35

    ते गृहीत्वौषधीः सर्वाः फलं मूलं च वानराः । तं प्रतिग्राहयाम् आसुर् वचनं चेदम् अब्रुवन् ॥

    te gṛhītvauṣadhīḥ sarvāḥ phalaṃ mūlaṃ ca vānarāḥ | taṃ pratigrāhayām āsur vacanaṃ cedam abruvan

    The monkeys, having taken up all the herbs and the fruit and root, made him receive them, and spoke this word:

    वानरों ने सब औषधियाँ और फल-मूल लेकर उसे (सुग्रीव को) भेंट किया और यह वचन कहा —

  36. Verse 36

    सर्वे परिगताः शैलाः समुद्राश् च वनानि च । पृथिव्यां वानराः सर्वे शासनाद् उपयान्ति ते ॥

    sarve parigatāḥ śailāḥ samudrāś ca vanāni ca | pṛthivyāṃ vānarāḥ sarve śāsanād upayānti te

    All the mountains, the seas, and the forests have been traversed; all the monkeys upon the earth come at your command.

    सब पर्वत, समुद्र और वन छान डाले गए हैं; पृथ्वी के सब वानर आपकी आज्ञा से चले आ रहे हैं।

  37. Verse 37

    एवं श्रुत्वा ततो हृष्टः सुग्रीवः प्लवगाधिपः । प्रतिजग्राह च प्रीतस् तेषां सर्वम् उपायनम् ॥

    evaṃ śrutvā tato hṛṣṭaḥ sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | pratijagrāha ca prītas teṣāṃ sarvam upāyanam

    Hearing this, Sugrīva, lord of the monkeys, rejoiced; and, well pleased, he accepted all their tribute.

    यह सुनकर वानराधिपति सुग्रीव हर्षित हुआ और प्रसन्न होकर उसने उनकी वह सारी भेंट स्वीकार कर ली।