Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 21

Kishkindha Kanda

16 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततो निपतितां तारां च्युतां ताराम् इवाम्बरात् । शनैर् आश्वासयाम् आस हनूमान् हरियूथपः ॥

    tato nipatitāṃ tārāṃ cyutāṃ tārām ivāmbarāt | śanair āśvāsayām āsa hanūmān hariyūthapaḥ

    Then Hanuman, troop-leader of the monkeys, gently comforted Tara, fallen like a star fallen from the sky:

    तब आकाश से गिरे तारे-सी, भूमि पर गिरी हुई तारा को, वानरयूथपति हनुमान ने धीरे-धीरे सान्त्वना दी —

  2. Verse 2

    गुणदोषकृतं जन्तुः स्वकर्मफलहेतुकम् । अव्यग्रस् तद् अवाप्नोति सर्वं प्रेत्य शुभाशुभम् ॥

    guṇadoṣakṛtaṃ jantuḥ svakarmaphalahetukam | avyagras tad avāpnoti sarvaṃ pretya śubhāśubham

    "A creature obtains, as the fruit of its own deeds, all that is caused by its merit and fault; undistracted it reaps, after death, all its good and ill."

    प्राणी अपने कर्मफल के कारण, गुण और दोष से किए गए, सब शुभ-अशुभ को मरणोपरान्त शान्तभाव से प्राप्त करता है।

  3. Verse 3

    शोच्या शोचसि कं शोच्यं दीनं दीनानुकम्पसे । कश् च कस्यानुशोच्यो ऽस्ति देहे ऽस्मिन् बुद्बुदोपमे ॥

    śocyā śocasi kaṃ śocyaṃ dīnaṃ dīnānukampase | kaś ca kasyānuśocyo 'sti dehe 'smin budbudopame

    "Whom, worthy of grief, do you, worthy of grief, grieve for? Whom pitiable do you, pitiable, pity? Who is there, and whose, to be mourned, in this body like a bubble?"

    स्वयं शोचनीय होकर तुम किस शोचनीय का शोक करती हो? स्वयं दीन होकर किस दीन पर दया करती हो? इस बुलबुले-सदृश शरीर में कौन, और किसका, शोक करने योग्य है?

  4. Verse 4

    अङ्गदस् तु कुमारो ऽयं द्रष्टव्यो जीवपुत्रया । आयत्या च विधेयानि समर्थान्य् अस्य चिन्तय ॥

    aṅgadas tu kumāro 'yaṃ draṣṭavyo jīvaputrayā | āyatyā ca vidheyāni samarthāny asya cintaya

    "This boy, prince Angada, is to be watched over by you, whose son yet lives; think of the measures within his power for the time to come."

    किन्तु यह कुमार अंगद — जिसका पुत्र जीवित है, ऐसी तुम्हारे द्वारा देखभाल करने योग्य है; भविष्य के लिए इसके जो सम्भव उपाय हों, उन पर विचार करो।

  5. Verse 5

    जानास्य् अनियताम् एवं भूतानाम् आगतिं गतिम् । तस्माच् छुभं हि कर्तव्यं पण्डिते नैहलौकिकम् ॥

    jānāsy aniyatām evaṃ bhūtānām āgatiṃ gatim | tasmāc chubhaṃ hi kartavyaṃ paṇḍite naihalaukikam

    "You know thus the uncertain coming and going of beings; therefore a wise one should do the auspicious deed, which is not of this world."

    तुम प्राणियों के इस अनिश्चित आगमन और गमन को जानती हो; अतः विद्वान को शुभ कर्म करना चाहिए, जो इस लोक से परे परलोक का हो।

  6. Verse 6

    यस्मिन् हरिसहस्राणि प्रयुतान्य् अर्बुदानि च । वर्तयन्ति कृतांशानि सो ऽयं दिष्टान्तम् आगतः ॥

    yasmin harisahasrāṇi prayutāny arbudāni ca | vartayanti kṛtāṃśāni so 'yaṃ diṣṭāntam āgataḥ

    "He, in whom thousands, myriads, millions of monkeys abode with their appointed shares — he has come to his destined end."

    जिसमें हजारों, लाखों, करोड़ों वानर अपने-अपने नियत भाग लिए रहते थे — वह यह अपने नियत अन्त को प्राप्त हो गया।

  7. Verse 7

    यद् अयं न्यायदृष्टार्थः सामदानक्षमापरः । गतो धर्मजितां भूमिं नैनं शोचितुम् अर्हसि ॥

    yad ayaṃ nyāyadṛṣṭārthaḥ sāmadānakṣamāparaḥ | gato dharmajitāṃ bhūmiṃ nainaṃ śocitum arhasi

    "In that he, of justly discerned aims, intent on conciliation, gift and forbearance, has gone to the land won by the righteous — you ought not to grieve for him."

    चूँकि यह न्यायपूर्वक अर्थ देखने वाला, साम-दान-क्षमा में तत्पर, धार्मिकों द्वारा जीती गई भूमि को चला गया है, अतः तुम्हें इसके लिए शोक नहीं करना चाहिए।

  8. Verse 8

    सर्वे च हरिशार्दूल पुत्रश् चायं तवाङ्गदः । हर्यृष्कपतिराज्यं च त्वत्सनाथम् अनिन्दिते ॥

    sarve ca hariśārdūla putraś cāyaṃ tavāṅgadaḥ | haryṛṣkapatirājyaṃ ca tvatsanātham anindite

    "All these monkeys, O tiger among monkeys, and this your son Angada, and the kingdom of the lords of monkeys and bears, are under your protection, O blameless one."

    हे अनिन्दिते! हे वानरश्रेष्ठि! ये सब वानर, और यह तुम्हारा पुत्र अंगद, तथा वानरों और भालुओं के स्वामियों का राज्य — सब तुम्हारे संरक्षण में है।

  9. Verse 9

    ताव् इमौ शोकसंतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि । त्वया परिगृहीतो ऽयम् अङ्गदः शास्तु मेदिनीम् ॥

    tāv imau śokasaṃtaptau śanaiḥ preraya bhāmini | tvayā parigṛhīto 'yam aṅgadaḥ śāstu medinīm

    "These two, grief-scorched, do you gently urge, O lady; and, taken up by you, let this Angada rule the earth."

    हे भामिनि! इन दोनों शोकसंतप्तों को धीरे-धीरे कार्य के लिए प्रेरित करो; तुम्हारे द्वारा संगृहीत होकर यह अंगद पृथ्वी का शासन करे।

  10. Verse 10

    संततिश् च यथादृष्टा कृत्यं यच् चापि साम्प्रतम् । राज्ञस् तत् क्रियतां सर्वम् एष कालस्य निश्चयः ॥

    saṃtatiś ca yathādṛṣṭā kṛtyaṃ yac cāpi sāmpratam | rājñas tat kriyatāṃ sarvam eṣa kālasya niścayaḥ

    "And the succession as is seen, and the duty that is present too — of the king, let all that be done; this is the resolve of Time."

    और जैसी उत्तरक्रिया देखी गई हो, तथा जो राजा का वर्तमान कर्तव्य हो, वह सब किया जाए; यही काल का निश्चय है।

  11. Verse 11

    संस्कार्यो हरिराजस् तु अङ्गदश् चाभिषिच्यताम् । सिंहासनगतं पुत्रं पश्यन्ती शान्तिम् एष्यसि ॥

    saṃskāryo harirājas tu aṅgadaś cābhiṣicyatām | siṃhāsanagataṃ putraṃ paśyantī śāntim eṣyasi

    "The monkey-king is to be given the funeral rites, and Angada consecrated; seeing your son upon the throne, you will come to peace."

    वानरराज का अन्त्येष्टि-संस्कार किया जाना चाहिए और अंगद अभिषिक्त किया जाए; सिंहासन पर बैठे अपने पुत्र को देखती हुई तुम शान्ति को प्राप्त होगी।

  12. Verse 12

    सा तस्य वचनं श्रुत्वा भर्तृव्यसनपीडिता । अब्रवीद् उत्तरं तारा हनूमन्तम् अवस्थितम् ॥

    sā tasya vacanaṃ śrutvā bhartṛvyasanapīḍitā | abravīd uttaraṃ tārā hanūmantam avasthitam

    She, hearing his word, afflicted by her husband's calamity, Tara, replied this to Hanuman standing there:

    पति के संकट से पीड़ित वह तारा उसका वचन सुनकर, वहाँ खड़े हनुमान को उत्तर में बोली —

  13. Verse 13

    अङ्गद प्रतिरूपाणां पुत्राणाम् एकतः शतम् । हतस्याप्य् अस्य वीरस्य गात्रसंश्लेषणं वरम् ॥

    aṅgada pratirūpāṇāṃ putrāṇām ekataḥ śatam | hatasyāpy asya vīrasya gātrasaṃśleṣaṇaṃ varam

    "A hundred sons like Angada on the one side — even of this slain hero, the clasping of his body is the better."

    अंगद-सदृश सौ पुत्र एक ओर रखे जाएँ, तो भी इस मारे गए वीर के शरीर का आलिंगन उन सबसे श्रेष्ठ है।

  14. Verse 14

    न चाहं हरिराजस्य प्रभवाम्य् अङ्गदस्य वा । पितृव्यस्तस्य सुग्रीवः सर्वकार्येष्व् अनन्तरः ॥

    na cāhaṃ harirājasya prabhavāmy aṅgadasya vā | pitṛvyastasya sugrīvaḥ sarvakāryeṣv anantaraḥ

    "And I have no authority over the monkey-king or over Angada; Sugriva, his uncle, is the next in all affairs."

    और मेरा वानरराज अथवा अंगद पर कोई अधिकार नहीं; इसके चाचा सुग्रीव ही सब कार्यों में अगले अधिकारी हैं।

  15. Verse 15

    न ह्य् एषा बुद्धिर् आस्थेया हनूमन्न् अङ्गदं प्रति । पिता हि बन्धुः पुत्रस्य न माता हरिसत्तम ॥

    na hy eṣā buddhir āstheyā hanūmann aṅgadaṃ prati | pitā hi bandhuḥ putrasya na mātā harisattama

    "For this resolve, Hanuman, is not to be entertained regarding Angada; the father, not the mother, is the kinsman of a son, O best of monkeys."

    हे हनुमन्! हे वानरश्रेष्ठ! अंगद के विषय में यह बुद्धि ग्रहण करने योग्य नहीं; क्योंकि पुत्र का बन्धु पिता होता है, माता नहीं।

  16. Verse 16

    न हि मम हरिराजसंश्रयात्; क्षमतरम् अस्ति परत्र चेह वा । अभिमुखहतवीरसेवितं; शयनम् इदं मम सेवितुं क्षमम् ॥

    na hi mama harirājasaṃśrayāt; kṣamataram asti paratra ceha vā | abhimukhahatavīrasevitaṃ; śayanam idaṃ mama sevituṃ kṣamam

    "For there is nothing more fitting for me, here or hereafter, than refuge with the monkey-king; fitting is it for me to resort to this bed, served by the hero slain while facing the foe."

    क्योंकि मेरे लिए, यहाँ या परलोक में, वानरराज की शरण से बढ़कर कुछ भी उचित नहीं; शत्रु के सम्मुख मारे गए इस वीर द्वारा सेवित इस शय्या का आश्रय लेना ही मेरे लिए उचित है।