Sarga 29
Kishkindha Kanda
52 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
गुहां प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः । वर्षरात्रोषितो रामः कामशोकाभिपीडितः ॥
guhāṃ praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ | varṣarātroṣito rāmaḥ kāmaśokābhipīḍitaḥ
When Sugrīva had entered his cave and the sky was freed of clouds, Rāma, who had dwelt through the rainy nights, was tormented by longing and grief.
सुग्रीव के अपनी गुफा में प्रविष्ट हो जाने और आकाश के मेघों से मुक्त हो जाने पर, वर्षा की रातें बिता चुके राम काम और शोक से पीड़ित हुए।
Verse 2
पाण्डुरं गगनं दृष्ट्वा विमलं चन्द्रमण्डलम् । शारदीं रजनीं चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्नानुलेपनाम् ॥
pāṇḍuraṃ gaganaṃ dṛṣṭvā vimalaṃ candramaṇḍalam | śāradīṃ rajanīṃ caiva dṛṣṭvā jyotsnānulepanām
Seeing the sky grown pale and the orb of the moon clear, and beholding the autumn night anointed with moonlight—
आकाश को श्वेत और चन्द्रमण्डल को निर्मल देखकर, तथा चाँदनी से लीपी हुई शरद् की रात्रि को देखकर —
Verse 3
कामवृत्तं च सुग्रीवं नष्टां च जनकात्मजाम् । बुद्ध्वा कालम् अतीतं च मुमोह परमातुरः ॥
kāmavṛttaṃ ca sugrīvaṃ naṣṭāṃ ca janakātmajām | buddhvā kālam atītaṃ ca mumoha paramāturaḥ
—and marking Sugrīva given over to desire, and Janaka's daughter lost, and the time gone by, he swooned, utterly overcome.
— और सुग्रीव को काम में लीन, जानकपुत्री को खोया हुआ तथा समय को बीता जानकर, राम अत्यन्त व्याकुल होकर मूर्च्छित हो गए।
Verse 4
स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तान् मतिमान् पुनः । मनःस्थाम् अपि वैदेहीं चिन्तयाम् आस राघवः ॥
sa tu saṃjñām upāgamya muhūrtān matimān punaḥ | manaḥsthām api vaidehīṃ cintayām āsa rāghavaḥ
But the wise Rāghava, regaining his senses after a moment, fell to musing upon Vaidehī, who dwelt within his mind.
किन्तु बुद्धिमान राघव क्षण भर में फिर चेतना में आकर अपने मन में बसी वैदेही का चिन्तन करने लगे।
Verse 5
आसीनः पर्वतस्याग्रे हेमधातुविभूषिते । शारदं गगनं दृष्ट्व जगाम मनसा प्रियाम् ॥
āsīnaḥ parvatasyāgre hemadhātuvibhūṣite | śāradaṃ gaganaṃ dṛṣṭva jagāma manasā priyām
Seated upon the peak of the mountain adorned with its golden ores, beholding the autumn sky, he went in thought to his beloved.
सुवर्ण-धातुओं से विभूषित पर्वत के शिखर पर बैठे हुए, शरद् के आकाश को देखकर वे मन से अपनी प्रिया के पास चले गए।
Verse 6
दृष्ट्वा च विमलं व्योम गतविद्युद्बलाहकम् । सारसारवसंघुष्टं विललापार्तया गिरा ॥
dṛṣṭvā ca vimalaṃ vyoma gatavidyudbalāhakam | sārasāravasaṃghuṣṭaṃ vilalāpārtayā girā
And seeing the clear sky, its lightnings and clouds departed, resounding with the cries of cranes, he lamented in a voice of anguish:
और निर्मल आकाश को, जिसकी बिजलियाँ और मेघ चले गए थे और जो सारसों की ध्वनि से गूँज रहा था, देखकर उन्होंने आर्त स्वर में विलाप किया —
Verse 7
सारसारवसंनादैः सारसारवनादिनी । याश्रमे रमते बाला साद्य मे रमते कथम् ॥
sārasāravasaṃnādaiḥ sārasāravanādinī | yāśrame ramate bālā sādya me ramate katham
She who, crying sweetly as the cranes amid the cranes' own notes, took delight in the hermitage — how does that gentle one find delight today?
जो बाला सारसों की मधुर बोली के बीच सारसों की-सी मीठी वाणी बोलती हुई आश्रम में आनन्दित रहती थी, वह आज कैसे आनन्द पाती होगी?
Verse 8
पुष्पितांश् चासनान् दृष्ट्वा काञ्चनान् इव निर्मलान् । कथं स रमते बाला पश्यन्ती माम् अपश्यती ॥
puṣpitāṃś cāsanān dṛṣṭvā kāñcanān iva nirmalān | kathaṃ sa ramate bālā paśyantī mām apaśyatī
Beholding the asana trees in flower, pure as spotless gold, how does that young one delight, who once gazed upon me, and now gazes and sees me not?
निर्मल सोने-से खिले हुए असन वृक्षों को देखकर वह बाला कैसे आनन्दित होती होगी, जो पहले मुझे देखा करती थी और अब देखती हुई भी मुझे नहीं देख पाती?
Verse 9
या पुरा कलहंसानां स्वरेण कलभाषिणी । बुध्यते चारुसर्वाङ्गी साद्य मे बुध्यते कथम् ॥
yā purā kalahaṃsānāṃ svareṇa kalabhāṣiṇī | budhyate cārusarvāṅgī sādya me budhyate katham
She, sweet of speech and fair in every limb, who of old would wake at the song of the wild geese — how does she wake for me today?
जो मधुरभाषिणी, सर्वाङ्गसुन्दरी पहले राजहंसों के स्वर से जाग उठती थी, वह आज मेरे लिए कैसे जागती होगी?
Verse 10
निःस्वनं चक्रवाकानां निशम्य सहचारिणाम् । पुण्डरीकविशालाक्षी कथम् एषा भविष्यति ॥
niḥsvanaṃ cakravākānāṃ niśamya sahacāriṇām | puṇḍarīkaviśālākṣī katham eṣā bhaviṣyati
Hearing the calls of the cakravāka birds roving with their mates, how will she fare, she of the wide lotus-petal eyes?
अपने सहचरों के साथ विचरते चक्रवाकों की पुकार सुनकर वह विशाल कमल-दल-सी आँखों वाली कैसी दशा में होगी?
Verse 11
सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च । तां विना मृगशावाक्षीं चरन् नाद्य सुखं लभे ॥
sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca | tāṃ vinā mṛgaśāvākṣīṃ caran nādya sukhaṃ labhe
Lakes, rivers, ponds, groves, and woods — without her, the fawn-eyed one, I find no joy today as I wander.
सरोवर, नदियाँ, बावलियाँ, कानन और वन — उस मृगशावक-सी आँखों वाली के बिना उनमें विचरते हुए मुझे आज कोई सुख नहीं मिलता।
Verse 12
अपि तां मद्वियोगाच् च सौकुमार्याच् च भामिनीम् । न दूरं पीडयेत् कामः शरद्गुणनिरन्तरः ॥
api tāṃ madviyogāc ca saukumāryāc ca bhāminīm | na dūraṃ pīḍayet kāmaḥ śaradguṇanirantaraḥ
May Love, unrelenting with the allurements of autumn, not sorely torment that fair one in the distance, through her parting from me and her delicate nature.
शरद् के गुणों (आकर्षणों) से निरन्तर तीव्र हुआ काम कहीं मुझसे दूर उस सुकुमार भामिनी को, मेरे वियोग और उसकी सुकुमारता के कारण, अत्यन्त पीड़ित न कर दे।
Verse 13
एवमादि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः । विहंग इव सारङ्गः सलिलं त्रिदशेश्वरात् ॥
evamādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ | vihaṃga iva sāraṅgaḥ salilaṃ tridaśeśvarāt
Thus and in like manner did the prince, best of men, lament, as the cātaka bird cries to the lord of the gods for water.
इस प्रकार और भी बहुत कुछ कहते हुए नरश्रेष्ठ राजकुमार राम विलाप करने लगे, जैसे चातक पक्षी देवराज इन्द्र से जल के लिए पुकारता है।
Verse 14
ततश् चञ्चूर्य रम्येषु फलार्थी गिरिसानुषु । ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवांल् लक्ष्मणो ऽग्रजम् ॥
tataś cañcūrya ramyeṣu phalārthī girisānuṣu | dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvāṃl lakṣmaṇo 'grajam
Then, having roamed the lovely mountain slopes in quest of fruit and turned back, the glorious Lakṣmaṇa beheld his elder brother.
तब रमणीय पर्वत-शिखरों पर फल की खोज में घूमकर लौटे हुए शोभायमान लक्ष्मण ने अपने अग्रज को देखा।
Verse 15
तं चिन्तया दुःसहया परीतं; विसंज्ञम् एकं विजने मनस्वी । भ्रातुर् विषादात् परितापदीनः; समीक्ष्य सौमित्रिर् उवाच रामम् ॥
taṃ cintayā duḥsahayā parītaṃ; visaṃjñam ekaṃ vijane manasvī | bhrātur viṣādāt paritāpadīnaḥ; samīkṣya saumitrir uvāca rāmam
Beholding him alone in the solitude, swooning, seized by unbearable care, the thoughtful Saumitri, grown wretched at his brother's dejection, said to Rāma:
एकान्त में अकेले, असह्य चिन्ता से घिरे, संज्ञाहीन से उन्हें देखकर, भाई के विषाद से सन्तप्त और दुःखी हुए मननशील सौमित्रि ने राम से कहा —
Verse 16
किम् आर्य कामस्य वशंगतेन; किम् आत्मपौरुष्यपराभवेन । अयं सदा संहृइयते समाधिः; किम् अत्र योगेन निवर्तितेन ॥
kim ārya kāmasya vaśaṃgatena; kim ātmapauruṣyaparābhavena | ayaṃ sadā saṃhṛiyate samādhiḥ; kim atra yogena nivartitena
Why, my noble brother, be ruled by desire? Why suffer the defeat of your own manhood? Thus is your composure ever undone; what avails here the setting-aside of your steadfastness?
हे आर्य! काम के वश में होने से क्या लाभ? अपने पौरुष की हार से क्या? इस प्रकार तो आपकी समाधि (चित्त की स्थिरता) सदा नष्ट हो जाती है; यहाँ योग (मन के संयम) को छोड़ देने से क्या मिलेगा?
Verse 17
क्रियाभियोगं मनसः प्रसादं; समाधियोगानुगतं च कालम् । सहायसामर्थ्यम् अदीनसत्त्व; स्वकर्महेतुं च कुरुष्व हेतुम् ॥
kriyābhiyogaṃ manasaḥ prasādaṃ; samādhiyogānugataṃ ca kālam | sahāyasāmarthyam adīnasattva; svakarmahetuṃ ca kuruṣva hetum
Make your means the vigorous pursuit of action, the mind's serenity, and the season furthered by resolve; make your instrument, O undaunted one, the might of your allies and the warrant of your own duty.
हे अदीनसत्त्व! आप कर्म में तत्परता, मन की प्रसन्नता और संकल्प से अनुकूल हुए समय को अपना साधन बनाइए; तथा सहायकों की सामर्थ्य और अपने कर्तव्य के विधान को ही अपना हेतु बनाइए।
Verse 18
न जानकी मानववंशनाथ; त्वया सनाथा सुलभा परेण । न चाग्निचूडां ज्वलिताम् उपेत्य; न दह्यते वीरवरार्ह कश् चित् ॥
na jānakī mānavavaṃśanātha; tvayā sanāthā sulabhā pareṇa | na cāgnicūḍāṃ jvalitām upetya; na dahyate vīravarārha kaś cit
O lord of the race of men, Jānakī, having you for her lord, is not to be easily won by another; and none who draws near a blazing crest of flame goes unburned, O worthy chief of heroes.
हे मनुष्य-वंश के स्वामी! हे वीरवर के योग्य! आपको पति-रूप में पाकर जानकी किसी दूसरे के लिए सुलभ नहीं है; और जलती हुई अग्नि की लपट के पास जाकर कोई बिना जले नहीं रहता।
Verse 19
सलक्ष्मणं लक्ष्मणम् अप्रधृष्यं; स्वभावजं वाक्यम् उवाच रामः । हितं च पथ्यं च नयप्रसक्तं; ससामधर्मार्थसमाहितं च ॥
salakṣmaṇaṃ lakṣmaṇam apradhṛṣyaṃ; svabhāvajaṃ vākyam uvāca rāmaḥ | hitaṃ ca pathyaṃ ca nayaprasaktaṃ; sasāmadharmārthasamāhitaṃ ca
To the unassailable Lakṣmaṇa, bearing his marks, Rāma spoke a word born of his own nature — beneficial and wholesome, bound up with sound policy, and composed of conciliation, righteousness, and gain:
शुभ-लक्षण वाले अजेय लक्ष्मण से राम ने अपने स्वभाव से उपजा वचन कहा — हितकर, पथ्य, नीति से युक्त और साम-धर्म-अर्थ से समन्वित —
Verse 20
निःसंशयं कार्यम् अवेक्षितव्यं; क्रियाविशेषो ह्य् अनुवर्तितव्यः । ननु प्रवृत्तस्य दुरासदस्य; कुमारकार्यस्य फलं न चिन्त्यम् ॥
niḥsaṃśayaṃ kāryam avekṣitavyaṃ; kriyāviśeṣo hy anuvartitavyaḥ | nanu pravṛttasya durāsadasya; kumārakāryasya phalaṃ na cintyam
Beyond doubt the task must be looked to, and its due course of action followed; yet, of an arduous undertaking once set afoot, the fruit of a prince's effort need not be anxiously doubted.
निःसन्देह कार्य पर ध्यान देना चाहिए और उसके विशेष क्रम का अनुसरण करना चाहिए; किन्तु एक बार आरम्भ किए गए दुर्गम राजकुमारोचित कार्य के फल की चिन्ता नहीं करनी चाहिए।
Verse 21
अथ पद्मपलाशाक्षीं मैथिलीम् अनुचिन्तयन् । उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ॥
atha padmapalāśākṣīṃ maithilīm anucintayan | uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā
Then, musing upon the lotus-petal-eyed Maithilī, Rāma said to Lakṣmaṇa, his face grown parched:
तब कमलदल-सी आँखों वाली मैथिली का चिन्तन करते हुए राम ने सूखते हुए मुख से लक्ष्मण से कहा —
Verse 22
तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् । निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृतकर्मा व्यवस्थितः ॥
tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām | nirvartayitvā sasyāni kṛtakarmā vyavasthitaḥ
The thousand-eyed one, having sated the earth with water and brought the crops to ripeness, now stands with his work accomplished.
सहस्राक्ष इन्द्र जल से पृथ्वी को तृप्त करके और फसलों को पका देकर अपना कार्य सम्पन्न करके अब विश्राम में हैं।
Verse 23
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषाः शैलद्रुमपुरोगमाः । विसृज्य सलिलं मेघाः परिश्रान्ता नृपात्मज ॥
snigdhagambhīranirghoṣāḥ śailadrumapurogamāḥ | visṛjya salilaṃ meghāḥ pariśrāntā nṛpātmaja
The clouds, with their smooth, deep thunder, passing before mountain and tree, having released their water, are now spent, O prince.
हे राजकुमार! चिकने और गम्भीर घोष वाले, पर्वतों और वृक्षों के ऊपर से जाते हुए मेघ अपना जल बरसाकर अब थक गए हैं।
Verse 24
नीलोत्पलदलश्यामः श्यामीकृत्वा दिशो दश । विमदा इव मातङ्गाः शान्तवेगाः पयोधराः ॥
nīlotpaladalaśyāmaḥ śyāmīkṛtvā diśo daśa | vimadā iva mātaṅgāḥ śāntavegāḥ payodharāḥ
Dark as the petals of the blue lotus, having darkened all the ten quarters, the rain-clouds, their fury stilled, are like elephants with their rut subsided.
नील कमल-दल के समान श्याम, दसों दिशाओं को श्यामल बनाकर, शान्त वेग वाले ये मेघ अब मद उतर जाने पर शान्त हुए हाथियों के समान हैं।
Verse 25
जलगर्भा महावेगाः कुटजार्जुनगन्धिनः । चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टिवाताः समुद्यताः ॥
jalagarbhā mahāvegāḥ kuṭajārjunagandhinaḥ | caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭivātāḥ samudyatāḥ
Water-laden, of great force, fragrant with kuṭaja and arjuna, the rain-winds, O gentle one, having blown, have now ceased from their rising.
हे सौम्य! जल से भरी, महान वेग वाली, कुटज और अर्जुन की सुगन्ध वाली वर्षा की वायुएँ अब बह चुकने पर उठना बन्द कर चुकी हैं।
Verse 26
घनानां वारणानां च मयूराणां च लक्ष्मण । नादः प्रस्रवणानां च प्रशान्तः सहसानघ ॥
ghanānāṃ vāraṇānāṃ ca mayūrāṇāṃ ca lakṣmaṇa | nādaḥ prasravaṇānāṃ ca praśāntaḥ sahasānagha
The noise of the clouds, of the elephants, of the peacocks, and of the cascades, O Lakṣmaṇa, sinless one, has all at once grown still.
हे निष्पाप लक्ष्मण! मेघों, हाथियों, मयूरों और झरनों का कोलाहल एक साथ ही शान्त हो गया है।
Verse 27
अभिवृष्टा महामेघैर् निर्मलाश् चित्रसानवः । अनुलिप्ता इवाभान्ति गिरयश् चन्द्ररश्मिभिः ॥
abhivṛṣṭā mahāmeghair nirmalāś citrasānavaḥ | anuliptā ivābhānti girayaś candraraśmibhiḥ
Rained upon by the great clouds, the bright-peaked mountains, spotless, shine as though anointed by the moonbeams.
महामेघों से बरसे जाने पर निर्मल और विचित्र शिखरों वाले पर्वत ऐसे शोभा पा रहे हैं, मानो चन्द्रकिरणों से लीपे गए हों।
Verse 28
दर्शयन्ति शरन्नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः । नवसंगमसव्रीडा जघनानीव योषितः ॥
darśayanti śarannadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ | navasaṃgamasavrīḍā jaghanānīva yoṣitaḥ
The autumn rivers little by little bare their sandbanks, like women shy at a first union disclosing their hips.
शरद् की नदियाँ धीरे-धीरे अपने पुलिन (रेती-तट) उघाड़ रही हैं, जैसे नवसंगम में लज्जित स्त्रियाँ धीरे-धीरे अपने नितम्ब प्रकट करती हों।
Verse 29
प्रसन्नसलिलाः सौम्य कुररीभिर् विनादिताः । चक्रवाकगणाकीर्णा विभान्ति सलिलाशयाः ॥
prasannasalilāḥ saumya kurarībhir vināditāḥ | cakravākagaṇākīrṇā vibhānti salilāśayāḥ
With clear waters, O gentle one, loud with the cries of ospreys, thronged with flocks of cakravāka birds, the pools shine fair.
हे सौम्य! निर्मल जल वाले, कुररी पक्षियों की ध्वनि से गूँजते, चक्रवाकों के समूहों से भरे जलाशय सुन्दर शोभा पा रहे हैं।
Verse 30
अन्योन्यबद्धवैराणां जिगीषूणां नृपात्मज । उद्योगसमयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः ॥
anyonyabaddhavairāṇāṃ jigīṣūṇāṃ nṛpātmaja | udyogasamayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ
For kings mutually bound in enmity and eager for conquest, O gentle one, the season for enterprise has now come, O prince.
हे राजकुमार! हे सौम्य! परस्पर वैर में बँधे और विजय की इच्छा वाले राजाओं के लिए अब उद्यम का समय आ पहुँचा है।
Verse 31
इयं सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानां नृपात्मज । न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगं वा तथाविधम् ॥
iyaṃ sā prathamā yātrā pārthivānāṃ nṛpātmaja | na ca paśyāmi sugrīvam udyogaṃ vā tathāvidham
This is the first marching-season of kings, O prince; yet I see neither Sugrīva nor any such preparation.
हे राजकुमार! यह राजाओं के प्रस्थान की पहली ऋतु है; किन्तु मैं न तो सुग्रीव को, और न वैसी कोई तैयारी ही देख रहा हूँ।
Verse 32
चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्षशतोपमाः । मम शोकाभितप्तस्य सौम्य सीताम् अपश्यतः ॥
catvāro vārṣikā māsā gatā varṣaśatopamāḥ | mama śokābhitaptasya saumya sītām apaśyataḥ
Four rainy months, like a hundred years, have passed for me, scorched with grief, O gentle one, who see not Sītā.
हे सौम्य! सीता को न देखते हुए, शोक से संतप्त मुझ पर ये चार वर्षा के महीने सौ वर्षों के समान बीते हैं।
Verse 33
प्रियाविहीने दुःखार्ते हृतराज्ये विवासिते । कृपां न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥
priyāvihīne duḥkhārte hṛtarājye vivāsite | kṛpāṃ na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa
To me, bereft of my beloved, afflicted with pain, robbed of my kingdom, and driven into exile, King Sugrīva shows no compassion, O Lakṣmaṇa.
हे लक्ष्मण! प्रिया से बिछुड़े, दुःख से आर्त, राज्य से वञ्चित और वनवासी मुझ पर राजा सुग्रीव तनिक भी कृपा नहीं कर रहा।
Verse 34
अनाथो हृतराज्यो ऽयं रावणेन च धर्षितः । दीनो दूरगृहः कामी मां चैव शरणं गतः ॥
anātho hṛtarājyo 'yaṃ rāvaṇena ca dharṣitaḥ | dīno dūragṛhaḥ kāmī māṃ caiva śaraṇaṃ gataḥ
'This man is without protector, stripped of his kingdom, his wife ravished by Rāvaṇa, wretched, far from his home, and love-lorn — and he has come to me for refuge.'
Rāma voices Sugrīva's contemptuous reckoning of him.
'यह अनाथ है, राज्य से वञ्चित है, रावण द्वारा सताया गया है, दीन है, अपने घर से दूर है, काम से पीड़ित है, और मेरी ही शरण में आया है' —
Verse 35
इत्य् एतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः । अहं वानरराजस्य परिभूतः परंतप ॥
ity etaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ | ahaṃ vānararājasya paribhūtaḥ paraṃtapa
For these reasons, O gentle one, O scorcher of foes, I have been scorned by the vile Sugrīva, king of the monkeys.
— हे सौम्य! हे परंतप! इन्हीं कारणों से उस दुरात्मा वानरराज सुग्रीव ने मेरा तिरस्कार किया है।
Verse 36
स कालं परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे । कृतार्थः समयं कृत्वा दुर्मतिर् नावबुध्यते ॥
sa kālaṃ parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe | kṛtārthaḥ samayaṃ kṛtvā durmatir nāvabudhyate
Having fixed the time for the search for Sītā, that evil-minded one, his own end attained and the compact made, now takes no heed of it.
सीता की खोज के लिए समय निश्चित करके, वह दुर्बुद्धि अपना प्रयोजन सिद्ध हो जाने पर किया हुआ वह सङ्कल्प अब याद ही नहीं कर रहा।
Verse 37
त्वं प्रविश्य च किष्किन्धां ब्रूहि वानरपुंगवम् । मूर्खं ग्राम्य सुखे सक्तं सुग्रीवं वचनान् मम ॥
tvaṃ praviśya ca kiṣkindhāṃ brūhi vānarapuṃgavam | mūrkhaṃ grāmya sukhe saktaṃ sugrīvaṃ vacanān mama
Enter you Kiṣkindhā and tell that bull among monkeys — the fool Sugrīva, clinging to rustic pleasure — these words from me:
तुम किष्किन्धा में जाकर उस वानरश्रेष्ठ से — उस मूर्ख सुग्रीव से, जो ग्राम्य सुख में आसक्त है — मेरी ओर से यह कहो —
Verse 38
अर्थिनाम् उपपन्नानां पूर्वं चाप्य् उपकारिणाम् । आशां संश्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥
arthinām upapannānāṃ pūrvaṃ cāpy upakāriṇām | āśāṃ saṃśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ
He who, having held out hope to suppliants come to him — and who formerly did him service — then destroys that hope, is the basest of men in the world.
जो अपने पास आए याचकों को — और जिन्होंने पहले उसका उपकार भी किया हो — आशा दिलाकर फिर उस आशा को नष्ट कर देता है, वह संसार में पुरुषों में अधम है।
Verse 39
शुभं वा यदि वा पापं यो हि वाक्यम् उदीरितम् । सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ yo hi vākyam udīritam | satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ
Whether it be good or ill, he who holds fast in truth to the word once uttered — he is a hero, the best of men.
शुभ हो या अशुभ, जो एक बार कहे गए वचन को सत्यपूर्वक निभाता है, वही वीर पुरुषों में श्रेष्ठ है।
Verse 40
कृतार्था ह्य् अकृतार्थानां मित्राणां न भवन्ति ये । तान् मृतान् अपि क्रव्यादः कृतघ्नान् नोपभुञ्जते ॥
kṛtārthā hy akṛtārthānāṃ mitrāṇāṃ na bhavanti ye | tān mṛtān api kravyādaḥ kṛtaghnān nopabhuñjate
Those who, their own ends attained, prove faithless to friends whose ends are yet unattained — such ingrates, even when dead, the flesh-eating beasts will not devour.
जो अपना प्रयोजन सिद्ध कर लेने पर उन मित्रों के प्रति कृतघ्न हो जाते हैं जिनका प्रयोजन अभी सिद्ध नहीं हुआ, ऐसे कृतघ्नों को मरने पर मांसभक्षी जीव भी नहीं खाते।
Verse 41
नूनं काञ्चनपृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे । द्रष्टुम् इच्छन्ति चापस्य रूपं विद्युद्गणोपमम् ॥
nūnaṃ kāñcanapṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe | draṣṭum icchanti cāpasya rūpaṃ vidyudgaṇopamam
Surely they wish to behold the form of my gold-backed bow drawn in battle, resembling a cluster of lightnings.
निश्चय ही वे रण में मेरे खींचे हुए, बिजलियों के समूह-सी आभा वाले सुवर्णपृष्ठ धनुष का रूप देखना चाहते हैं।
Verse 42
घोरं ज्यातलनिर्घोषं क्रुद्धस्य मम संयुगे । निर्घोषम् इव वज्रस्य पुनः संश्रोतुम् इच्छति ॥
ghoraṃ jyātalanirghoṣaṃ kruddhasya mama saṃyuge | nirghoṣam iva vajrasya punaḥ saṃśrotum icchati
He would hear once more the dreadful twang of my bowstring upon the arm-guard, when I am wrathful in combat, like the crash of the thunderbolt.
संग्राम में क्रुद्ध हुए मेरी वज्र की गड़गड़ाहट-सी, प्रत्यञ्चा के तल पर उठने वाली उस भयंकर टंकार को वह फिर से सुनना चाहता है।
Verse 43
कामम् एवं गते ऽप्य् अस्य परिज्ञाते पराक्रमे । त्वत्सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यान् नृपात्मज ॥
kāmam evaṃ gate 'py asya parijñāte parākrame | tvatsahāyasya me vīra na cintā syān nṛpātmaja
Yet even so, O prince, his prowess being known to me, and with you for my helper, there would be no cause for care, O hero.
हे वीर! हे राजकुमार! यद्यपि स्थिति ऐसी है, तथापि उसका पराक्रम मुझे ज्ञात है, और तुम-जैसा सहायक पास होने पर मुझे कोई चिन्ता नहीं।
Verse 44
यदर्थम् अयम् आरम्भः कृतः परपुरंजय । समयं नाभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥
yadartham ayam ārambhaḥ kṛtaḥ parapuraṃjaya | samayaṃ nābhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ
The purpose for which this undertaking was made, O conqueror of hostile cities — of that the lord of the monkeys, his own end gained, now acknowledges no compact.
हे शत्रुनगरों के विजेता! जिस प्रयोजन के लिए यह आरम्भ किया गया था, उसी सङ्कल्प को अपना प्रयोजन सिद्ध हो जाने पर वानरेश्वर अब नहीं पहचान रहा।
Verse 45
वर्षासमयकालं तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः । व्यतीतांश् चतुरो मासान् विहरन् नावबुध्यते ॥
varṣāsamayakālaṃ tu pratijñāya harīśvaraḥ | vyatītāṃś caturo māsān viharan nāvabudhyate
Having pledged the hour at the season of the rains, the lord of the monkeys, disporting himself, takes no heed though the four months are passed.
वर्षा-ऋतु का समय-काल प्रतिज्ञा करके भी वानरेश्वर विहार में लगा हुआ है और चार महीने बीत जाने की भी सुध नहीं ले रहा।
Verse 46
सामात्यपरिषत् क्रीडन् पानम् एवोपसेवते । शोकदीनेषु नास्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥
sāmātyapariṣat krīḍan pānam evopasevate | śokadīneṣu nāsmāsu sugrīvaḥ kurute dayām
Sporting with the assembly of his ministers, he gives himself to drink; nor does Sugrīva show pity on us, sunk in grief.
वह अपने मन्त्रिमण्डल के साथ क्रीड़ा करते हुए मदिरापान का ही सेवन कर रहा है; शोक से दीन हम पर सुग्रीव कोई दया नहीं करता।
Verse 47
उच्यतां गच्छ सुग्रीवस् त्वया वत्स महाबल । मम रोषस्य यद्रूपं ब्रूयाश् चैनम् इदं वचः ॥
ucyatāṃ gaccha sugrīvas tvayā vatsa mahābala | mama roṣasya yadrūpaṃ brūyāś cainam idaṃ vacaḥ
Go, my child of great might, and let Sugrīva be told; speak to him this word, declaring what the form of my wrath is:
हे महाबली वत्स! जाओ, सुग्रीव से कह दो; मेरे रोष का जो रूप है, वह बताते हुए उससे यह वचन कहना —
Verse 48
न च संकुचितः पन्था येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीवमा वालिपथम् अन्वगाः ॥
na ca saṃkucitaḥ panthā yena vālī hato gataḥ | samaye tiṣṭha sugrīvamā vālipatham anvagāḥ
'The road by which Vālin went forth slain is not closed up. Abide by the compact, Sugrīva; follow not the path of Vālin.'
'जिस मार्ग से वालि मारा जाकर गया, वह मार्ग अभी बन्द नहीं हुआ है। हे सुग्रीव! अपनी प्रतिज्ञा पर दृढ़ रहो; वालि के मार्ग पर मत चलो।'
Verse 49
एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया । त्वां तु सत्याद् अतिक्रान्तं हनिष्यामि सबान्धवम् ॥
eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā | tvāṃ tu satyād atikrāntaṃ haniṣyāmi sabāndhavam
'Vālin alone did I slay in battle with a single arrow; but you, should you transgress your word, I shall slay together with your kinsmen.'
'रण में तो मैंने अकेले वालि को ही एक बाण से मारा था; किन्तु सत्य का उल्लंघन करने पर तुम्हें तो मैं तुम्हारे बन्धुओं सहित मार डालूँगा।'
Verse 50
तद् एवं विहिते कार्ये यद् धितं पुरुषर्षभ । तत् तद् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर कालव्यतिक्रमः ॥
tad evaṃ vihite kārye yad dhitaṃ puruṣarṣabha | tat tad brūhi naraśreṣṭha tvara kālavyatikramaḥ
Now, matters standing thus, O bull among men, whatever is beneficial, that do you tell him, O best of men; make haste — the time slips by.
हे पुरुषश्रेष्ठ! अब जब स्थिति ऐसी है, तो जो हितकर हो, वही तुम उससे कहना, हे नरश्रेष्ठ; शीघ्रता करो, समय बीता जा रहा है।
Verse 51
कुरुष्व सत्यं मयि वानरेश्वर; प्रतिश्रुतं धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् । मा वालिनं प्रेत्य गतो यमक्षयं; त्वम् अद्य पश्येर् मम चोदितैः शरैः ॥
kuruṣva satyaṃ mayi vānareśvara; pratiśrutaṃ dharmam avekṣya śāśvatam | mā vālinaṃ pretya gato yamakṣayaṃ; tvam adya paśyer mama coditaiḥ śaraiḥ
Keep true your pledge to me, O lord of the monkeys, regarding the eternal law of truth; lest, going hence to the realm of Yama, you behold Vālin this very day, struck down by the arrows I loose.
हे वानरेश्वर! सनातन सत्य-धर्म का विचार करके मुझसे की हुई अपनी प्रतिज्ञा को सत्य करो; ऐसा न हो कि यमलोक जाकर तुम आज मेरे छोड़े हुए बाणों से मारे गए वालि को देखो।
Verse 52
स पूर्वजं तीव्रविवृद्धकोपं; लालप्यमानं प्रसमीक्ष्य दीनम् । चकार तीव्रां मतिम् उग्रतेजा; हरीश्वरमानववंशनाथः ॥
sa pūrvajaṃ tīvravivṛddhakopaṃ; lālapyamānaṃ prasamīkṣya dīnam | cakāra tīvrāṃ matim ugratejā; harīśvaramānavavaṃśanāthaḥ
Beholding his elder brother — wretched and wailing, his wrath sharp and swelling — Saumitri of fierce splendor, the guardian of the race of men, formed a fierce resolve against the lord of the monkeys.
The final compound harīśvara-mānava-vaṃśa-nātha is syntactically obscure; rendered as Lakṣmaṇa, protector of the race of men, turning his resolve toward the monkey-king.
अपने अग्रज को दीन, विलाप करते और तीव्रता से बढ़ते क्रोध वाला देखकर, उग्र तेज वाले, मनुष्य-वंश के रक्षक सौमित्रि ने वानरेश्वर के प्रति एक तीव्र (कठोर) संकल्प कर लिया।