Sarga 35
Kishkindha Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
इत्य् उक्तस् तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् । मृदुस्वभावः सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः ॥
ity uktas tārayā vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam | mṛdusvabhāvaḥ saumitriḥ pratijagrāha tadvacaḥ
Thus addressed by Tārā with words humble and in accord with righteousness, the gentle-natured Saumitri accepted that speech of hers.
इस प्रकार तारा के विनम्र और धर्मयुक्त वचन से सम्बोधित किए जाने पर कोमल स्वभाव वाले सौमित्रि ने उसका वह वचन स्वीकार कर लिया।
Verse 2
तस्मिन् प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः । लक्ष्मणात् सुमहत् त्रासं वस्त्रं क्लिन्नम् इवात्यजत् ॥
tasmin pratigṛhīte tu vākye harigaṇeśvaraḥ | lakṣmaṇāt sumahat trāsaṃ vastraṃ klinnam ivātyajat
When that speech was accepted, the lord of the monkey hosts cast off his great fear of Lakṣmaṇa, as one casts off a wet garment.
उस वचन के स्वीकार कर लिए जाने पर वानरगणेश्वर सुग्रीव ने लक्ष्मण से उत्पन्न अपने महान भय को वैसे ही त्याग दिया, जैसे कोई भीगा वस्त्र उतार फेंकता है।
Verse 3
ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत् । चिच्छेद विमदश् चासीत् सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥
tataḥ kaṇṭhagataṃ mālyaṃ citraṃ bahuguṇaṃ mahat | ciccheda vimadaś cāsīt sugrīvo vānareśvaraḥ
Then Sugrīva, lord of the monkeys, snapped the great, bright, many-stranded garland about his neck, and was freed of the wine's intoxication.
तब वानरेश्वर सुग्रीव ने अपने कण्ठ में पड़ी विचित्र, बहुलड़ी, बड़ी माला तोड़ दी और मदिरा के नशे से मुक्त हो गया।
Verse 4
स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवः संप्रहर्षयन् ॥
sa lakṣmaṇaṃ bhīmabalaṃ sarvavānarasattamaḥ | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaḥ saṃpraharṣayan
Sugrīva, the best of all monkeys, spoke to Lakṣmaṇa of fearful might humble words, gladdening him:
समस्त वानरों में श्रेष्ठ सुग्रीव ने भयंकर बल वाले लक्ष्मण को हर्षित करते हुए विनम्र वचन कहे —
Verse 5
प्रनष्टा श्रीश् च कीर्तिश् च कपिराज्यं च शाश्वतम् । रामप्रसादात् सौमित्रे पुनः प्राप्तम् इदं मया ॥
pranaṣṭā śrīś ca kīrtiś ca kapirājyaṃ ca śāśvatam | rāmaprasādāt saumitre punaḥ prāptam idaṃ mayā
My fortune, my fame, and the everlasting kingdom of the monkeys, once lost, have by Rāma's grace, O Saumitri, been regained by me.
हे सौमित्रे! खोई हुई मेरी श्री, कीर्ति और वानरों का शाश्वत राज्य — यह सब मैंने राम की कृपा से ही पुनः प्राप्त किया है।
Verse 6
कः शक्तस् तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा । तादृशं विक्रमं वीर प्रतिकर्तुम् अरिंदम ॥
kaḥ śaktas tasya devasya khyātasya svena karmaṇā | tādṛśaṃ vikramaṃ vīra pratikartum ariṃdama
Who is able, O hero, O subduer of foes, to requite in like measure the valor of that godlike one, renowned by his own deeds?
हे वीर! हे शत्रुदमन! अपने ही कर्मों से विख्यात उन देवतुल्य राम के वैसे पराक्रम का प्रत्युपकार करने में भला कौन समर्थ है?
Verse 7
सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम् । सहायमात्रेण मया राघवः स्वेन तेजसा ॥
sītāṃ prāpsyati dharmātmā vadhiṣyati ca rāvaṇam | sahāyamātreṇa mayā rāghavaḥ svena tejasā
The righteous Rāghava will recover Sītā and will slay Rāvaṇa by his own might, with me as but a helper.
धर्मात्मा राघव केवल मुझे सहायक मात्र बनाकर अपने ही तेज से सीता को पाएँगे और रावण का वध करेंगे।
Verse 8
सहायकृत्यं हि तस्य येन सप्त महाद्रुमाः । शैलश् च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः ॥
sahāyakṛtyaṃ hi tasya yena sapta mahādrumāḥ | śailaś ca vasudhā caiva bāṇenaikena dāritāḥ
For what help can he need, by whom, with a single arrow, seven great trees, a mountain, and the very earth were pierced through?
जिन्होंने एक ही बाण से सात बड़े वृक्षों, एक पर्वत और स्वयं पृथ्वी को बेध डाला, उन्हें भला किस सहायता की आवश्यकता?
Verse 9
धनुर् विस्फारमाणस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण । सशैला कम्पिता भूमिः सहायैस् तस्य किं नु वै ॥
dhanur visphāramāṇasya yasya śabdena lakṣmaṇa | saśailā kampitā bhūmiḥ sahāyais tasya kiṃ nu vai
At the sound of whose twanging bow, O Lakṣmaṇa, the earth with its mountains was shaken — what need indeed has he of helpers?
हे लक्ष्मण! जिनके धनुष की टंकार-ध्वनि से पर्वतों सहित पृथ्वी काँप उठी, उन्हें भला सहायकों की क्या आवश्यकता?
Verse 10
अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्ये ऽहं नरर्षभ । गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरःसरम् ॥
anuyātrāṃ narendrasya kariṣye 'haṃ nararṣabha | gacchato rāvaṇaṃ hantuṃ vairiṇaṃ sapuraḥsaram
I shall follow in the train of the lord of men, O bull among men, as he goes to slay his foe Rāvaṇa, marching as his vanguard.
हे नरश्रेष्ठ! अपने शत्रु रावण का वध करने जाते हुए नरेन्द्र राम के पीछे-पीछे मैं उनकी सेना का अग्रगामी बनकर चलूँगा।
Verse 11
यदि किं चिद् अतिक्रान्तं विश्वासात् प्रणयेन वा । प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश् चिन् नापराध्यति ॥
yadi kiṃ cid atikrāntaṃ viśvāsāt praṇayena vā | preṣyasya kṣamitavyaṃ me na kaś cin nāparādhyati
If anything has been transgressed by me, out of trust or out of affection, it ought to be forgiven me, your servant; for none is wholly without fault.
यदि विश्वास या स्नेहवश मुझसे कुछ अपराध हो गया हो, तो मुझ सेवक को क्षमा कर देना चाहिए; क्योंकि कोई भी पूर्णतः निरपराध नहीं होता।
Verse 12
इति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । अभवल् लक्ष्मणः प्रीतः प्रेंणा चेदम् उवाच ह ॥
iti tasya bruvāṇasya sugrīvasya mahātmanaḥ | abhaval lakṣmaṇaḥ prītaḥ preṃṇā cedam uvāca ha
As the great-souled Sugrīva spoke thus, Lakṣmaṇa was pleased, and out of affection said this:
महात्मा सुग्रीव के इस प्रकार कहने पर लक्ष्मण प्रसन्न हुए और स्नेहपूर्वक यह कहा —
Verse 13
सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर । त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः ॥
sarvathā hi mama bhrātā sanātho vānareśvara | tvayā nāthena sugrīva praśritena viśeṣataḥ
In every way, O lord of the monkeys, my brother has a protector in you as his lord, O Sugrīva — and especially now that you are humble.
हे वानरेश्वर सुग्रीव! सब प्रकार से मेरे भाई आप-जैसे स्वामी को पाकर सनाथ हैं — और विशेषकर अब, जब आप इतने विनम्र हैं।
Verse 14
यस् ते प्रभावः सुग्रीव यच् च ते शौचम् उत्तमम् । अर्हस् तं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुम् अनुत्तमाम् ॥
yas te prabhāvaḥ sugrīva yac ca te śaucam uttamam | arhas taṃ kapirājyasya śriyaṃ bhoktum anuttamām
Such as is your majesty, Sugrīva, and your supreme purity, you are worthy to enjoy the peerless fortune of the monkey-kingdom.
हे सुग्रीव! आपका जो प्रभाव है और जो आपकी उत्तम पवित्रता है, उसके कारण आप वानर-राज्य की अनुपम लक्ष्मी के भोग के योग्य हैं।
Verse 15
सहायेन च सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान् । वधिष्यति रणे शत्रून् अचिरान् नात्र संशयः ॥
sahāyena ca sugrīva tvayā rāmaḥ pratāpavān | vadhiṣyati raṇe śatrūn acirān nātra saṃśayaḥ
And with you, Sugrīva, for his helper, the mighty Rāma will slay his foes in battle ere long — herein is no doubt.
हे सुग्रीव! आप-जैसे सहायक के साथ प्रतापी राम शीघ्र ही रण में शत्रुओं का वध करेंगे — इसमें कोई सन्देह नहीं।
Verse 16
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य संग्रामेष्व् अनिवर्तिनः । उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम् ॥
dharmajñasya kṛtajñasya saṃgrāmeṣv anivartinaḥ | upapannaṃ ca yuktaṃ ca sugrīva tava bhāṣitam
Fitting and well-reasoned is your speech, Sugrīva — the speech of one who knows righteousness, who is grateful, and who turns not back in battle.
हे सुग्रीव! धर्म के ज्ञाता, कृतज्ञ और संग्रामों में पीठ न दिखाने वाले आपका यह वचन उचित और युक्तिसंगत है।
Verse 17
दोषज्ञः सति सामर्थ्ये को ऽन्यो भाषितुम् अर्हति । वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम ॥
doṣajñaḥ sati sāmarthye ko 'nyo bhāṣitum arhati | varjayitvā mama jyeṣṭhaṃ tvāṃ ca vānarasattama
Who else, knowing a fault yet possessed of the power to act, is fit to speak thus — save my eldest brother and you, O best of monkeys?
हे वानरश्रेष्ठ! सामर्थ्य रहते हुए भी अपना दोष जानकर मेरे ज्येष्ठ भ्राता और आपको छोड़कर और कौन ऐसे वचन कहने योग्य है?
Verse 18
सदृशश् चासि रामस्य विक्रमेण बलेन च । सहायो दैवतैर् दत्तश् चिराय हरिपुंगव ॥
sadṛśaś cāsi rāmasya vikrameṇa balena ca | sahāyo daivatair dattaś cirāya haripuṃgava
You are the equal of Rāma in valor and in strength; a helper given by the gods for long to come, O bull among monkeys.
हे वानरश्रेष्ठ! आप पराक्रम और बल में राम के समान हैं; देवताओं ने चिरकाल के लिए आपको सहायक के रूप में दिया है।
Verse 19
किं तु शीघ्रम् इतो वीर निष्क्राम त्वं मया सह । सान्त्वयस्व वयस्यं च भार्याहरणदुःखितम् ॥
kiṃ tu śīghram ito vīra niṣkrāma tvaṃ mayā saha | sāntvayasva vayasyaṃ ca bhāryāharaṇaduḥkhitam
But come forth swiftly from here, O hero, along with me, and comfort my friend, who grieves at the carrying-off of his wife.
किन्तु हे वीर! अब शीघ्र यहाँ से मेरे साथ निकलिए, और पत्नी-हरण से दुःखी मेरे मित्र राम को सान्त्वना दीजिए।
Verse 20
यच् च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम् । मया त्वं परुषाण्य् उक्तस् तच् च त्वं क्षन्तुम् अर्हसि ॥
yac ca śokābhibhūtasya śrutvā rāmasya bhāṣitam | mayā tvaṃ paruṣāṇy uktas tac ca tvaṃ kṣantum arhasi
And whereas, having heard the words of grief-stricken Rāma, I spoke harsh things to you — that too you ought to forgive.
और शोक से अभिभूत राम के वचन सुनकर मैंने जो आपसे कठोर बातें कहीं, उसके लिए भी आप मुझे क्षमा करने योग्य हैं।