Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 23

Kishkindha Kanda

30 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततः समुपजिघ्रन्ती कपिराजस्य तन्मुखम् । पतिं लोकाच् च्युतं तारा मृतं वचनम् अब्रवीत् ॥

    tataḥ samupajighrantī kapirājasya tanmukham | patiṃ lokāc cyutaṃ tārā mṛtaṃ vacanam abravīt

    Then Tārā, smelling the face of the lord of the monkeys, spoke these words to her husband, now dead and fallen from the world of the living.

    तब तारा ने वानरराज वालि के उस मुख को सूँघते हुए अपने उस पति से, जो अब जीवितों के लोक से च्युत होकर मृत पड़ा था, ये वचन कहे —

  2. Verse 2

    शेषे त्वं विषमे दुःखम् अकृत्वा वचनं मम । उपलोपचिते वीर सुदुःखे वसुधातले ॥

    śeṣe tvaṃ viṣame duḥkham akṛtvā vacanaṃ mama | upalopacite vīra suduḥkhe vasudhātale

    You lie in grievous pain, O hero, upon the hard, stone-strewn, sorrowful surface of the earth, having not heeded my counsel.

    हे वीर! मेरी बात न मानकर आज तुम इस कठोर, पत्थरों से बिछी हुई, अत्यन्त दुःखदायी धरती पर घोर पीड़ा में पड़े हो।

  3. Verse 3

    मत्तः प्रियतरा नूनं वानरेन्द्र मही तव । शेषे हि तां परिष्वज्य मां च न प्रतिभाषसे ॥

    mattaḥ priyatarā nūnaṃ vānarendra mahī tava | śeṣe hi tāṃ pariṣvajya māṃ ca na pratibhāṣase

    Surely the earth is dearer to you than I, O lord of the vānaras, for you lie embracing her, and give me no answer.

    हे वानरेन्द्र! निश्चय ही तुम्हें यह पृथ्वी मुझसे अधिक प्रिय है, तभी तो तुम उसी का आलिंगन करके लेटे हो और मुझसे कोई उत्तर नहीं देते।

  4. Verse 4

    सुग्रीव एव विक्रान्तो वीर साहसिक प्रिय । ऋक्षवानरमुख्यास् त्वां बलिनं पर्युपासते ॥

    sugrīva eva vikrānto vīra sāhasika priya | ṛkṣavānaramukhyās tvāṃ balinaṃ paryupāsate

    O valorous one, daring hero, beloved — now Sugrīva alone stands triumphant. The chiefs of bears and monkeys once waited upon you, the mighty king.

    हे पराक्रमी, साहसी, प्रिय वीर! अब तो केवल सुग्रीव ही विजयी ठहरा। जो रीछ और वानरों के प्रमुख कभी तुम बलवान की सेवा में रहते थे, वे अब उसी के पास हैं।

  5. Verse 5

    एषां विलपितं कृच्छ्रम् अङ्गदस्य च शोचतः । मम चेमां गिरं श्रुत्वा किं त्वं न प्रतिबुध्यसे ॥

    eṣāṃ vilapitaṃ kṛcchram aṅgadasya ca śocataḥ | mama cemāṃ giraṃ śrutvā kiṃ tvaṃ na pratibudhyase

    Hearing this piteous wailing of these, and the grieving of Aṅgada, and this my voice — why do you not awaken?

    इन सबका यह कष्टभरा विलाप, शोक करते अङ्गद का रुदन और मेरी यह वाणी — इन्हें सुनकर भी तुम क्यों नहीं जाग रहे हो?

  6. Verse 6

    इदं तच् छूरशयनं यत्र शेषे हतो युधि । शायिता निहता यत्र त्वयैव रिपवः पुरा ॥

    idaṃ tac chūraśayanaṃ yatra śeṣe hato yudhi | śāyitā nihatā yatra tvayaiva ripavaḥ purā

    This is that hero's couch whereon you lie slain in battle — the very ground where once you laid your enemies low, struck dead by your own hand.

    यही वह वीरों की शय्या है, जिस पर तुम युद्ध में मारे जाकर लेटे हो — वही भूमि, जहाँ पहले तुमने स्वयं अपने शत्रुओं को मारकर सुला दिया था।

  7. Verse 7

    विशुद्धसत्त्वाभिजन प्रिययुद्ध मम प्रिय । माम् अनाथां विहायैकां गतस् त्वम् असि मानद ॥

    viśuddhasattvābhijana priyayuddha mama priya | mām anāthāṃ vihāyaikāṃ gatas tvam asi mānada

    O you of pure virtue and noble lineage, lover of battle, my beloved giver of honor — you have departed, forsaking me alone and unprotected.

    हे विशुद्ध सत्त्व और उत्तम कुल वाले, युद्धप्रिय, मान देने वाले मेरे प्रिय! तुम मुझ अनाथ को अकेली छोड़कर चले गए हो।

  8. Verse 8

    शूराय न प्रदातव्या कन्या खलु विपश्चिता । शूरभार्यां हतां पश्य सद्यो मां विधवां कृताम् ॥

    śūrāya na pradātavyā kanyā khalu vipaścitā | śūrabhāryāṃ hatāṃ paśya sadyo māṃ vidhavāṃ kṛtām

    A wise man should never give his daughter in marriage to a hero: behold me, a hero's wife, undone, made a widow in a single moment.

    बुद्धिमान पुरुष को अपनी कन्या किसी वीर को नहीं देनी चाहिए; देखो, मुझ वीरपत्नी को, जो क्षण भर में ही विधवा बना दी गई।

  9. Verse 9

    अवभग्नश् च मे मानो भग्ना मे शाश्वती गतिः । अगाधे च निमग्नास्मि विपुले शोकसागरे ॥

    avabhagnaś ca me māno bhagnā me śāśvatī gatiḥ | agādhe ca nimagnāsmi vipule śokasāgare

    My pride is broken, my everlasting refuge is shattered; I am sunk in a fathomless, vast ocean of grief.

    मेरा गर्व टूट गया, मेरा शाश्वत आश्रय चूर-चूर हो गया, और मैं शोक के इस अथाह, विशाल समुद्र में डूब गई हूँ।

  10. Verse 10

    अश्मसारमयं नूनम् इदं मे हृदयं दृढम् । भर्तारं निहतं दृष्ट्वा यन् नाद्य शतधा गतम् ॥

    aśmasāramayaṃ nūnam idaṃ me hṛdayaṃ dṛḍham | bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā yan nādya śatadhā gatam

    Surely this hard heart of mine is wrought of the essence of stone, that, beholding my husband slain, it does not today break into a hundred pieces.

    निश्चय ही मेरा यह कठोर हृदय लोहसार-सा पक्का है, जो अपने पति को मारा गया देखकर भी आज सौ टुकड़ों में नहीं फट जाता।

  11. Verse 11

    सुहृच् चैव हि भर्ता च प्रकृत्या च मम प्रियः । आहवे च पराक्रान्तः शूरः पञ्चत्वम् आगतः ॥

    suhṛc caiva hi bhartā ca prakṛtyā ca mama priyaḥ | āhave ca parākrāntaḥ śūraḥ pañcatvam āgataḥ

    My husband, who was both my friend and by nature dear to me, valiant in battle, the hero — has passed into dissolution.

    जो मेरा मित्र भी था और पति भी, और स्वभाव से ही मुझे प्रिय था, वह युद्ध में पराक्रम दिखाने वाला वीर अब पञ्चत्व को प्राप्त हो गया।

  12. Verse 12

    पतिहीना तु या नारी कामं भवतु पुत्रिणी । धनधान्यैः सुपूर्णापि विधवेत्य् उच्यते बुधैः ॥

    patihīnā tu yā nārī kāmaṃ bhavatu putriṇī | dhanadhānyaiḥ supūrṇāpi vidhavety ucyate budhaiḥ

    A woman bereft of her husband, though she be blessed with sons and amply filled with wealth and grain, is called a widow by the wise.

    जो स्त्री पति से हीन हो जाती है, वह चाहे पुत्रवती हो और धन-धान्य से भरपूर हो, तो भी ज्ञानी उसे विधवा ही कहते हैं।

  13. Verse 13

    स्वगात्रप्रभवे वीर शेषे रुधिरमण्डले । कृमिरागपरिस्तोमे त्वम् एवं शयने यथा ॥

    svagātraprabhave vīra śeṣe rudhiramaṇḍale | kṛmirāgaparistome tvam evaṃ śayane yathā

    O hero, you lie in the pool of blood sprung from your own limbs, as upon a couch spread with a crimson coverlet.

    हे वीर! तुम अपने ही अंगों से बहे रक्त के घेरे में इस प्रकार लेटे हो, मानो कृमि के रंग-सी लाल चादर बिछी शय्या पर सोए हो।

  14. Verse 14

    रेणुशोणितसंवीतं गात्रं तव समन्ततः । परिरब्धुं न शक्नोमि भुजाभ्यां प्लवगर्षभ ॥

    reṇuśoṇitasaṃvītaṃ gātraṃ tava samantataḥ | parirabdhuṃ na śaknomi bhujābhyāṃ plavagarṣabha

    Your body, smeared all over with dust and blood, I cannot clasp within my arms, O bull among monkeys.

    हे वानरश्रेष्ठ! धूल और रक्त से चारों ओर सना हुआ तुम्हारा शरीर मैं अपनी दोनों भुजाओं से आलिंगन भी नहीं कर पा रही हूँ।

  15. Verse 15

    कृतकृत्यो ऽद्य सुग्रीवो वैरे ऽस्मिन्न् अतिदारुणे । यस्य रामविमुक्तेन हृतम् एकेषुणा भयम् ॥

    kṛtakṛtyo 'dya sugrīvo vaire 'sminn atidāruṇe | yasya rāmavimuktena hṛtam ekeṣuṇā bhayam

    Today Sugrīva has accomplished his aim in this most dreadful feud — he whose fear has been swept away by the single arrow loosed by Rāma.

    इस अत्यन्त भयंकर वैर में आज सुग्रीव कृतकृत्य हो गया, जिसका भय राम के छोड़े हुए एक ही बाण ने हर लिया।

  16. Verse 16

    शरेण हृदि लग्नेन गात्रसंस्पर्शने तव । वार्यामि त्वां निरीक्षन्ती त्वयि पञ्चत्वम् आगते ॥

    śareṇa hṛdi lagnena gātrasaṃsparśane tava | vāryāmi tvāṃ nirīkṣantī tvayi pañcatvam āgate

    The arrow lodged in your heart keeps me, as I gaze, from touching your limbs, now that you have passed into death.

    हृदय में धँसा हुआ बाण मुझे तुम्हारे अंगों का स्पर्श करने से रोकता है — मैं निहारती ही रह जाती हूँ, और तुम तो पञ्चत्व को प्राप्त हो चुके हो।

  17. Verse 17

    उद्बबर्ह शरं नीलस् तस्य गात्रगतं तदा । गिरिगह्वरसंलीनं दीप्तम् आशीविषं यथा ॥

    udbabarha śaraṃ nīlas tasya gātragataṃ tadā | girigahvarasaṃlīnaṃ dīptam āśīviṣaṃ yathā

    Then Nīla drew out the arrow sunk in his body, as one draws forth a blazing venomous serpent coiled within a mountain cave.

    तब नील ने उसके शरीर में धँसे उस बाण को इस प्रकार खींच निकाला, जैसे पर्वत की गुफा में छिपे किसी दहकते विषधर सर्प को बाहर निकाला जाए।

  18. Verse 18

    तस्य निष्कृष्यमाणस्य बाणस्य च बभौ द्युतिः । अस्तमस्तकसंरुद्धो रश्मिर् दिनकराद् इव ॥

    tasya niṣkṛṣyamāṇasya bāṇasya ca babhau dyutiḥ | astamastakasaṃruddho raśmir dinakarād iva

    As the arrow was drawn forth, its luster shone like the ray of the sun caught upon the crest of the mountain of setting.

    निकाले जाते हुए उस बाण की चमक ऐसी शोभित हुई, जैसे अस्ताचल के शिखर पर रुकी हुई सूर्य की किरण।

  19. Verse 19

    पेतुः क्षतजधारास् तु व्रणेभ्यस् तस्य सर्वशः । ताम्रगैरिकसंपृक्ता धारा इव धराधरात् ॥

    petuḥ kṣatajadhārās tu vraṇebhyas tasya sarvaśaḥ | tāmragairikasaṃpṛktā dhārā iva dharādharāt

    Then streams of blood flowed forth from all his wounds, like streams mingled with copper-red ochre pouring from a mountain.

    तब उसके सब घावों से चारों ओर रक्त की धाराएँ फूट पड़ीं, मानो पर्वत से ताम्रवर्ण गेरू से मिली हुई धाराएँ बह रही हों।

  20. Verse 20

    अवकीर्णं विमार्जन्ती भर्तारं रणरेणुना । अस्रैर् नयनजैः शूरं सिषेचास्त्रसमाहतम् ॥

    avakīrṇaṃ vimārjantī bhartāraṃ raṇareṇunā | asrair nayanajaiḥ śūraṃ siṣecāstrasamāhatam

    Wiping her husband strewn over with the dust of battle, she bathed the hero, struck down by the weapon, with the tears born of her eyes.

    रणधूलि से सने अपने पति को पोंछती हुई तारा ने उस अस्त्र से मारे गए वीर को अपने नेत्रों से झरते आँसुओं से सींच दिया।

  21. Verse 21

    रुधिरोक्षितसर्वाङ्गं दृष्ट्वा विनिहतं पतिम् । उवाच तारा पिङ्गाक्षं पुत्रम् अङ्गदम् अङ्गना ॥

    rudhirokṣitasarvāṅgaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ patim | uvāca tārā piṅgākṣaṃ putram aṅgadam aṅganā

    Seeing her husband slain, all his limbs drenched with blood, the lady Tārā spoke to her tawny-eyed son, Aṅgada.

    रक्त से सने सारे अंगों वाले अपने मारे गए पति को देखकर तारा ने अपने पिङ्गलनेत्र पुत्र अङ्गद से कहा —

  22. Verse 22

    अवस्थां पश्चिमां पश्य पितुः पुत्र सुदारुणाम् । संप्रसक्तस्य वैरस्य गतो ऽन्तः पापकर्मणा ॥

    avasthāṃ paścimāṃ paśya pituḥ putra sudāruṇām | saṃprasaktasya vairasya gato 'ntaḥ pāpakarmaṇā

    Behold, my son, your father's most dreadful final state; through an evildoer's deed the end has come of this long-waged feud.

    हे पुत्र! अपने पिता की यह अत्यन्त भयंकर अन्तिम दशा देखो; इस लम्बे चले आ रहे वैर का अन्त एक पापकर्मी के कृत्य से हो गया।

  23. Verse 23

    बालसूर्योदयतनुं प्रयान्तं यमसादनम् । अभिवादय राजानं पितरं पुत्र मानदम् ॥

    bālasūryodayatanuṃ prayāntaṃ yamasādanam | abhivādaya rājānaṃ pitaraṃ putra mānadam

    Salute, my son, the king your father, the giver of honor, who, his body like the rising morning sun, now journeys to the abode of Yama.

    हे पुत्र! प्रातःकाल के उगते सूर्य-सी देहवाले, यमलोक को जाते हुए अपने इस मान देने वाले पिता राजा को प्रणाम करो।

  24. Verse 24

    एवम् उक्तः समुत्थाय जग्राह चरणौ पितुः । भुजाभ्यां पीनवृताभ्याम् अङ्गदो ऽहम् इति ब्रुवन् ॥

    evam uktaḥ samutthāya jagrāha caraṇau pituḥ | bhujābhyāṃ pīnavṛtābhyām aṅgado 'ham iti bruvan

    Thus addressed, Aṅgada arose and grasped his father's feet with his stout, rounded arms, saying, 'I am Aṅgada.'

    ऐसा कहे जाने पर अङ्गद उठकर अपनी पुष्ट और गोल भुजाओं से अपने पिता के चरण पकड़कर बोला — 'मैं अङ्गद हूँ।'

  25. Verse 25

    अभिवादयमानं त्वाम् अङ्गदं त्वं यथापुरा । दीर्घायुर् भव पुत्रेति किमर्थं नाभिभाषसे ॥

    abhivādayamānaṃ tvām aṅgadaṃ tvaṃ yathāpurā | dīrghāyur bhava putreti kimarthaṃ nābhibhāṣase

    Aṅgada salutes you as of old. Why do you not reply to him as before, 'Be long of life, my son'?

    अङ्गद तुम्हें पहले की ही भाँति प्रणाम कर रहा है। 'हे पुत्र, दीर्घायु हो' — ऐसा कहकर तुम उसे पहले की तरह उत्तर क्यों नहीं देते?

  26. Verse 26

    अहं पुत्रसहाया त्वाम् उपासे गतचेतनम् । सिंहेन निहतं सद्यो गौः सवत्सेव गोवृषम् ॥

    ahaṃ putrasahāyā tvām upāse gatacetanam | siṃhena nihataṃ sadyo gauḥ savatseva govṛṣam

    With my son beside me I sit by you who have lost all consciousness, as a cow with her calf sits by the bull-ox slain in an instant by a lion.

    मैं अपने पुत्र के साथ तुम्हारे पास बैठी हूँ, तुम जो चेतनाहीन हो गए हो — ठीक वैसे ही, जैसे बछड़े सहित गाय सिंह द्वारा क्षण भर में मारे गए अपने साँड़ के पास बैठी हो।

  27. Verse 27

    इष्ट्वा संग्रामयज्ञेन नानाप्रहरणाम्भसा । अस्मिन्न् अवभृथे स्नातः कथं पत्न्या मया विना ॥

    iṣṭvā saṃgrāmayajñena nānāpraharaṇāmbhasā | asminn avabhṛthe snātaḥ kathaṃ patnyā mayā vinā

    Having offered the sacrifice of war, whose waters were the manifold weapons, how have you bathed in this final ablution without me, your wife?

    अनेक अस्त्र-शस्त्र रूपी जल वाले इस संग्राम-यज्ञ को सम्पन्न करके तुमने मुझ पत्नी के बिना ही इस अवभृथ-स्नान में स्नान कैसे कर लिया?

  28. Verse 28

    या दत्ता देवराजेन तव तुष्टेन संयुगे । शातकुम्भमयीं मालां तां ते पश्यामि नेह किम् ॥

    yā dattā devarājena tava tuṣṭena saṃyuge | śātakumbhamayīṃ mālāṃ tāṃ te paśyāmi neha kim

    The golden garland which the king of the gods, well pleased, gave you in battle — why do I not see it upon you here now?

    युद्ध में प्रसन्न होकर देवराज इन्द्र ने तुम्हें जो सोने की माला दी थी, वह तुम्हारे कण्ठ में अब मुझे यहाँ क्यों नहीं दिखाई देती?

  29. Verse 29

    राजश्रीर् न जहाति त्वां गतासुम् अपि मानद । सूर्यस्यावर्तमानस्य शैलराजम् इव प्रभा ॥

    rājaśrīr na jahāti tvāṃ gatāsum api mānada | sūryasyāvartamānasya śailarājam iva prabhā

    Royal Fortune does not forsake you, O giver of honor, even now that your breath is gone, as radiance does not leave the king of mountains when the sun is setting.

    हे मान देने वाले! राजलक्ष्मी प्राण निकल जाने पर भी तुम्हें नहीं छोड़ती, जैसे अस्त होते सूर्य की प्रभा पर्वतराज को नहीं छोड़ती।

  30. Verse 30

    न मे वचः पथ्यम् इदं त्वया कृतं; न चास्मि शक्ता हि निवारणे तव । हता सपुत्रास्मि हतेन संयुगे; सह त्वया श्रीर् विजहाति माम् इह ॥

    na me vacaḥ pathyam idaṃ tvayā kṛtaṃ; na cāsmi śaktā hi nivāraṇe tava | hatā saputrāsmi hatena saṃyuge; saha tvayā śrīr vijahāti mām iha

    This wholesome counsel of mine you did not heed, nor could I restrain you. Slain am I, and my son with me, you being slain in battle; and Fortune forsakes me here, together with you.

    मेरी यह हितकारी बात तुमने नहीं मानी, और मैं तुम्हें रोक भी न सकी। युद्ध में तुम्हारे मारे जाने से मैं पुत्र सहित मारी गई, और तुम्हारे साथ ही लक्ष्मी भी मुझे यहाँ छोड़कर जा रही है।