Sarga 22
Kishkindha Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
वीक्षमाणस् तु मन्दासुः सर्वतो मन्दम् उच्छ्वसन् । आदाव् एव तु सुग्रीवं ददर्श त्व् आत्मजाग्रतः ॥
vīkṣamāṇas tu mandāsuḥ sarvato mandam ucchvasan | ādāv eva tu sugrīvaṃ dadarśa tv ātmajāgrataḥ
But he, his breath failing, gazing feebly all about, breathing faintly, saw first of all Sugriva, his own kinsman, before him.
किन्तु क्षीण प्राणों वाला, धीरे-धीरे साँस लेता हुआ वह, चारों ओर मन्द दृष्टि डालते हुए, सबसे पहले अपने सामने खड़े अपने स्वजन सुग्रीव को देखा।
Verse 2
तं प्राप्तविजयं वाली सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् । आभाष्य व्यक्तया वाचा सस्नेहम् इदम् अब्रवीत् ॥
taṃ prāptavijayaṃ vālī sugrīvaṃ plavageśvaram | ābhāṣya vyaktayā vācā sasneham idam abravīt
To that Sugriva, lord of leapers, come to victory, Vali, addressing him in a clear voice, affectionately spoke this:
विजय प्राप्त उस प्लवंगेश्वर सुग्रीव को स्पष्ट वाणी में संबोधित करके वालि ने स्नेहपूर्वक यह कहा —
Verse 3
सुग्रीवदोषेण न मां गन्तुम् अर्हसि किल्बिषात् । कृष्यमाणं भविष्येण बुद्धिमोहेन मां बलात् ॥
sugrīvadoṣeṇa na māṃ gantum arhasi kilbiṣāt | kṛṣyamāṇaṃ bhaviṣyeṇa buddhimohena māṃ balāt
"Do not count it against me as sin on account of our quarrel, Sugriva; I was dragged by force, by a delusion of mind wrought by what was fated."
हे सुग्रीव! हमारे झगड़े के कारण तुम मुझे पाप का भागी मत समझना; मैं तो भवितव्यता की बुद्धि-मोह से बलपूर्वक खींचा गया था।
Verse 4
युगपद्विहितं तात न मन्ये सुखम् आवयोः । सौहार्दं भ्रातृयुक्तं हि तद् इदं जातम् अन्यथा ॥
yugapadvihitaṃ tāta na manye sukham āvayoḥ | sauhārdaṃ bhrātṛyuktaṃ hi tad idaṃ jātam anyathā
"I do not think, dear one, that happiness was ordained for us two together at one time; the brotherly love that should have been — this has turned out otherwise."
हे तात! मैं नहीं मानता कि हम दोनों का सुख एक साथ विहित था; क्योंकि जो भ्रातृयुक्त सौहार्द होना चाहिए था, वह यह अन्यथा हो गया।
Verse 5
प्रतिपद्य त्वम् अद्यैव राज्यम् एषां वनौकसाम् । माम् अप्य् अद्यैव गच्छन्तं विद्धि वैवस्वतक्षयम् ॥
pratipadya tvam adyaiva rājyam eṣāṃ vanaukasām | mām apy adyaiva gacchantaṃ viddhi vaivasvatakṣayam
"Receive this very day the kingdom of these forest-dwellers; and know me too as going, this very day, to Yama's abode."
तुम आज ही इन वनवासियों का राज्य ग्रहण करो; और मुझे भी आज ही वैवस्वत के लोक को जाता हुआ जानो।
Verse 6
जीवितं च हि राज्यं च श्रियं च विपुलाम् इमाम् । प्रजहाम्य् एष वै तूर्णं महच् चागर्हितं यशः ॥
jīvitaṃ ca hi rājyaṃ ca śriyaṃ ca vipulām imām | prajahāmy eṣa vai tūrṇaṃ mahac cāgarhitaṃ yaśaḥ
"For life, and kingdom, and this ample fortune, I swiftly abandon — and great, unblamed fame."
जीवन, राज्य, और इस विपुल श्री को, तथा महान, निष्कलंक यश को, मैं यह शीघ्र ही त्याग रहा हूँ।
Verse 7
अस्यां त्व् अहम् अवस्थायां वीर वक्ष्यामि यद् वचः । यद्य् अप्य् असुकरं राजन् कर्तुम् एव तद् अर्हसि ॥
asyāṃ tv aham avasthāyāṃ vīra vakṣyāmi yad vacaḥ | yady apy asukaraṃ rājan kartum eva tad arhasi
"In this my state, hero, I shall speak the word I have to say; though it be hard to do, O king, you ought even so to do it."
किन्तु हे वीर! हे राजन्! इस अवस्था में मैं जो वचन कहूँगा, वह यद्यपि करना कठिन हो, तुम्हें वैसे भी करना ही चाहिए।
Verse 8
सुखार्हं सुखसंवृद्धं बालम् एनम् अबालिशम् । बाष्पपूर्णमुखं पश्य भूमौ पतितम् अङ्गदम् ॥
sukhārhaṃ sukhasaṃvṛddhaṃ bālam enam abāliśam | bāṣpapūrṇamukhaṃ paśya bhūmau patitam aṅgadam
"This boy, deserving of comfort, reared in comfort, not foolish, his face full of tears — behold Angada, fallen upon the ground."
सुख के योग्य, सुख में पला, नासमझ न होते हुए भी इस बालक को — आँसुओं से भरे मुख वाले, भूमि पर गिरे अंगद को देखो।
Verse 9
मम प्राणैः प्रियतरं पुत्रं पुत्रम् इवौरसं । मया हीनम् अहीनार्थं सर्वतः परिपालय ॥
mama prāṇaiḥ priyataraṃ putraṃ putram ivaurasaṃ | mayā hīnam ahīnārthaṃ sarvataḥ paripālaya
"My son, dearer to me than life, reared as an own-born son, bereft of me and lacking nothing — guard him in every way."
मुझे प्राणों से भी प्रिय, औरस पुत्र-सा पाले गए इस पुत्र को, जो मुझसे रहित होकर भी किसी वस्तु से वंचित न रहे, सब प्रकार से पालन करना।
Verse 10
त्वम् अप्य् अस्य हि दाता च परित्राता च सर्वतः । भयेष्व् अभयदश् चैव यथाहं प्लवगेश्वर ॥
tvam apy asya hi dātā ca paritrātā ca sarvataḥ | bhayeṣv abhayadaś caiva yathāhaṃ plavageśvara
"You too are his giver and protector in all things, and the bestower of safety in dangers, even as I, O lord of leapers."
हे प्लवंगेश्वर! तुम भी इसके लिए दाता और सब ओर से रक्षक हो, और भयों में अभय देने वाले हो — जैसे मैं था।
Verse 11
एष तारात्मजः श्रीमांस् त्वया तुल्यपराक्रमः । रक्षसां तु वधे तेषाम् अग्रतस् ते भविष्यति ॥
eṣa tārātmajaḥ śrīmāṃs tvayā tulyaparākramaḥ | rakṣasāṃ tu vadhe teṣām agratas te bhaviṣyati
"This glorious son of Tara, your equal in valor, shall go before you in the slaying of those rakshasas."
तारा का यह श्रीमान पुत्र, तुम्हारे समान पराक्रमी, उन राक्षसों के वध में तुम्हारे आगे-आगे रहेगा।
Verse 12
अनुरूपाणि कर्माणि विक्रम्य बलवान् रणे । करिष्यत्य् एष तारेयस् तरस्वी तरुणो ऽङ्गदः ॥
anurūpāṇi karmāṇi vikramya balavān raṇe | kariṣyaty eṣa tāreyas tarasvī taruṇo 'ṅgadaḥ
"Fitting deeds, showing his strength in battle, this vigorous young son of Tara, Angada, will perform."
यह वेगवान, तरुण तारापुत्र अंगद रण में बल दिखाकर अनुरूप कार्य करेगा।
Verse 13
सुषेणदुहिता चेयम् अर्थसूक्ष्मविनिश्चये । औत्पातिके च विविधे सर्वतः परिनिष्ठिता ॥
suṣeṇaduhitā ceyam arthasūkṣmaviniścaye | autpātike ca vividhe sarvataḥ pariniṣṭhitā
"And this daughter of Sushena (Tara) is, in the fine determining of matters and in the various portents, in every way accomplished."
और यह सुषेण की पुत्री तारा अर्थ के सूक्ष्म निर्णय में, तथा नाना प्रकार के उत्पातों के ज्ञान में, सब ओर से निपुण है।
Verse 14
यद् एषा साध्व् इति ब्रूयात् कार्यं तन् मुक्तसंशयम् । न हि तारामतं किं चिद् अन्यथा परिवर्तते ॥
yad eṣā sādhv iti brūyāt kāryaṃ tan muktasaṃśayam | na hi tārāmataṃ kiṃ cid anyathā parivartate
"What she should pronounce 'good,' that is to be done without doubt; for nothing deemed by Tara turns out otherwise."
यह जिसे 'अच्छा' कहे, वह कार्य निःसंशय किया जाए; क्योंकि तारा का माना हुआ कुछ भी अन्यथा नहीं होता।
Verse 15
राघवस्य च ते कार्यं कर्तव्यम् अविशङ्कया । स्याद् अधर्मो ह्य् अकरणे त्वां च हिंस्याद् विमानितः ॥
rāghavasya ca te kāryaṃ kartavyam aviśaṅkayā | syād adharmo hy akaraṇe tvāṃ ca hiṃsyād vimānitaḥ
"And the task of Raghava is to be done by you without hesitation; for there would be unrighteousness in its non-doing, and, dishonored, he might harm you."
और राघव का कार्य तुम्हें निःशंक होकर करना चाहिए; क्योंकि न करने पर अधर्म होगा, और अपमानित होकर वह तुम्हें हानि पहुँचा सकता है।
Verse 16
इमां च मालाम् आधत्स्व दिव्यां सुग्रीवकाञ्चनीम् । उदारा श्रीः स्थिता ह्य् अस्यां संप्रजह्यान् मृते मयि ॥
imāṃ ca mālām ādhatsva divyāṃ sugrīvakāñcanīm | udārā śrīḥ sthitā hy asyāṃ saṃprajahyān mṛte mayi
"And put on this divine golden garland; for the lofty Fortune abiding in it would forsake me when I am dead."
और इस दिव्य, सुग्रीव-योग्य स्वर्णमाला को धारण कर लो; क्योंकि इसमें स्थित उदार श्री, मेरे मर जाने पर, मुझे छोड़ देगी।
Verse 17
इत्य् एवम् उक्तः सुग्रीवो वालिना भ्रातृसौहृदात् । हर्षं त्यक्त्वा पुनर् दीनो ग्रहग्रस्त इवोडुराट् ॥
ity evam uktaḥ sugrīvo vālinā bhrātṛsauhṛdāt | harṣaṃ tyaktvā punar dīno grahagrasta ivoḍurāṭ
So addressed by Vali out of brotherly love, Sugriva, letting go his joy, grew dejected again, like the moon seized by an eclipse-demon.
वालि द्वारा भ्रातृ-स्नेह से ऐसा कहे जाने पर सुग्रीव अपना हर्ष त्यागकर फिर दीन हो गया, ग्रहण से ग्रस्त चन्द्रमा के समान।
Verse 18
तद् वालिवचनाच् छान्तः कुर्वन् युक्तम् अतन्द्रितः । जग्राह सो ऽभ्यनुज्ञातो मालां तां चैव काञ्चनीम् ॥
tad vālivacanāc chāntaḥ kurvan yuktam atandritaḥ | jagrāha so 'bhyanujñāto mālāṃ tāṃ caiva kāñcanīm
Calmed by that word of Vali, doing what was fitting, unwearied, he, being given leave, took that golden garland.
वालि के उस वचन से शान्त होकर, आलस्यरहित होकर उचित करते हुए, उसने अनुमति पाकर उस स्वर्णमाला को ग्रहण कर लिया।
Verse 19
तां मालां काञ्चनीं दत्त्वा वाली दृष्ट्वात्मजं स्थितम् । संसिद्धः प्रेत्य भावाय स्नेहाद् अङ्गदम् अब्रवीत् ॥
tāṃ mālāṃ kāñcanīṃ dattvā vālī dṛṣṭvātmajaṃ sthitam | saṃsiddhaḥ pretya bhāvāya snehād aṅgadam abravīt
Having given that golden garland, Vali, seeing his son standing by, resolved upon the state after death, out of affection spoke to Angada:
वह स्वर्णमाला देकर, पास खड़े अपने पुत्र को देखकर, मृत्यु के बाद की स्थिति के लिए दृढ़निश्चयी वालि ने स्नेहवश अंगद से कहा —
Verse 20
देशकालौ भजस्वाद्य क्षममाणः प्रियाप्रिये । सुखदुःखसहः काले सुग्रीववशगो भव ॥
deśakālau bhajasvādya kṣamamāṇaḥ priyāpriye | sukhaduḥkhasahaḥ kāle sugrīvavaśago bhava
"Attend now to place and time, bearing with the pleasant and the unpleasant; enduring joy and sorrow in their season, be obedient to Sugriva."
अब देश और काल का अनुसरण करो, प्रिय और अप्रिय को सहते हुए; समय के अनुसार सुख-दुःख सहते हुए, सुग्रीव के वश में रहो।
Verse 21
यथा हि त्वं महाबाहो लालितः सततं मया । न तथा वर्तमानं त्वां सुग्रीवो बहु मंस्यते ॥
yathā hi tvaṃ mahābāho lālitaḥ satataṃ mayā | na tathā vartamānaṃ tvāṃ sugrīvo bahu maṃsyate
"As you, O mighty-armed one, have ever been cherished by me, not so will Sugriva greatly regard you when you behave (otherwise)."
हे महाबाहो! जैसे मैंने तुम्हें सदा दुलारा है, वैसा (मनमाना) बरताव करते हुए तुम्हें सुग्रीव अधिक महत्त्व नहीं देगा।
Verse 22
मास्यामित्रैर् गतं गच्छेर् मा शत्रुभिर् अरिंदम । भर्तुर् अर्थपरो दान्तः सुग्रीववशगो भव ॥
māsyāmitrair gataṃ gaccher mā śatrubhir ariṃdama | bhartur arthaparo dāntaḥ sugrīvavaśago bhava
"Keep not company with his foes, O subduer of foes, nor with those estranged from him; devoted to your master's interest, self-controlled, be obedient to Sugriva."
हे शत्रुदमन! उसके शत्रुओं के साथ मत जाओ, न उससे विमुख हुओं के साथ; स्वामी के हित में तत्पर, संयमी होकर, सुग्रीव के वश में रहो।
Verse 23
न चातिप्रणयः कार्यः कर्तव्यो ऽप्रणयश् च ते । उभयं हि महादोषं तस्माद् अन्तरदृग् भव ॥
na cātipraṇayaḥ kāryaḥ kartavyo 'praṇayaś ca te | ubhayaṃ hi mahādoṣaṃ tasmād antaradṛg bhava
"Neither excessive attachment should be shown by you, nor estrangement; for both are great faults; therefore hold the middle view."
और तुम्हें न अत्यधिक घनिष्ठता दिखानी चाहिए, न विमुखता; क्योंकि दोनों ही महादोष हैं; अतः मध्यम दृष्टि रखो।
Verse 24
इत्य् उक्त्वाथ विवृत्ताक्षः शरसंपीडितो भृशम् । विवृतैर् दशनैर् भीमैर् बभूवोत्क्रान्तजीवितः ॥
ity uktvātha vivṛttākṣaḥ śarasaṃpīḍito bhṛśam | vivṛtair daśanair bhīmair babhūvotkrāntajīvitaḥ
Having spoken thus, his eyes rolling, sorely pained by the arrow, with his dreadful teeth bared, he became bereft of life.
ऐसा कहकर, घूमती आँखों वाला, बाण से अत्यन्त पीड़ित वह, अपने भयंकर दाँत खोले हुए, प्राणरहित हो गया।
Verse 25
हते तु वीरे प्लवगाधिपे तदा; प्लवंगमास् तत्र न शर्म लेभिरे । वनेचराः सिंहयुते महावने; यथा हि गावो निहते गवां पतौ ॥
hate tu vīre plavagādhipe tadā; plavaṃgamās tatra na śarma lebhire | vanecarāḥ siṃhayute mahāvane; yathā hi gāvo nihate gavāṃ patau
When that hero, the lord of leapers, was slain, the leapers there found no peace, like forest-ranging cattle in a great wood haunted by a lion when the lord of the herd is slain.
उस वीर प्लवंगाधिप के मारे जाने पर वानरों को वहाँ चैन नहीं मिला — जैसे सिंह-सहित महावन में, गायों के स्वामी के मारे जाने पर वनचारी गायों को।
Verse 26
ततस् तु तारा व्यसनार्णव प्लुता; मृतस्या भर्तुर् वदनं समीक्ष्य सा । जगाम भूमिं परिरभ्य वालिनं; महाद्रुमं छिन्नम् इवाश्रिता लता ॥
tatas tu tārā vyasanārṇava plutā; mṛtasyā bhartur vadanaṃ samīkṣya sā | jagāma bhūmiṃ parirabhya vālinaṃ; mahādrumaṃ chinnam ivāśritā latā
Then Tara, plunged in the ocean of calamity, gazing upon the face of her dead husband, went to the ground, clasping Vali, like a creeper clinging to a great tree that is felled.
तब संकट के सागर में डूबी हुई वह तारा, अपने मृत पति का मुख देखकर, वालि का आलिंगन करके भूमि पर गिर पड़ी, कटे हुए महावृक्ष पर आश्रित लता के समान।