Sarga 30
Kishkindha Kanda
43 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स कामिनं दीनम् अदीनसत्त्वः; शोकाभिपन्नं समुदीर्णकोपम् । नरेन्द्रसूनुर् नरदेवपुत्रं; रामानुजः पूर्वजम् इत्य् उवाच ॥
sa kāminaṃ dīnam adīnasattvaḥ; śokābhipannaṃ samudīrṇakopam | narendrasūnur naradevaputraṃ; rāmānujaḥ pūrvajam ity uvāca
He of undaunted spirit, Rāma's younger brother, the prince, spoke thus to his elder brother, son of the god among men — who, love-smitten, was wretched, overcome by grief, his wrath swelling:
अदीन सत्त्व वाले राजकुमार, राम के अनुज लक्ष्मण ने अपने उन अग्रज से, जो नरदेव (दशरथ) के पुत्र थे और जो काम से पीड़ित, दीन, शोक से अभिभूत तथा उमड़ते क्रोध वाले थे, इस प्रकार कहा —
Verse 2
न वानरः स्थास्यति साधुवृत्ते; न मंस्यते कार्यफलानुषङ्गान् । न भक्ष्यते वानरराज्यलक्ष्मीं; तथा हि नाभिक्रमते ऽस्य बुद्धिः ॥
na vānaraḥ sthāsyati sādhuvṛtte; na maṃsyate kāryaphalānuṣaṅgān | na bhakṣyate vānararājyalakṣmīṃ; tathā hi nābhikramate 'sya buddhiḥ
The monkey will not abide in the way of the good; he heeds not the consequences that attend the task's fruit; nor shall he long enjoy the royal splendor of the monkeys — for thus his mind does not move toward his duty.
यह वानर सज्जनों के मार्ग पर नहीं टिकेगा, कार्य के फल के परिणामों की परवाह नहीं करता; न ही यह वानर-राज्य की लक्ष्मी का बहुत काल भोग करेगा — क्योंकि इसकी बुद्धि इस प्रकार अपने कर्तव्य की ओर नहीं बढ़ती।
Verse 3
मतिक्षयाद् ग्राम्यसुखेषु सक्तस्; तव प्रसादाप्रतिकारबुद्धिः । हतो ऽग्रजं पश्यतु वालिनं स; न राज्यम् एवं विगुणस्य देयम् ॥
matikṣayād grāmyasukheṣu saktas; tava prasādāpratikārabuddhiḥ | hato 'grajaṃ paśyatu vālinaṃ sa; na rājyam evaṃ viguṇasya deyam
Through loss of understanding, clinging to rustic pleasures, his mind making no return for your grace — let him, slain, behold his elder brother Vālin. A kingdom ought not to be given to one so devoid of worth.
बुद्धि के नाश से ग्राम्य सुखों में आसक्त, आपके उपकार का प्रत्युपकार न करने की बुद्धि वाला यह सुग्रीव मारा जाकर अपने अग्रज वालि को देखे; ऐसे गुणहीन को राज्य नहीं देना चाहिए।
Verse 4
न धारये कोपम् उदीर्णवेगं; निहन्मि सुग्रीवम् असत्यम् अद्य । हरिप्रवीरैः सह वालिपुत्रो; नरेन्द्रपत्न्या विचयं करोतु ॥
na dhāraye kopam udīrṇavegaṃ; nihanmi sugrīvam asatyam adya | haripravīraiḥ saha vāliputro; narendrapatnyā vicayaṃ karotu
I will not hold back my wrath of surging force; this very day I slay the faithless Sugrīva. Let Vālin's son, with the monkey heroes, carry out the search for the king's consort.
मैं इस उमड़ते वेग वाले क्रोध को नहीं रोकूँगा; आज ही इस असत्यवादी सुग्रीव को मार डालूँगा। वालि का पुत्र अङ्गद वानरवीरों के साथ मिलकर राजपत्नी (सीता) की खोज करे।
Verse 5
तम् आत्तबाणासनम् उत्पतन्तं; निवेदितार्थं रणचण्डकोपम् । उवच रामः परवीरहन्ता; स्ववेक्षितं सानुनयं च वाक्यम् ॥
tam āttabāṇāsanam utpatantaṃ; niveditārthaṃ raṇacaṇḍakopam | uvaca rāmaḥ paravīrahantā; svavekṣitaṃ sānunayaṃ ca vākyam
To him, as he took up his bow and sprang forth, his purpose declared, his wrath fierce for battle, Rāma, slayer of enemy heroes, spoke a well-considered and conciliatory word:
धनुष उठाकर उछलते हुए, अपना प्रयोजन घोषित किए हुए, रण के लिए प्रचण्ड क्रोध वाले उस लक्ष्मण से शत्रुवीरों के संहारक राम ने सुविचारित और सान्त्वनापूर्ण वचन कहा —
Verse 6
न हि वै त्वद्विधो लोके पापम् एवं समाचरेत् । पापम् आर्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥
na hi vai tvadvidho loke pāpam evaṃ samācaret | pāpam āryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ
Truly none of your sort would commit such a sin in the world; he who conquers wrath by nobility — he is the hero, the best of men.
निश्चय ही संसार में तुम-जैसा कोई ऐसा पाप नहीं करेगा; जो अपनी श्रेष्ठता (आर्यता) से क्रोध पर विजय पाता है, वही वीर पुरुषों में उत्तम है।
Verse 7
नेदम् अद्य त्वया ग्राह्यं साधुवृत्तेन लक्ष्मण । तां प्रीतिम् अनुवर्तस्व पूर्ववृत्तं च संगतम् ॥
nedam adya tvayā grāhyaṃ sādhuvṛttena lakṣmaṇa | tāṃ prītim anuvartasva pūrvavṛttaṃ ca saṃgatam
This deed must not be done by you today, O Lakṣmaṇa, whose conduct is good. Keep to that former affection and the fellowship that has been.
हे सदाचारी लक्ष्मण! आज तुम्हें ऐसा नहीं करना चाहिए। उस प्रीति का और पहले की मित्रता का अनुसरण करो।
Verse 8
सामोपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् । वक्तुम् अर्हसि सुग्रीवं व्यतीतं कालपर्यये ॥
sāmopahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan | vaktum arhasi sugrīvaṃ vyatītaṃ kālaparyaye
With speech tempered by conciliation, shunning harsh words, you should speak to Sugrīva of the time now overpast in the turning of the season.
सामयुक्त वाणी से, कठोर शब्दों को छोड़ते हुए, तुम्हें सुग्रीव से ऋतु-परिवर्तन के बीत जाने की बात कहनी चाहिए।
Verse 9
सोऽ ग्रजेनानुशिष्टार्थो यथावत् पुरुषर्षभः । प्रविवेश पुरीं वीरो लक्ष्मणः परवीरहा ॥
so' grajenānuśiṣṭārtho yathāvat puruṣarṣabhaḥ | praviveśa purīṃ vīro lakṣmaṇaḥ paravīrahā
His purpose directed by his elder brother as was fitting, that bull among men, the hero Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, entered the city.
अपने अग्रज से यथोचित रूप से प्रयोजन समझा दिए जाने पर, पुरुषश्रेष्ठ, शत्रुवीरों के संहारक वीर लक्ष्मण नगरी में प्रविष्ट हुए।
Verse 10
ततः शुभमतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहिते रतः । लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनं कपेः ॥
tataḥ śubhamatiḥ prājño bhrātuḥ priyahite rataḥ | lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanaṃ kapeḥ
Then the wise and fair-minded Lakṣmaṇa, devoted to his brother's dear good, stirred to anger, went to the dwelling of the monkey.
तब शुभबुद्धि, प्राज्ञ, भाई के प्रिय हित में रत लक्ष्मण क्रोध से भरकर वानर सुग्रीव के भवन की ओर चले।
Verse 11
शक्रबाणासनप्रख्यं धनुः कालान्तकोपमः । प्रगृह्य गिरिशृङ्गाभं मन्दरः सानुमान् इव ॥
śakrabāṇāsanaprakhyaṃ dhanuḥ kālāntakopamaḥ | pragṛhya giriśṛṅgābhaṃ mandaraḥ sānumān iva
Like Time the Ender, he grasped his bow, resembling the bow of Indra and bright as a mountain peak, like the Mandara mountain with its ridges.
काल और अन्तक (यमराज) के समान वे इन्द्रधनुष-सा, पर्वत-शिखर-सी आभा वाला धनुष उठाए हुए थे, मानो शिखरों वाला मन्दर पर्वत हो।
Verse 12
यथोक्तकारी वचनम् उत्तरं चैव सोत्तरम् । बृहस्पतिसमो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजस् तदा ॥
yathoktakārī vacanam uttaraṃ caiva sottaram | bṛhaspatisamo buddhyā mattvā rāmānujas tadā
Doing as he was bidden, the younger brother of Rāma, equal to Bṛhaspati in wisdom, pondering then the answer and the rejoinder to it—
आज्ञा के अनुसार कार्य करने वाले, बुद्धि में बृहस्पति के समान राम के अनुज लक्ष्मण उस समय अपने उत्तर और उसके प्रत्युत्तर पर विचार करते हुए —
Verse 13
कामक्रोधसमुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः । प्रभञ्जन इवाप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणस् तदा ॥
kāmakrodhasamutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ | prabhañjana ivāprītaḥ prayayau lakṣmaṇas tadā
—wrapped in the fire of his brother's wrath, sprung of desire and anger, Lakṣmaṇa then went forth displeased, like the rushing wind-god.
— काम और क्रोध से उत्पन्न अपने भाई के क्रोधाग्नि से घिरे हुए, प्रचण्ड वायु के समान अप्रसन्न होकर उस समय आगे बढ़े।
Verse 14
सालतालाश्वकर्णांश् च तरसा पातयन् बहून् । पर्यस्यन् गिरिकूटानि द्रुमान् अन्यांश् च वेगतः ॥
sālatālāśvakarṇāṃś ca tarasā pātayan bahūn | paryasyan girikūṭāni drumān anyāṃś ca vegataḥ
Swiftly felling many sāla, tāla, and aśvakarṇa trees, hurling down mountain crags and other trees in his onrush—
वेग से बहुत-से साल, ताल और अश्वकर्ण वृक्षों को गिराते हुए, पर्वत-शिखरों और अन्य वृक्षों को वेगपूर्वक उलटते हुए —
Verse 15
शिलाश् च शकलीकुर्वन् पद्भ्यां गज इवाशुगः । दूरम् एकपदं त्यक्त्वा ययौ कार्यवशाद् द्रुतम् ॥
śilāś ca śakalīkurvan padbhyāṃ gaja ivāśugaḥ | dūram ekapadaṃ tyaktvā yayau kāryavaśād drutam
—and shattering rocks with his feet, swift as an elephant, covering a vast distance at a single stride, he went in haste, driven by his errand.
— और शीघ्रगामी हाथी के समान पैरों से शिलाओं के टुकड़े-टुकड़े करते हुए, एक-एक पग में दूर-दूर की दूरी लाँघकर, कार्यवश वे शीघ्रता से चले।
Verse 16
ताम् अपश्यद् बलाकीर्णां हरिराजमहापुरीम् । दुर्गाम् इक्ष्वाकुशार्दूलः किष्किन्धां गिरिसंकटे ॥
tām apaśyad balākīrṇāṃ harirājamahāpurīm | durgām ikṣvākuśārdūlaḥ kiṣkindhāṃ girisaṃkaṭe
That tiger of the Ikṣvākus beheld the great city of the monkey-king, Kiṣkindhā — teeming with hosts, hard of access, set in the mountain gorge.
इक्ष्वाकुश्रेष्ठ लक्ष्मण ने पर्वत के संकरे मार्ग में बसी, सेनाओं से भरी, दुर्गम वानरराज की उस महानगरी किष्किन्धा को देखा।
Verse 17
रोषात् प्रस्फुरमाणौष्ठः सुग्रीवं प्रति कल्ष्मणः । ददर्श वानरान् भीमान् किष्किन्धाया बहिश्चरान् ॥
roṣāt prasphuramāṇauṣṭhaḥ sugrīvaṃ prati kalṣmaṇaḥ | dadarśa vānarān bhīmān kiṣkindhāyā bahiścarān
His lips quivering with rage against Sugrīva, Lakṣmaṇa saw the fearsome monkeys roving outside Kiṣkindhā.
सुग्रीव के प्रति रोष से काँपते होठों वाले लक्ष्मण ने किष्किन्धा के बाहर विचरते भयंकर वानरों को देखा।
Verse 18
शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश् च महीरुहान् । जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः पर्वतान्तरे ॥
śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃś ca mahīruhān | jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ parvatāntare
By hundreds the monkeys, huge as elephants, seized mountain crests and full-grown trees within the mountain passes.
हाथियों के समान विशाल वानरों ने पर्वत के भीतर सैकड़ों पर्वत-शिखर और बड़े-बड़े वृक्ष उठा लिए।
Verse 19
तान् गृहीतप्रहरणान् हरीन् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः । बभूव द्विगुणं क्रुद्धो बह्विन्धन इवानलः ॥
tān gṛhītapraharaṇān harīn dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ | babhūva dviguṇaṃ kruddho bahvindhana ivānalaḥ
Seeing those monkeys with weapons taken up, Lakṣmaṇa grew twofold wrathful, like a fire fed with abundant fuel.
हथियार उठाए उन वानरों को देखकर लक्ष्मण दुगुने क्रुद्ध हो उठे, जैसे प्रचुर ईंधन से आग दुगुनी भड़क उठती है।
Verse 20
तं ते भयपरीताङ्गाः क्रुद्धं दृष्ट्वा प्लवंगमाः । कालमृत्युयुगान्ताभं शतशो विद्रुता दिशः ॥
taṃ te bhayaparītāṅgāḥ kruddhaṃ dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ | kālamṛtyuyugāntābhaṃ śataśo vidrutā diśaḥ
Beholding him wrathful, like Death and Doom at an age's end, the monkeys, their limbs gripped by fear, fled by hundreds in every direction.
प्रलयकाल के मृत्यु और यमराज के समान क्रुद्ध उन्हें देखकर, भय से काँपते अंगों वाले वे वानर सैकड़ों की संख्या में दिशाओं में भाग खड़े हुए।
Verse 21
ततः सुग्रीवभवनं प्रविश्य हरिपुंगवाः । क्रोधम् आगमनं चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥
tataḥ sugrīvabhavanaṃ praviśya haripuṃgavāḥ | krodham āgamanaṃ caiva lakṣmaṇasya nyavedayan
Then those bulls among monkeys, entering Sugrīva's dwelling, made known the wrath and the coming of Lakṣmaṇa.
तब वे वानरश्रेष्ठ सुग्रीव के भवन में प्रवेश करके लक्ष्मण के क्रोध और आगमन की सूचना देने लगे।
Verse 22
तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषो रहः । न तेषां कपिवीराणां शुश्राव वचनं तदा ॥
tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣo rahaḥ | na teṣāṃ kapivīrāṇāṃ śuśrāva vacanaṃ tadā
But the love-smitten bull among monkeys, in private with Tārā, did not then hear the words of those monkey heroes.
किन्तु एकान्त में तारा के साथ आसक्त वह कामी वानरश्रेष्ठ उस समय उन वानरवीरों के वचन न सुन सका।
Verse 23
ततः सचिवसंदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः । गिरिकुञ्जरमेघाभा नगर्या निर्ययुस् तदा ॥
tataḥ sacivasaṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ | girikuñjarameghābhā nagaryā niryayus tadā
Then, at their ministers' bidding, the monkeys, their hair bristling, huge as mountains, elephants, and clouds, went forth from the city.
तब मन्त्रियों के आदेश से रोमांचित, पर्वत, हाथी और मेघ-से विशाल वानर उस समय नगरी से बाहर निकल पड़े।
Verse 24
नखदंष्ट्रायुधा घोराः सर्वे विकृतदर्शनाः । सर्वे शार्दूलदर्पाश् च सर्वे च विकृताननाः ॥
nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorāḥ sarve vikṛtadarśanāḥ | sarve śārdūladarpāś ca sarve ca vikṛtānanāḥ
Armed with claws and fangs, fearsome, all of hideous aspect, all with the pride of tigers, and all with distorted faces—
नख और दाढ़ रूपी हथियारों वाले, भयंकर, सब विकराल रूप वाले, सब व्याघ्र के समान गर्व वाले और सब विकृत मुख वाले —
Verse 25
दशनागबलाः के चित् के चिद् दशगुणोत्तराः । के चिन् नागसहस्रस्य बभूवुस् तुल्यविक्रमाः ॥
daśanāgabalāḥ ke cit ke cid daśaguṇottarāḥ | ke cin nāgasahasrasya babhūvus tulyavikramāḥ
—some with the strength of ten elephants, some ten times greater still, and some became equal in might to a thousand elephants.
— कुछ दस हाथियों के बल वाले, कुछ उससे दस गुना अधिक, और कुछ तो एक सहस्र हाथियों के बराबर पराक्रम वाले हो गए।
Verse 26
कृत्स्नां हि कपिभिर् व्याप्तां द्रुमहस्तैर् महाबलैः । अपश्यल् लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किन्धां तां दुरासदम् ॥
kṛtsnāṃ hi kapibhir vyāptāṃ drumahastair mahābalaiḥ | apaśyal lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkindhāṃ tāṃ durāsadam
Wrathful Lakṣmaṇa beheld that hard-to-storm Kiṣkindhā wholly filled with mighty monkeys, trees in their hands.
क्रुद्ध लक्ष्मण ने उस दुर्गम किष्किन्धा को वृक्ष हाथ में लिए महाबली वानरों से पूर्णतः भरा हुआ देखा।
Verse 27
ततस् ते हरयः सर्वे प्राकारपरिखान्तरात् । निष्क्रम्योदग्रसत्त्वास् तु तस्थुर् आविष्कृतं तदा ॥
tatas te harayaḥ sarve prākāraparikhāntarāt | niṣkramyodagrasattvās tu tasthur āviṣkṛtaṃ tadā
Then all those monkeys of lofty strength, coming forth from between the rampart and the moat, stood there in full view.
तब वे सब उग्र पराक्रम वाले वानर परकोटे और खाई के बीच से निकलकर उस समय प्रकट रूप से खड़े हो गए।
Verse 28
सुग्रीवस्य प्रमादं च पूर्वजं चार्तम् आत्मवान् । बुद्ध्वा कोपवशं वीरः पुनर् एव जगाम सः ॥
sugrīvasya pramādaṃ ca pūrvajaṃ cārtam ātmavān | buddhvā kopavaśaṃ vīraḥ punar eva jagāma saḥ
But the self-possessed hero, knowing both Sugrīva's negligence and his elder brother's distress, falling under the sway of wrath, went on again.
किन्तु धीर वीर लक्ष्मण सुग्रीव के प्रमाद और अपने अग्रज के दुःख — दोनों को जानकर, क्रोध के वश में होकर फिर आगे बढ़े।
Verse 29
स दीर्घोष्णमहोच्छ्वासः कोपसंरक्तलोचनः । बभूव नरशार्दूलसधूम इव पावकः ॥
sa dīrghoṣṇamahocchvāsaḥ kopasaṃraktalocanaḥ | babhūva naraśārdūlasadhūma iva pāvakaḥ
With long, hot, heavy breaths, his eyes reddened with anger, that tiger among men became like a fire giving forth smoke.
लम्बी, गर्म और भारी साँसें लेते, क्रोध से लाल आँखों वाले वे नरश्रेष्ठ धुएँ सहित अग्नि के समान हो उठे।
Verse 30
बाणशल्यस्फुरज्जिह्वः सायकासनभोगवान् । स्वतेजोविषसंघातः पञ्चास्य इव पन्नगः ॥
bāṇaśalyasphurajjihvaḥ sāyakāsanabhogavān | svatejoviṣasaṃghātaḥ pañcāsya iva pannagaḥ
His tongue the quivering arrow-barb, his coils the bow and shafts, a gathered venom in his own fiery might — he was like a five-hooded serpent.
बाण का फल जिसकी लपलपाती जीभ थी, धनुष और बाण जिसकी कुण्डलियाँ थे, और अपना तेज ही जिसका संचित विष था — ऐसे वे पाँच फनों वाले सर्प के समान थे।
Verse 31
तं दीप्तम् इव कालाग्निं नागेन्द्रम् इव कोपितम् । समासाद्याङ्गदस् त्रासाद् विषादम् अगमद् भृशम् ॥
taṃ dīptam iva kālāgniṃ nāgendram iva kopitam | samāsādyāṅgadas trāsād viṣādam agamad bhṛśam
Drawing near him, blazing like the fire of Doom, like an enraged lordly serpent, Aṅgada fell through fear into deep dismay.
दहकते प्रलयाग्नि-से, क्रुद्ध नागराज-से उन लक्ष्मण के पास पहुँचकर अङ्गद भय से अत्यन्त विषाद में पड़ गया।
Verse 32
सो ऽङ्गदं रोषताम्राक्षः संदिदेश महायशाः । सुग्रीवः कथ्यतां वत्स ममागमनम् इत्य् उत ॥
so 'ṅgadaṃ roṣatāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ | sugrīvaḥ kathyatāṃ vatsa mamāgamanam ity uta
That renowned one, his eyes copper-red with rage, charged Aṅgada: 'Child, let Sugrīva be told of my coming.'
रोष से ताम्र नेत्रों वाले उन महायशस्वी लक्ष्मण ने अङ्गद को आदेश दिया — 'हे वत्स! सुग्रीव से मेरे आगमन की सूचना दी जाए।'
Verse 33
एष रामानुजः प्राप्तस् त्वत्सकाशम् अरिंदमः । भ्रातुर् व्यसनसंतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥
eṣa rāmānujaḥ prāptas tvatsakāśam ariṃdamaḥ | bhrātur vyasanasaṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ
'This younger brother of Rāma, the subduer of foes, has come to you; Lakṣmaṇa, scorched by his brother's affliction, stands at your door.'
'शत्रुदमन राम के अनुज लक्ष्मण तुम्हारे पास आए हैं; अपने भाई के दुःख से संतप्त लक्ष्मण द्वार पर खड़े हैं।'
Verse 34
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । पितुः समीपम् आगम्य सौमित्रिर् अयम् आगतः ॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo 'ṅgado 'bravīt | pituḥ samīpam āgamya saumitrir ayam āgataḥ
Hearing Lakṣmaṇa's words, Aṅgada, overcome with grief, drew near to Sugrīva, who stood to him as a father, and said, 'Saumitri is come hither.'
लक्ष्मण के वचन सुनकर शोक से व्याप्त अङ्गद ने पिता-तुल्य सुग्रीव के पास जाकर कहा — 'ये सौमित्रि यहाँ आए हैं।'
Verse 35
ते महौघनिभं दृष्ट्वा वज्राशनिसमस्वनम् । सिंहनादं समं चक्रुर् लक्ष्मणस्य समीपतः ॥
te mahaughanibhaṃ dṛṣṭvā vajrāśanisamasvanam | siṃhanādaṃ samaṃ cakrur lakṣmaṇasya samīpataḥ
Those monkeys, resembling a great flood, with a voice like thunderbolt and lightning, raised together a lion-roar in Lakṣmaṇa's presence.
उन वानरों ने महान जलप्रवाह-से, वज्र और अशनि-सी ध्वनि वाला सिंहनाद लक्ष्मण के समीप एक साथ किया।
Verse 36
तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः । मदविह्वलताम्राक्षो व्याकुलस्रग्विभूषणः ॥
tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ | madavihvalatāmrākṣo vyākulasragvibhūṣaṇaḥ
At that mighty sound the monkey awoke, his eyes red and unsteady with wine, his garland and ornaments all disarrayed.
उस महान शब्द से वह वानर जाग उठा, जिसकी आँखें मदिरा से लाल और व्याकुल थीं, और जिसकी माला तथा आभूषण अस्त-व्यस्त थे।
Verse 37
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा तेनैव च समागतौ । मन्त्रिणो वानरेन्द्रस्य संमतोदारदर्शिनौ ॥
athāṅgadavacaḥ śrutvā tenaiva ca samāgatau | mantriṇo vānarendrasya saṃmatodāradarśinau
Then, hearing Aṅgada's words, and having come along with him, the two ministers of the monkey-king, esteemed and of noble discernment—
तब अङ्गद के वचन सुनकर और उसी के साथ आए हुए, वानरेन्द्र के सम्मानित और उदार दृष्टि वाले दो मन्त्री —
Verse 38
प्लक्षश् चैव प्रभावश् च मन्त्रिणाव् अर्थधर्मयोः । वक्तुम् उच्चावचं प्राप्तं लक्ष्मणं तौ शशंसतुः ॥
plakṣaś caiva prabhāvaś ca mantriṇāv arthadharmayoḥ | vaktum uccāvacaṃ prāptaṃ lakṣmaṇaṃ tau śaśaṃsatuḥ
—Plakṣa and Prabhāva, ministers learned in gain and righteousness, told Sugrīva that Lakṣmaṇa had arrived to speak words both grave and sharp.
— अर्थ और धर्म के ज्ञाता मन्त्री प्लक्ष और प्रभाव ने सुग्रीव को बताया कि लक्ष्मण गम्भीर और कठोर, ऊँचे-नीचे वचन कहने के लिए आ पहुँचे हैं।
Verse 39
प्रसादयित्वा सुग्रीवं वचनैः सामनिश्चितैः । आसीनं पर्युपासीनौ यथा शक्रं मरुत्पतिम् ॥
prasādayitvā sugrīvaṃ vacanaiḥ sāmaniścitaiḥ | āsīnaṃ paryupāsīnau yathā śakraṃ marutpatim
Having won over Sugrīva with words framed in conciliation, the two sat waiting upon him as he sat, as the gods wait upon Śakra, lord of the Maruts.
साम से निश्चित किए वचनों से सुग्रीव को प्रसन्न करके, वे दोनों उसके पास बैठे उसकी वैसी ही सेवा करने लगे, जैसे मरुत्पति इन्द्र की सेवा की जाती है।
Verse 40
सत्यसंधौ महाभागौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । वयस्य भावं संप्राप्तौ राज्यार्हौ राज्यदायिनौ ॥
satyasaṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | vayasya bhāvaṃ saṃprāptau rājyārhau rājyadāyinau
The two brothers Rāma and Lakṣmaṇa, true to their pledges, greatly blessed, worthy of kingship and givers of kingship, have entered into friendship with you.
सत्यप्रतिज्ञ, महाभाग्यशाली, राज्य के योग्य और राज्य देने वाले वे दोनों भाई राम और लक्ष्मण आपके मित्र-भाव को प्राप्त हुए हैं।
Verse 41
तयोर् एको धनुष्पाणिर् द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः । यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान् मुञ्चन्ति वानराः ॥
tayor eko dhanuṣpāṇir dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ | yasya bhītāḥ pravepante nādān muñcanti vānarāḥ
Of the two, one — Lakṣmaṇa — stands at the door, bow in hand, at whom the monkeys, terrified, tremble and cry aloud.
उन दोनों में से एक — लक्ष्मण — हाथ में धनुष लिए द्वार पर खड़े हैं, जिनसे भयभीत होकर वानर काँप रहे हैं और चीत्कार कर रहे हैं।
Verse 42
स एष राघवभ्राता लक्ष्मणो वाक्यसारथिः । व्यवसाय रथः प्राप्तस् तस्य रामस्य शासनात् ॥
sa eṣa rāghavabhrātā lakṣmaṇo vākyasārathiḥ | vyavasāya rathaḥ prāptas tasya rāmasya śāsanāt
This Lakṣmaṇa, brother of Rāghava, charioted by speech and with resolve for his chariot, has come at the command of that Rāma.
ये ही राघव के भाई लक्ष्मण हैं, जिनका सारथि उनकी वाणी है और रथ उनका दृढ़ निश्चय है; वे उसी राम की आज्ञा से यहाँ आए हैं।
Verse 43
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रः सह बन्धुभिः । राजंस् तिष्ठ स्वसमये भव सत्यप्रतिश्रवः ॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputraḥ saha bandhubhiḥ | rājaṃs tiṣṭha svasamaye bhava satyapratiśravaḥ
Bowing to him with your head, you, together with your son and your kinsmen, O king, stand by your compact; be one whose promise is true.
हे राजन्! आप सिर झुकाकर उन्हें प्रणाम करके, पुत्र और बन्धुओं सहित अपनी प्रतिज्ञा पर दृढ़ रहिए और सत्यप्रतिज्ञ बनिए।