Sarga 20
Kishkindha Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
रामचापविसृष्टेन शरेणान्तकरेण तम् । दृष्ट्वा विनिहतं भूमौ तारा ताराधिपानना ॥
rāmacāpavisṛṣṭena śareṇāntakareṇa tam | dṛṣṭvā vinihataṃ bhūmau tārā tārādhipānanā
Seeing him struck down upon the ground by the life-ending arrow loosed from Rama's bow, Tara, moon-faced,
राम के धनुष से छोड़े गए प्राणान्तक बाण से भूमि पर गिराए गए उसे देखकर, चन्द्रमुखी तारा,
Verse 2
सा समासाद्य भर्तारं पर्यष्वजत भामिनी । इषुणाभिहतं दृष्ट्वा वालिनं कुञ्जरोपमम् ॥
sā samāsādya bhartāraṃ paryaṣvajata bhāminī | iṣuṇābhihataṃ dṛṣṭvā vālinaṃ kuñjaropamam
she, coming to her husband, embraced him, the lovely lady, seeing Vali, elephant-like, struck down by the arrow;
अपने पति के पास पहुँचकर, उस भामिनी ने उसका आलिंगन किया, बाण से आहत, हाथी-सदृश वालि को देखकर;
Verse 3
वानरेन्द्रं महेन्द्राभं शोकसंतप्तमानसा । तारा तरुम् इवोन्मूलं पर्यदेवयद् आतुरा ॥
vānarendraṃ mahendrābhaṃ śokasaṃtaptamānasā | tārā tarum ivonmūlaṃ paryadevayad āturā
the lord of monkeys, radiant as great Indra — with mind scorched by grief, Tara lamented, stricken, as over a tree uprooted:
महेन्द्र-सी प्रभा वाले उस वानरेन्द्र पर, शोक से संतप्त मन वाली तारा, आतुर होकर, उखड़े वृक्ष-सा उसे देखकर विलाप करने लगी —
Verse 4
रणे दारुणविक्रान्त प्रवीर प्लवतां वर । किं दीनाम् अपुरोभागाम् अद्य त्वं नाभिभाषसे ॥
raṇe dāruṇavikrānta pravīra plavatāṃ vara | kiṃ dīnām apurobhāgām adya tvaṃ nābhibhāṣase
"O you of dreadful valor in battle, hero, best of leapers, why do you not today speak to me, the wretched, the ill-fated?"
हे युद्ध में भयंकर पराक्रम वाले प्रवीर! हे प्लवंगश्रेष्ठ! आज तुम मुझ दीन, अभागी से क्यों नहीं बोलते?
Verse 5
उत्तिष्ठ हरिशार्दूल भजस्व शयनोत्तमम् । नैवंविधाः शेरते हि भूमौ नृपतिसत्तमाः ॥
uttiṣṭha hariśārdūla bhajasva śayanottamam | naivaṃvidhāḥ śerate hi bhūmau nṛpatisattamāḥ
"Rise, tiger among monkeys; take the excellent couch; the best of kings do not lie thus upon the ground."
हे वानरश्रेष्ठ! उठो, उत्तम शय्या ग्रहण करो; श्रेष्ठ राजा इस प्रकार भूमि पर नहीं सोते।
Verse 6
अतीव खलु ते कान्ता वसुधा वसुधाधिप । गतासुर् अपि यां गात्रैर् मां विहाय निषेवसे ॥
atīva khalu te kāntā vasudhā vasudhādhipa | gatāsur api yāṃ gātrair māṃ vihāya niṣevase
"Exceedingly dear to you, surely, O lord of the earth, is the earth, in that even lifeless you cleave to her with your limbs, forsaking me."
हे वसुधाधिप! निश्चय ही तुम्हें यह पृथ्वी अत्यन्त प्रिय है, क्योंकि प्राण निकल जाने पर भी तुम मुझे छोड़कर अपने अंगों से इसी का आलिंगन कर रहे हो।
Verse 7
व्यक्तम् अन्या त्वया वीर धर्मतः संप्रवर्तता । किष्किन्धेव पुरी रम्या स्वर्गमार्गे विनिर्मिता ॥
vyaktam anyā tvayā vīra dharmataḥ saṃpravartatā | kiṣkindheva purī ramyā svargamārge vinirmitā
"Surely, hero, another lovely Kishkindha has been fashioned by you, walking in dharma, upon the road to heaven."
हे वीर! स्पष्ट है कि धर्मपूर्वक चलने वाले तुमने स्वर्ग के मार्ग पर किष्किंधा-सी एक और रमणीय नगरी बसा ली है।
Verse 8
यान्य् अस्माभिस् त्वया सार्धं वनेषु मधुगन्धिषु । विहृतानि त्वया काले तेषाम् उपरमः कृतः ॥
yāny asmābhis tvayā sārdhaṃ vaneṣu madhugandhiṣu | vihṛtāni tvayā kāle teṣām uparamaḥ kṛtaḥ
"Those sports we sported with you in the honey-scented woods — an end has now been made of them by you."
मधु-सुगन्धित वनों में हमने तुम्हारे साथ जो विहार किए, उनका अब तुमने अन्त कर दिया।
Verse 9
निरानन्दा निराशाहं निमग्ना शोकसागरे । त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने महायूथपयूथपे ॥
nirānandā nirāśāhaṃ nimagnā śokasāgare | tvayi pañcatvam āpanne mahāyūthapayūthape
"Joyless, hopeless am I, sunk in the ocean of grief, now that you, leader of the leaders of great troops, are come to death."
हे महायूथपतियों के यूथपति! तुम्हारे मृत्यु को प्राप्त हो जाने पर मैं आनन्दरहित, आशारहित होकर शोक के सागर में डूब गई हूँ।
Verse 10
हृदयं सुस्थिरं मह्यं दृष्ट्वा विनिहतं भुवि । यन् न शोकाभिसंतप्तं स्फुटते ऽद्य सहस्रधा ॥
hṛdayaṃ susthiraṃ mahyaṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhuvi | yan na śokābhisaṃtaptaṃ sphuṭate 'dya sahasradhā
"My heart, right firm, that, seeing you struck down upon the earth, it does not, scorched by grief, burst today into a thousand pieces!"
मेरा हृदय कितना दृढ़ है, कि तुम्हें भूमि पर गिरा हुआ देखकर भी, शोक से संतप्त होकर, आज हजार टुकड़ों में नहीं फूट पड़ता!
Verse 11
सुग्रीवस्य त्वया भार्या हृता स च विवासितः । यत् तत् तस्य त्वया व्युष्टिः प्राप्तेयं प्लवगाधिप ॥
sugrīvasya tvayā bhāryā hṛtā sa ca vivāsitaḥ | yat tat tasya tvayā vyuṣṭiḥ prāpteyaṃ plavagādhipa
"Sugriva's wife was carried off by you, and he banished; that fruit of that deed has now been reaped by you, O lord of leapers."
हे प्लवंगाधिप! तुमने सुग्रीव की पत्नी हर ली और उसे निर्वासित किया; उस कर्म का वह फल अब तुमने पा लिया।
Verse 12
निःश्रेयसपरा मोहात् त्वया चाहं विगर्हिता । यैषाब्रुवं हितं वाक्यं वानरेन्द्रहितैषिणी ॥
niḥśreyasaparā mohāt tvayā cāhaṃ vigarhitā | yaiṣābruvaṃ hitaṃ vākyaṃ vānarendrahitaiṣiṇī
"Intent on his supreme good, out of delusion I was reviled by you — I who spoke a beneficial word, a well-wisher of the monkey-lord."
अपने परम हित में तत्पर मुझे तुमने मोहवश लांछित किया — मैं जो हितकारी वचन बोली थी, वानरेन्द्र की हितैषिणी।
Verse 13
कालो निःसंशयो नूनं जीवितान्तकरस् तव । बलाद् येनावपन्नो ऽसि सुग्रीवस्यावशो वशम् ॥
kālo niḥsaṃśayo nūnaṃ jīvitāntakaras tava | balād yenāvapanno 'si sugrīvasyāvaśo vaśam
"Surely Time, no doubt, is the maker of the end of your life, by whom, helpless, you have been brought by force under Sugriva's sway."
निःसंदेह काल ही तुम्हारे जीवन का अन्त करने वाला है, जिसके कारण विवश होकर तुम सुग्रीव के वश में बलपूर्वक आ पड़े।
Verse 14
वैधव्यं शोकसंतापं कृपणं कृपणा सती । अदुःखोपचिता पूर्वं वर्तयिष्याम्य् अनाथवत् ॥
vaidhavyaṃ śokasaṃtāpaṃ kṛpaṇaṃ kṛpaṇā satī | aduḥkhopacitā pūrvaṃ vartayiṣyāmy anāthavat
"Widowhood, the fever of grief, and wretchedness — I, a wretched, faithful wife, not inured to sorrow before, shall now pass my days like one without a protector."
विधवापन, शोक का संताप, और दीनता — पहले कभी दुःख न झेलने वाली मैं दीन सती अब अनाथ-सी अपने दिन काटूँगी।
Verse 15
लालितश् चाङ्गदो वीरः सुकुमारः सुखोचितः । वत्स्यते काम् अवस्थां मे पितृव्ये क्रोधमूर्छिते ॥
lālitaś cāṅgado vīraḥ sukumāraḥ sukhocitaḥ | vatsyate kām avasthāṃ me pitṛvye krodhamūrchite
"And the hero Angada, cherished, tender, used to comfort — in what state will he dwell, his uncle being wrath-maddened?"
और दुलारा हुआ, सुकुमार, सुख में पला वीर अंगद — क्रोध से उन्मत्त चाचा के रहते मेरा वह किस दशा में रहेगा?
Verse 16
कुरुष्व पितरं पुत्र सुदृष्टं धर्मवत्सलम् । दुर्लभं दर्शनं त्व् अस्य तव वत्स भविष्यति ॥
kuruṣva pitaraṃ putra sudṛṣṭaṃ dharmavatsalam | durlabhaṃ darśanaṃ tv asya tava vatsa bhaviṣyati
"Behold well your father, my son, the lover of dharma; for hard to come by, dear child, will be the sight of him for you."
हे पुत्र! अपने धर्मप्रिय पिता को भली-भाँति देख लो; हे वत्स! इनका दर्शन अब तुम्हारे लिए दुर्लभ हो जाएगा।
Verse 17
समाश्वासय पुत्रं त्वं संदेशं संदिशस्व च । मूर्ध्नि चैनं समाघ्राय प्रवासं प्रस्थितो ह्य् असि ॥
samāśvāsaya putraṃ tvaṃ saṃdeśaṃ saṃdiśasva ca | mūrdhni cainaṃ samāghrāya pravāsaṃ prasthito hy asi
"Comfort your son and give him your charge; and, having smelt his head, you are set forth upon your journey."
तुम अपने पुत्र को सान्त्वना दो और उसे अपना संदेश दो; और इसका सिर सूँघकर विदा दो, क्योंकि तुम तो प्रवास पर प्रस्थान कर चुके हो।
Verse 18
रामेण हि महत् कर्म कृतं त्वाम् अभिनिघ्नता । आनृण्यं तु गतं तस्य सुग्रीवस्य प्रतिश्रवे ॥
rāmeṇa hi mahat karma kṛtaṃ tvām abhinighnatā | ānṛṇyaṃ tu gataṃ tasya sugrīvasya pratiśrave
"By Rama a great deed has been done in striking you down; the debt to Sugriva, in his pledge, has been discharged."
राम ने तुम्हें मारकर महान कार्य किया; सुग्रीव के प्रति की हुई उनकी प्रतिज्ञा का ऋण चुक गया।
Verse 19
सकामो भव सुग्रीव रुमां त्वं प्रतिपत्स्यसे । भुङ्क्ष्व राज्यम् अनुद्विग्नः शस्तो भ्राता रिपुस् तव ॥
sakāmo bhava sugrīva rumāṃ tvaṃ pratipatsyase | bhuṅkṣva rājyam anudvignaḥ śasto bhrātā ripus tava
"Be content, Sugriva; you shall regain Ruma; enjoy the kingdom free of trouble — your brother and foe is slain."
हे सुग्रीव! सकाम हो जाओ; तुम रुमा को पुनः पा लोगे; निश्चिन्त होकर राज्य भोगो — तुम्हारा भाई और शत्रु मारा गया।
Verse 20
किं माम् एवं विलपतीं प्रेंणा त्वं नाभिभाषसे । इमाः पश्य वरा बह्वीर् भार्यास् ते वानरेश्वर ॥
kiṃ mām evaṃ vilapatīṃ preṃṇā tvaṃ nābhibhāṣase | imāḥ paśya varā bahvīr bhāryās te vānareśvara
"Why, to me thus lamenting, do you not speak out of love? Behold these, your many fair wives, O lord of monkeys."
हे वानरेश्वर! इस प्रकार विलाप करती मुझसे तुम प्रेमवश क्यों नहीं बोलते? ये अपनी बहुत-सी सुन्दर पत्नियाँ देखो।
Verse 21
तस्या विलपितं श्रुत्वा वानर्यः सर्वतश् च ताः । परिगृह्याङ्गदं दीनं दुःखार्ताः परिचुक्रुशुः ॥
tasyā vilapitaṃ śrutvā vānaryaḥ sarvataś ca tāḥ | parigṛhyāṅgadaṃ dīnaṃ duḥkhārtāḥ paricukruśuḥ
Hearing her lament, the monkey-women on every side, grieved and sore-stricken, embracing the wretched Angada, wailed aloud.
उसका विलाप सुनकर वे वानरियाँ चारों ओर से, दीन अंगद को गोद में लेकर, दुःख से आर्त होकर रोने लगीं।
Verse 22
किम् अङ्गदं साङ्गद वीर बाहो; विहाय यास्य् अद्य चिरप्रवासं । न युक्तम् एवं गुणसंनिकृष्टं; विहाय पुत्रं प्रियपुत्र गन्तुम् ॥
kim aṅgadaṃ sāṅgada vīra bāho; vihāya yāsy adya cirapravāsaṃ | na yuktam evaṃ guṇasaṃnikṛṣṭaṃ; vihāya putraṃ priyaputra gantum
"Why, O hero of mighty arms, who bore Angada, leaving Angada do you set out today on a long sojourn? It is not fitting thus to leave your son, so endowed with virtues, O lover of your son, and go."
हे वीर! हे महाबाहु! जिसने अंगद को भुजाओं पर धारण किया, उस अंगद को छोड़कर तुम आज चिरकाल के प्रवास पर क्यों जा रहे हो? हे प्रियपुत्र! ऐसे गुणसम्पन्न पुत्र को छोड़कर जाना उचित नहीं।
Verse 23
किम् अप्रियं ते प्रियचारुवेष; कृतं मया नाथ सुतेन वा ते । सहायिनीम् अद्य विहाय वीर; यमक्षयं गच्छसि दुर्विनीतम् ॥
kim apriyaṃ te priyacāruveṣa; kṛtaṃ mayā nātha sutena vā te | sahāyinīm adya vihāya vīra; yamakṣayaṃ gacchasi durvinītam
"What unkindness, O you of fair and pleasing garb, O lord, was done to you by me or by your son, that, leaving your helpmate today, O hero, you go to Yama's abode, O unruly one?"
हे प्रिय और सुन्दर वेश वाले नाथ! मुझसे अथवा तुम्हारे पुत्र से तुम्हारा क्या अप्रिय हुआ, कि हे वीर! हे दुर्विनीत! आज अपनी सहायिका को छोड़कर तुम यमालय को जा रहे हो?
Verse 24
यद्य् अप्रियं किं चिद् असंप्रधार्य; कृतं मया स्यात् तव दीर्घबाहो । क्षमस्व मे तद् धरिवंश नाथ; व्रजामि मूर्ध्ना तव वीर पादौ ॥
yady apriyaṃ kiṃ cid asaṃpradhārya; kṛtaṃ mayā syāt tava dīrghabāho | kṣamasva me tad dharivaṃśa nātha; vrajāmi mūrdhnā tava vīra pādau
"If any unkindness, O long-armed one, was done by me unwittingly, forgive me that, O lord of the line of monkeys; I go, with my head, to your feet, O hero."
हे दीर्घबाहु! यदि मुझसे अनजाने में, बिना सोचे-समझे, कोई अप्रिय कार्य हुआ हो, तो हे वानरवंश के नाथ! वह मुझे क्षमा करो; हे वीर! मैं सिर झुकाकर तुम्हारे चरणों में आती हूँ।
Verse 25
तथा तु तारा करुणं रुदन्ती; भर्तुः समीपे सह वानरीभिः । व्यवस्यत प्रायम् अनिन्द्यवर्णा; उपोपवेष्टुं भुवि यत्र वाली ॥
tathā tu tārā karuṇaṃ rudantī; bhartuḥ samīpe saha vānarībhiḥ | vyavasyata prāyam anindyavarṇā; upopaveṣṭuṃ bhuvi yatra vālī
Thus Tara, weeping piteously beside her husband together with the monkey-women, she of blameless hue, resolved to sit in prāya (fasting unto death) upon the ground where Vali lay.
इस प्रकार वह अनिन्द्यवर्णा तारा वानरियों के साथ अपने पति के समीप करुण विलाप करती हुई, वहीं भूमि पर, जहाँ वालि पड़ा था, आमरण अनशन के लिए बैठने का निश्चय करने लगी।