Sarga 24
Kishkindha Kanda
44 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
गतासुं वालिनं दृष्ट्वा राघवस् तदनन्तरम् । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं शत्रुतापनः ॥
gatāsuṃ vālinaṃ dṛṣṭvā rāghavas tadanantaram | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ śatrutāpanaḥ
Then, seeing Vālin dead, Rāghava, the scorcher of foes, spoke gentle and courteous words to Sugrīva.
इसके पश्चात् वालि को मृत देखकर शत्रुओं को सन्तप्त करने वाले राघव ने सुग्रीव से विनम्र वचन कहे —
Verse 2
न शोकपरितापेन श्रेयसा युज्यते मृतः । यद् अत्रानन्तरं कार्यं तत् समाधातुम् अर्हथ ॥
na śokaparitāpena śreyasā yujyate mṛtaḥ | yad atrānantaraṃ kāryaṃ tat samādhātum arhatha
The dead gains no good from grief and lamentation. Therefore you should now set about doing what must next be done.
शोक और सन्ताप से मृतक का कोई कल्याण नहीं होता। अतः अब जो कर्तव्य आगे करना है, उसे सम्पन्न करना ही तुम्हारे लिए उचित है।
Verse 3
लोकवृत्तम् अनुष्ठेयं कृतं वो बाष्पमोक्षणम् । न कालाद् उत्तरं किं चित् कर्म शक्यम् उपासितुम् ॥
lokavṛttam anuṣṭheyaṃ kṛtaṃ vo bāṣpamokṣaṇam | na kālād uttaraṃ kiṃ cit karma śakyam upāsitum
The custom of the world has been observed; the shedding of your tears is done. No rite can be pursued beyond its appointed hour.
लोक की रीति का पालन हो चुका, तुम्हारे आँसू भी बह चुके। समय से आगे बढ़कर कोई भी कर्म नहीं किया जा सकता।
Verse 4
नियतः कारणं लोके नियतिः कर्मसाधनम् । नियतिः सर्वभूतानां नियोगेष्व् इह कारणम् ॥
niyataḥ kāraṇaṃ loke niyatiḥ karmasādhanam | niyatiḥ sarvabhūtānāṃ niyogeṣv iha kāraṇam
Fate is the cause in the world; Fate is the accomplisher of deeds; Fate is here the cause in the ordaining of all beings.
इस संसार में नियति ही कारण है, नियति ही कर्म को सिद्ध करने वाली है; सब प्राणियों के नियोगों में नियति ही यहाँ कारण है।
Verse 5
न कर्ता कस्य चित् कश् चिन् नियोगे चापि नेश्वरः । स्वभावे वर्तते लोकस् तस्य कालः परायणम् ॥
na kartā kasya cit kaś cin niyoge cāpi neśvaraḥ | svabhāve vartate lokas tasya kālaḥ parāyaṇam
No one is the doer for another, nor is anyone lord even over his own ordaining; the world moves according to its own nature, and Time is its ultimate refuge.
न कोई किसी दूसरे का कर्ता है, और न कोई अपने नियोग का स्वामी है। यह संसार अपने स्वभाव के अनुसार चलता है, और उसका परम आश्रय काल है।
Verse 6
न कालः कालम् अत्येति न कालः परिहीयते । स्वभावं वा समासाद्य न कश् चिद् अतिवर्तते ॥
na kālaḥ kālam atyeti na kālaḥ parihīyate | svabhāvaṃ vā samāsādya na kaś cid ativartate
Time does not outstrip Time, nor is Time diminished; nor, once he has met his own nature, does anyone transgress it.
न काल काल का अतिक्रमण करता है, न काल घटता है; और अपने स्वभाव को प्राप्त करके कोई भी उसका उल्लंघन नहीं कर पाता।
Verse 7
न कालस्यास्ति बन्धुत्वं न हेतुर् न पराक्रमः । न मित्रज्ञातिसंबन्धः कारणं नात्मनो वशः ॥
na kālasyāsti bandhutvaṃ na hetur na parākramaḥ | na mitrajñātisaṃbandhaḥ kāraṇaṃ nātmano vaśaḥ
Time has no kinship, no motive, no prowess; no bond of friend or kinsman; it owns no cause, and bows to no one's will.
काल का न कोई बन्धुत्व है, न कोई हेतु, न पराक्रम; न मित्र या ज्ञातियों का सम्बन्ध ही उसका कारण है, और न वह किसी के वश में है।
Verse 8
किं तु काल परीणामो द्रष्टव्यः साधु पश्यता । धर्मश् चार्थश् च कामश् च कालक्रमसमाहिताः ॥
kiṃ tu kāla parīṇāmo draṣṭavyaḥ sādhu paśyatā | dharmaś cārthaś ca kāmaś ca kālakramasamāhitāḥ
But the working of Time must be perceived by one who sees aright: dharma, wealth, and desire are all held fast within the course of Time.
किन्तु सम्यक् दृष्टि रखने वाले को काल की परिणति को देखना चाहिए; धर्म, अर्थ और काम — ये सभी काल के क्रम में ही बँधे हुए हैं।
Verse 9
इतः स्वां प्रकृतिं वाली गतः प्राप्तः क्रियाफलम् । धर्मार्थकामसंयोगैः पवित्रं प्लवगेश्वर ॥
itaḥ svāṃ prakṛtiṃ vālī gataḥ prāptaḥ kriyāphalam | dharmārthakāmasaṃyogaiḥ pavitraṃ plavageśvara
From here Vālin has gone to his own true nature, having attained the fruit of his deeds, hallowed by the union of dharma, wealth, and desire, O lord of the monkeys.
हे वानरेश्वर! वालि यहाँ से अपनी स्वाभाविक गति को प्राप्त हो गया है, धर्म, अर्थ और काम के संयोग से पवित्र हुआ अपने कर्मों का फल पा चुका है।
Verse 10
स्वधर्मस्य च संयोगाज् जितस् तेन महात्मना । स्वर्गः परिगृहीतश् च प्राणान् अपरिरक्षता ॥
svadharmasya ca saṃyogāj jitas tena mahātmanā | svargaḥ parigṛhītaś ca prāṇān aparirakṣatā
Through faithfulness to his own duty that great soul has prevailed: he has won heaven, who guarded not his own life.
अपने धर्म के पालन से उस महात्मा ने विजय पाई; अपने प्राणों की रक्षा न करते हुए उसने स्वर्ग को ग्रहण कर लिया।
Verse 11
एषा वै नियतिः श्रेष्ठा यां गतो हरियूथपः । तद् अलं परितापेन प्राप्तकालम् उपास्यताम् ॥
eṣā vai niyatiḥ śreṣṭhā yāṃ gato hariyūthapaḥ | tad alaṃ paritāpena prāptakālam upāsyatām
This is the highest destiny, which the leader of the monkey troops has attained. Enough, then, of grieving; let what the hour demands be attended to.
यही वह श्रेष्ठ नियति है, जिसे वानरयूथपति ने प्राप्त किया है। अतः शोक अब बहुत हुआ; जो समय की माँग है, उसी में लग जाओ।
Verse 12
वचनान्ते तु रामस्य लक्ष्मणः परवीरहा । अवदत् प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीवं गतचेतसं ॥
vacanānte tu rāmasya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | avadat praśritaṃ vākyaṃ sugrīvaṃ gatacetasaṃ
At the close of Rāma's words, Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, spoke gentle words to the disconsolate Sugrīva.
राम के वचन समाप्त होने पर शत्रुवीरों के संहारक लक्ष्मण ने विमनस्क सुग्रीव से विनम्र वचन कहे —
Verse 13
कुरु त्वम् अस्य सुग्रीव प्रेतकार्यम् अनन्तरम् । ताराङ्गदाभ्यां सहितो वालिनो दहनं प्रति ॥
kuru tvam asya sugrīva pretakāryam anantaram | tārāṅgadābhyāṃ sahito vālino dahanaṃ prati
Perform now, Sugrīva, the funeral rite for him; together with Tārā and Aṅgada see to the cremation of Vālin.
हे सुग्रीव! अब तुम तारा और अङ्गद के साथ मिलकर वालि का अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न करो और उसके दाह-संस्कार का प्रबन्ध करो।
Verse 14
समाज्ञापय काष्ठानि शुष्काणि च बहूनि च । चन्दनानि च दिव्यानि वालिसंस्कारकारणात् ॥
samājñāpaya kāṣṭhāni śuṣkāṇi ca bahūni ca | candanāni ca divyāni vālisaṃskārakāraṇāt
Command the gathering of firewood, dry and abundant, and of divine sandalwood, for the last rites of Vālin.
वालि के संस्कार के लिए बहुत-सी सूखी लकड़ियाँ और दिव्य चन्दन एकत्र करने की आज्ञा दो।
Verse 15
समाश्वासय चैनं त्वम् अङ्गदं दीनचेतसं । मा भूर् बालिशबुद्धिस् त्वं त्वदधीनम् इदं पुरम् ॥
samāśvāsaya cainaṃ tvam aṅgadaṃ dīnacetasaṃ | mā bhūr bāliśabuddhis tvaṃ tvadadhīnam idaṃ puram
And console this Aṅgada, whose heart is cast down. Be not childish in judgment; this city now rests in your charge.
और इस दीनमन अङ्गद को सान्त्वना दो। तुम बालकों जैसी बुद्धि मत धारण करो; अब यह नगर तुम्हारे ही अधीन है।
Verse 16
अङ्गदस् त्व् आनयेन् माल्यं वस्त्राणि विविधानि च । घृतं तैलम् अथो गन्धान् यच् चात्र समनन्तरम् ॥
aṅgadas tv ānayen mālyaṃ vastrāṇi vividhāni ca | ghṛtaṃ tailam atho gandhān yac cātra samanantaram
Let Aṅgada bring garlands and garments of many kinds, ghee, oil, and perfumes, and whatever else befits the occasion.
अङ्गद माला, नाना प्रकार के वस्त्र, घी, तेल तथा सुगन्धित द्रव्य — और इस अवसर पर जो कुछ अन्य उपयुक्त हो, वह सब ले आए।
Verse 17
त्वं तार शिबिकां शीघ्रम् आदायागच्छ संभ्रमात् । त्वरा गुणवती युक्ता ह्य् अस्मिन् काले विशेषतः ॥
tvaṃ tāra śibikāṃ śīghram ādāyāgaccha saṃbhramāt | tvarā guṇavatī yuktā hy asmin kāle viśeṣataḥ
You, Tāra, swiftly take up a palanquin and come in haste; promptness is a virtue, and especially fitting at this time.
हे तार! तुम शीघ्र उतावली से एक पालकी लेकर आओ; फुर्ती एक गुण है, और इस समय तो विशेष रूप से उपयुक्त है।
Verse 18
सज्जीभवन्तु प्लवगाः शिबिकावाहनोचिताः । समर्था बलिनश् चैव निर्हरिष्यन्ति वालिनम् ॥
sajjībhavantu plavagāḥ śibikāvāhanocitāḥ | samarthā balinaś caiva nirhariṣyanti vālinam
Let the monkeys apt for bearing the palanquin make ready — strong and able — they shall bear Vālin forth.
पालकी ढोने योग्य, समर्थ और बलवान वानर तैयार हो जाएँ; वे वालि को बाहर ले चलेंगे।
Verse 19
एवम् उक्त्वा तु सुग्रीवं सुमित्रानन्दवर्धनः । तस्थौ भ्रातृसमीपस्थो लक्ष्मणः परवीरहा ॥
evam uktvā tu sugrīvaṃ sumitrānandavardhanaḥ | tasthau bhrātṛsamīpastho lakṣmaṇaḥ paravīrahā
Having thus spoken to Sugrīva, Lakṣmaṇa, the increaser of Sumitrā's joy, slayer of enemy heroes, stood beside his brother.
सुग्रीव से ऐसा कहकर सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले शत्रुवीरों के संहारक लक्ष्मण अपने भाई के पास आकर खड़े हो गए।
Verse 20
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा तारः संभ्रान्तमानसः । प्रविवेश गुहां शीघ्रं शिबिकासक्तमानसः ॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā tāraḥ saṃbhrāntamānasaḥ | praviveśa guhāṃ śīghraṃ śibikāsaktamānasaḥ
Hearing Lakṣmaṇa's words, Tāra, his mind agitated and set upon the palanquin, swiftly entered the cave.
लक्ष्मण के वचन सुनकर व्याकुलचित्त तार पालकी में मन लगाए शीघ्र गुफा में घुस गया।
Verse 21
आदाय शिबिकां तारः स तु पर्यापयत् पुनः । वानरैर् उह्यमानां तां शूरैर् उद्वहनोचितैः ॥
ādāya śibikāṃ tāraḥ sa tu paryāpayat punaḥ | vānarair uhyamānāṃ tāṃ śūrair udvahanocitaiḥ
Taking up the palanquin, Tāra returned again, it being borne by monkeys, heroes fit for the carrying.
पालकी लेकर तार फिर लौटा; उसे ढोने योग्य वीर वानर उस पालकी को उठाए हुए थे।
Verse 22
ततो वालिनम् उद्यम्य सुग्रीवः शिबिकां तदा । आरोपयत विक्रोशन्न् अङ्गदेन सहैव तु ॥
tato vālinam udyamya sugrīvaḥ śibikāṃ tadā | āropayata vikrośann aṅgadena sahaiva tu
Then Sugrīva, lifting up Vālin, laid him upon the palanquin, crying aloud, together with Aṅgada.
तब सुग्रीव ने वालि को उठाकर अङ्गद के साथ ही विलाप करते हुए उसे पालकी पर रख दिया।
Verse 23
आरोप्य शिबिकां चैव वालिनं गतजीवितम् । अलंकारैश् च विविधैर् माल्यैर् वस्त्रैश् च भूषितम् ॥
āropya śibikāṃ caiva vālinaṃ gatajīvitam | alaṃkāraiś ca vividhair mālyair vastraiś ca bhūṣitam
Having placed upon the palanquin Vālin, bereft of life, adorned with various ornaments, garlands, and garments—
नाना प्रकार के आभूषणों, मालाओं और वस्त्रों से सुसज्जित, प्राणहीन वालि को पालकी पर रखकर —
Verse 24
आज्ञापयत् तदा राजा सुग्रीवः प्लवगेश्वरः । और्ध्वदेहिकम् आर्यस्य क्रियताम् अनुरूपतः ॥
ājñāpayat tadā rājā sugrīvaḥ plavageśvaraḥ | aurdhvadehikam āryasya kriyatām anurūpataḥ
—then King Sugrīva, lord of the monkeys, gave command: 'Let the last rites of the noble one be performed in fitting manner.'
— तब वानरेश्वर राजा सुग्रीव ने आज्ञा दी — 'आर्य का अन्त्येष्टि कर्म यथोचित रीति से सम्पन्न किया जाए।'
Verse 25
विश्राणयन्तो रत्नानि विविधानि बहूनि च । अग्रतः प्लवगा यान्तु शिबिका तदनन्तरम् ॥
viśrāṇayanto ratnāni vividhāni bahūni ca | agrataḥ plavagā yāntu śibikā tadanantaram
Scattering jewels, various and many, let the monkeys go in front, and the palanquin follow thereafter.
नाना प्रकार के बहुत-से रत्न बिखेरते हुए वानर आगे-आगे चलें, और पालकी उनके पीछे चले।
Verse 26
राज्ञाम् ऋद्धिविशेषा हि दृश्यन्ते भुवि यादृशाः । तादृशं वालिनः क्षिप्रं प्राकुर्वन्न् और्ध्वदेहिकम् ॥
rājñām ṛddhiviśeṣā hi dṛśyante bhuvi yādṛśāḥ | tādṛśaṃ vālinaḥ kṣipraṃ prākurvann aurdhvadehikam
Whatever lavish honors of kings are witnessed upon the earth, such honors did they swiftly render in Vālin's obsequies.
पृथ्वी पर राजाओं की जैसी विशेष समृद्धि-सम्पन्न शोभा देखी जाती है, वैसी ही शोभा के साथ उन्होंने शीघ्र वालि का अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न किया।
Verse 27
अङ्गदम् अप्रिगृह्याशु तारप्रभृतयस् तथा । क्रोशन्तः प्रययुः सर्वे वानरा हतबान्धवाः ॥
aṅgadam aprigṛhyāśu tāraprabhṛtayas tathā | krośantaḥ prayayuḥ sarve vānarā hatabāndhavāḥ
Taking hold of Aṅgada, Tāra and the others — all the monkeys, their kinsman slain — went forth crying aloud.
तार आदि वानर अङ्गद को थामे हुए — वे सब, जिनके बन्धु मारे गए थे — विलाप करते हुए आगे चले।
Verse 28
ताराप्रभृतयः सर्वा वानर्यो हतयूथपाः । अनुजग्मुर् हि भर्तारं क्रोशन्त्यः करुणस्वनाः ॥
tārāprabhṛtayaḥ sarvā vānaryo hatayūthapāḥ | anujagmur hi bhartāraṃ krośantyaḥ karuṇasvanāḥ
Tārā and all the she-monkeys, their leader slain, followed their lord, wailing with piteous cries.
तारा आदि सब वानरियाँ, जिनका यूथपति मारा गया था, करुण स्वर में विलाप करती हुई अपने स्वामी के पीछे चलीं।
Verse 29
तासां रुदितशब्देन वानरीणां वनान्तरे । वनानि गिरयः सर्वे विक्रोशन्तीव सर्वतः ॥
tāsāṃ ruditaśabdena vānarīṇāṃ vanāntare | vanāni girayaḥ sarve vikrośantīva sarvataḥ
At the sound of the wailing of those she-monkeys within the forest, all the woods and mountains seemed on every side to cry aloud.
वन के भीतर उन वानरियों के रुदन के स्वर से सब वन और पर्वत मानो चारों ओर से विलाप करने लगे।
Verse 30
पुलिने गिरिनद्यास् तु विविक्ते जलसंवृते । चितां चक्रुः सुबहवो वानरा वनचारिणः ॥
puline girinadyās tu vivikte jalasaṃvṛte | citāṃ cakruḥ subahavo vānarā vanacāriṇaḥ
On a sandbank of a mountain stream, secluded and ringed by water, the many forest-roving monkeys raised a pyre.
एक पर्वतीय नदी के एकान्त, जल से घिरे हुए पुलिन पर वन में विचरने वाले अनेक वानरों ने चिता बनाई।
Verse 31
अवरोप्य ततः स्कन्धाच् छिबिकां वहनोचिताः । तस्थुर् एकान्तम् आश्रित्य सर्वे शोकसमन्विताः ॥
avaropya tataḥ skandhāc chibikāṃ vahanocitāḥ | tasthur ekāntam āśritya sarve śokasamanvitāḥ
Then, setting the palanquin down from their shoulders, those fit for the bearing all stood apart, filled with grief.
तब पालकी को ढोने योग्य वे वानर उसे अपने कन्धों से उतारकर, शोक से भरे हुए, सब एक ओर जाकर खड़े हो गए।
Verse 32
ततस् तारा पतिं दृष्ट्वा शिबिकातलशायिनम् । आरोप्याङ्के शिरस् तस्य विललाप सुदुःखिता ॥
tatas tārā patiṃ dṛṣṭvā śibikātalaśāyinam | āropyāṅke śiras tasya vilalāpa suduḥkhitā
Then Tārā, seeing her husband lying on the floor of the palanquin, laid his head upon her lap and lamented, sorely anguished.
तब तारा अपने पति को पालकी के तल पर पड़ा देखकर उसका सिर अपनी गोद में रखकर अत्यन्त दुःखी होकर विलाप करने लगी।
Verse 33
जनं च पश्यसीमं त्वं कस्माच् छोकाभिपीडितम् । प्रहृष्टम् इव ते वक्त्रं गतासोर् अपि मानद । अस्तार्कसमवर्णं च लक्ष्यते जीवतो यथा ॥
janaṃ ca paśyasīmaṃ tvaṃ kasmāc chokābhipīḍitam | prahṛṣṭam iva te vaktraṃ gatāsor api mānada | astārkasamavarṇaṃ ca lakṣyate jīvato yathā
Why do you look upon this folk so afflicted with grief? Your face seems joyful even though your breath is gone, O giver of honor, and it shows the hue of the setting sun, as though you still lived.
हे मान देने वाले! शोक से पीड़ित इस जनसमूह को तुम क्यों देख रहे हो? प्राण निकल जाने पर भी तुम्हारा मुख प्रसन्न-सा लगता है, और अस्त होते सूर्य के रंग-सा दिखाई देता है, मानो तुम अभी जीवित हो।
Verse 34
एष त्वां रामरूपेण कालः कर्षति वानर । येन स्म विधवाः सर्वाः कृता एकेषुणा रणे ॥
eṣa tvāṃ rāmarūpeṇa kālaḥ karṣati vānara | yena sma vidhavāḥ sarvāḥ kṛtā ekeṣuṇā raṇe
This is Time that drags you off in the form of Rāma, O monkey, by whom, with a single arrow, all of us have been made widows in battle.
हे वानर! यह काल ही राम के रूप में तुम्हें खींच ले जा रहा है, जिसने एक ही बाण से रण में हम सब को विधवा बना दिया।
Verse 35
इमास् तास् तव राजेन्द्रवानर्यो वल्लभाः सदा । पादैर् विकृष्टम् अध्वानम् आगताः किं न बुध्यसे ॥
imās tās tava rājendravānaryo vallabhāḥ sadā | pādair vikṛṣṭam adhvānam āgatāḥ kiṃ na budhyase
These she-monkeys of yours, ever dear, O king of kings, have come a long road drawn on foot — do you not perceive it?
हे राजेन्द्र! सदा तुम्हें प्रिय रहने वाली ये तुम्हारी वानरियाँ पैदल इतना लम्बा मार्ग तय करके आई हैं — क्या तुम इसे नहीं जानते?
Verse 36
तवेष्टा ननु नामैता भार्याश् चन्द्रनिभाननाः । इदानीं नेक्षसे कस्मात् सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥
taveṣṭā nanu nāmaitā bhāryāś candranibhānanāḥ | idānīṃ nekṣase kasmāt sugrīvaṃ plavageśvaram
Are not these moon-faced ones your cherished wives? Why now do you not look upon Sugrīva, the lord of the monkeys?
ये चन्द्रमुखी पत्नियाँ क्या तुम्हें प्रिय नहीं हैं? अब वानरेश्वर सुग्रीव को तुम क्यों नहीं देख रहे हो?
Verse 37
एते हि सचिवा राजंस् तारप्रभृतयस् तव । पुरवासिजनश् चायं परिवार्यासते ऽनघ ॥
ete hi sacivā rājaṃs tāraprabhṛtayas tava | puravāsijanaś cāyaṃ parivāryāsate 'nagha
These are your ministers, O king — Tāra and the rest; and this is the city's folk who sit gathered round about you, O sinless one.
हे राजन्! हे निष्पाप! ये तार आदि तुम्हारे मन्त्री हैं, और यह नगरवासी जनसमूह है, जो तुम्हें घेरकर बैठा है।
Verse 38
विसर्जयैनान् प्रवलान् यथोचितम् अरिंदम । ततः क्रीडामहे सर्वा वनेषु मदिरोत्कटाः ॥
visarjayainān pravalān yathocitam ariṃdama | tataḥ krīḍāmahe sarvā vaneṣu madirotkaṭāḥ
Dismiss these mighty ones as is fitting, O subduer of foes; then let us all disport ourselves in the woods, flushed with wine.
Tārā, in her grief, speaks to the dead Vālin as though he still lived.
हे शत्रुदमन! इन बलशाली वीरों को यथोचित रीति से विदा करो; फिर हम सब मदिरा से उन्मत्त होकर वनों में क्रीड़ा करें।
Verse 39
एवं विलपतीं तारां पतिशोकपरिप्लुताम् । उत्थापयन्ति स्म तदा वानर्यः शोककर्शिताः ॥
evaṃ vilapatīṃ tārāṃ patiśokapariplutām | utthāpayanti sma tadā vānaryaḥ śokakarśitāḥ
As Tārā lamented thus, overwhelmed by grief for her husband, the she-monkeys, wasted with sorrow, then raised her up.
इस प्रकार पति के शोक में डूबी हुई विलाप करती तारा को तब शोक से क्षीण हुई वानरियों ने उठाया।
Verse 40
सुग्रीवेण ततः सार्धम् अङ्गदः पितरं रुदन् । चिताम् आरोपयाम् आस शोकेनाभिहतेन्द्रियः ॥
sugrīveṇa tataḥ sārdham aṅgadaḥ pitaraṃ rudan | citām āropayām āsa śokenābhihatendriyaḥ
Then Aṅgada, together with Sugrīva, weeping, his senses struck down by grief, laid his father upon the pyre.
तब शोक से जिसकी इन्द्रियाँ अभिभूत हो गई थीं, वह अङ्गद सुग्रीव के साथ रोते हुए अपने पिता को चिता पर चढ़ाने लगा।
Verse 41
ततो ऽग्निं विधिवद् दत्त्वा सो ऽपसव्यं चकार ह । पितरं दीर्घम् अध्वानं प्रस्थितं व्याकुलेन्द्रियः ॥
tato 'gniṃ vidhivad dattvā so 'pasavyaṃ cakāra ha | pitaraṃ dīrgham adhvānaṃ prasthitaṃ vyākulendriyaḥ
Then, having given fire according to rule, he made the circuit with his left side toward the pyre, his senses distraught, as his father set forth upon the long road.
apasavya: the counter-sunwise circumambulation prescribed in rites for the dead.
तब विधिपूर्वक अग्नि देकर, व्याकुल इन्द्रियों वाले उसने लम्बे मार्ग पर प्रस्थान करते अपने पिता की अपसव्य (बायाँ भाग चिता की ओर करके) परिक्रमा की।
Verse 42
संस्कृत्य वालिनं ते तु विधिपूर्वं प्लवंगमाः । आजग्मुर् उदकं कर्तुं नदीं शीतजलां शुभाम् ॥
saṃskṛtya vālinaṃ te tu vidhipūrvaṃ plavaṃgamāḥ | ājagmur udakaṃ kartuṃ nadīṃ śītajalāṃ śubhām
Having cremated Vālin with the due rites, those monkeys came to a fair river of cool water to perform the water-offering.
इस प्रकार विधिपूर्वक वालि का संस्कार करके वे वानर जलांजलि देने के लिए शीतल जल वाली एक सुन्दर नदी पर आए।
Verse 43
ततस् ते सहितास् तत्र अङ्गदं स्थाप्य चाग्रतः । सुग्रीवतारासहिताः सिषिचुर् वालिने जलम् ॥
tatas te sahitās tatra aṅgadaṃ sthāpya cāgrataḥ | sugrīvatārāsahitāḥ siṣicur vāline jalam
Then, assembled there together, placing Aṅgada in front, with Sugrīva and Tārā they offered the water to Vālin.
तब वे सब वहाँ एकत्र होकर अङ्गद को आगे खड़ा करके, सुग्रीव और तारा सहित वालि को जल अर्पित करने लगे।
Verse 44
सुग्रीवेणैव दीनेन दीनो भूत्वा महाबलः । समानशोकः काकुत्स्थः प्रेतकार्याण्य् अकारयत् ॥
sugrīveṇaiva dīnena dīno bhūtvā mahābalaḥ | samānaśokaḥ kākutsthaḥ pretakāryāṇy akārayat
The mighty Kākutstha, becoming sorrowful with the sorrowing Sugrīva, and sharing in his grief, had the funeral rites performed.
दीन हुए सुग्रीव के साथ स्वयं भी दीन होकर, समान शोक में भागी महाबली काकुत्स्थ राम ने वालि के अन्त्येष्टि कर्म सम्पन्न कराए।