Sarga 19
Kishkindha Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स वानरमहाराजः शयानः शरविक्षतः । प्रत्युक्तो हेतुमद्वाक्यैर् नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥
sa vānaramahārājaḥ śayānaḥ śaravikṣataḥ | pratyukto hetumadvākyair nottaraṃ pratyapadyata
That great king of the monkeys, lying pierced by the arrow, though answered with reasoned words, gave no reply.
वह वानर-महाराज बाण से बिंधा हुआ लेटा हुआ, युक्तियुक्त वचनों से उत्तर दिए जाने पर भी, कोई प्रत्युत्तर न दे सका।
Verse 2
अश्मभिः परिभिन्नाङ्गः पादपैर् आहतो भृशम् । रामबाणेन चाक्रान्तो जीवितान्ते मुमोह सः ॥
aśmabhiḥ paribhinnāṅgaḥ pādapair āhato bhṛśam | rāmabāṇena cākrānto jīvitānte mumoha saḥ
His limbs bruised by stones, sorely struck by trees, and overcome by Rama's arrow, at his life's end he swooned.
पत्थरों से जिसके अंग क्षत-विक्षत थे, वृक्षों से अत्यन्त आहत, और राम के बाण से आक्रान्त — जीवन के अन्त में वह मूर्च्छित हो गया।
Verse 3
तं भार्याबाणमोक्षेण रामदत्तेन संयुगे । हतं प्लवगशार्दूलं तारा शुश्राव वालिनम् ॥
taṃ bhāryābāṇamokṣeṇa rāmadattena saṃyuge | hataṃ plavagaśārdūlaṃ tārā śuśrāva vālinam
Him, that tiger among leapers, slain in the fight by the arrow loosed by Rama for his wife's sake — Vali — Tara heard (to be slain).
पत्नी के निमित्त राम द्वारा छोड़े गए बाण से युद्ध में मारे गए उस प्लवंगश्रेष्ठ वालि को तारा ने सुना।
Verse 4
सा सपुत्राप्रियं श्रुत्वा वधं भर्तुः सुदारुणम् । निष्पपात भृशं त्रस्ता विविधाद् गिरिगह्वरात् ॥
sā saputrāpriyaṃ śrutvā vadhaṃ bhartuḥ sudāruṇam | niṣpapāta bhṛśaṃ trastā vividhād girigahvarāt
She, hearing with her son the unwelcome, most dreadful news of her husband's slaying, rushed forth, greatly terrified, from the manifold mountain-cavern.
अपने पुत्र सहित पति के उस अप्रिय, अत्यन्त दारुण वध को सुनकर, वह अत्यन्त भयभीत होकर नाना गुफाओं वाली उस पर्वत-कन्दरा से बाहर निकल पड़ी।
Verse 5
ये त्व् अङ्गदपरीवारा वानरा हि महाबलाः । ते सकार्मुकम् आलोक्य रामं त्रस्ताः प्रदुद्रुवुः ॥
ye tv aṅgadaparīvārā vānarā hi mahābalāḥ | te sakārmukam ālokya rāmaṃ trastāḥ pradudruvuḥ
But those mighty monkeys who were Angada's retinue, seeing Rama with his bow, fled in terror.
किन्तु जो अंगद के परिवार के महाबली वानर थे, वे धनुष सहित राम को देखकर भयभीत होकर भाग निकले।
Verse 6
सा ददर्श ततस् त्रस्तान् हरीन् आपततो द्रुतम् । यूथाद् इव परिभ्रष्टान् मृगान् निहतयूथपान् ॥
sā dadarśa tatas trastān harīn āpatato drutam | yūthād iva paribhraṣṭān mṛgān nihatayūthapān
Then she saw the terrified monkeys hastening up swiftly, like deer strayed from the herd, their leader slain.
तब उसने भयभीत होकर शीघ्रता से आते उन वानरों को देखा — झुंड से बिछड़े, यूथपति के मारे जाने पर भागते मृगों के समान।
Verse 7
तान् उवाच समासाद्य दुःखितान् दुःखिता सती । राम वित्रासितान् सर्वान् अनुबद्धान् इवेषुभिः ॥
tān uvāca samāsādya duḥkhitān duḥkhitā satī | rāma vitrāsitān sarvān anubaddhān iveṣubhiḥ
Coming up to them — grieved, afflicted — that faithful one spoke to them, all terrified by Rama, as though bound by his arrows:
दुःखी वह सती उन दुःखी वानरों के पास आकर बोली, जो सब राम से भयभीत थे, मानो बाणों से बँधे हुए हों —
Verse 8
वानरा राजसिंहस्य यस्य यूयं पुरःसराः । तं विहाय सुवित्रस्ताः कस्माद् द्रवत दुर्गताः ॥
vānarā rājasiṃhasya yasya yūyaṃ puraḥsarāḥ | taṃ vihāya suvitrastāḥ kasmād dravata durgatāḥ
"Monkeys, you who went before the lion-king — leaving him, why do you flee, sorely frightened, in misery?"
हे वानरो! जिस राजसिंह के तुम अग्रगामी थे, उसे छोड़कर, अत्यन्त भयभीत होकर, दुर्दशाग्रस्त होकर तुम किसलिए भाग रहे हो?
Verse 9
राज्यहेतोः स चेद् भ्राता भ्राता रौद्रेण पातितः । रामेण प्रसृतैर् दूरान् मार्गणैर् दूर पातिभिः ॥
rājyahetoḥ sa ced bhrātā bhrātā raudreṇa pātitaḥ | rāmeṇa prasṛtair dūrān mārgaṇair dūra pātibhiḥ
"If for the kingdom's sake that brother was cast down by a cruel brother — by Rama, with far-ranging, far-falling arrows loosed from afar?"
क्या राज्य के लिए उस भाई को, भाई ने क्रूरतापूर्वक गिरा दिया — राम द्वारा, दूर तक जाने वाले, दूर से गिराने वाले बाणों से, जो दूर से छोड़े गए?
Verse 10
कपिपत्न्या वचः श्रुत्वा कपयः कामरूपिणः । प्राप्तकालम् अविश्लिष्टम् ऊचुर् वचनम् अङ्गनाम् ॥
kapipatnyā vacaḥ śrutvā kapayaḥ kāmarūpiṇaḥ | prāptakālam aviśliṣṭam ūcur vacanam aṅganām
Hearing the word of the monkey's wife, those monkeys, who take any form at will, spoke to the lady a word fit for the moment, consistent:
वानरपत्नी का वचन सुनकर इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानरों ने उस देवी से समयोचित, संगत वचन कहा —
Verse 11
जीव पुत्रे निवर्तस्य पुत्रं रक्षस्व चान्दगम् । अन्तको राम रूपेण हत्वा नयति वालिनम् ॥
jīva putre nivartasya putraṃ rakṣasva cāndagam | antako rāma rūpeṇa hatvā nayati vālinam
"Live, O mother of a living son; turn back, guard your son Angada; Death, in the form of Rama, having slain Vali, bears him away."
हे जीवित पुत्र वाली! तुम जीवित रहो, लौट जाओ, और अपने पुत्र अंगद की रक्षा करो; राम के रूप में काल वालि को मारकर ले जा रहा है।
Verse 12
क्षिप्तान् वृक्षान् समाविध्य विपुलाश् च शिलास् तथा । वाली वज्रसमैर् बाणैर् वज्रेणेव निपातितः ॥
kṣiptān vṛkṣān samāvidhya vipulāś ca śilās tathā | vālī vajrasamair bāṇair vajreṇeva nipātitaḥ
"The trees he flung and whirled, and the huge rocks too — yet Vali, by the thunderbolt-like arrows, as by the thunderbolt, has been struck down."
वालि ने उखाड़कर फेंके गए वृक्ष और विशाल शिलाएँ घुमाईं, फिर भी वज्र-सदृश बाणों से, वज्र से ही की भाँति, गिरा दिया गया।
Verse 13
अभिद्रुतम् इदं सर्वं विद्रुतं प्रसृतं बलम् । अस्मिन् प्लवगशार्दूले हते शक्रसमप्रभे ॥
abhidrutam idaṃ sarvaṃ vidrutaṃ prasṛtaṃ balam | asmin plavagaśārdūle hate śakrasamaprabhe
"All this host, routed, has broken and scattered abroad, now that this tiger among leapers, bright as Indra, is slain."
इन्द्र-सी प्रभा वाले इस प्लवंगश्रेष्ठ के मारे जाने पर, यह समूची सेना भयभीत होकर टूट पड़ी और चारों ओर बिखर गई।
Verse 14
रक्ष्यतां नगरं शूरैर् अङ्गदश् चाभिषिच्यताम् । पदस्थं वालिनः पुत्रं भजिष्यन्ति प्लवंगमाः ॥
rakṣyatāṃ nagaraṃ śūrair aṅgadaś cābhiṣicyatām | padasthaṃ vālinaḥ putraṃ bhajiṣyanti plavaṃgamāḥ
"Let the city be guarded by the brave, and let Angada be consecrated; the leapers will serve the son of Vali, established in his place."
नगर की रक्षा शूरों द्वारा की जाए और अंगद को अभिषिक्त किया जाए; वालि के पुत्र को उसके पद पर स्थित देखकर वानर उसकी सेवा करेंगे।
Verse 15
अथ वा रुचिरं स्थानम् इह ते रुचिरानने । आविशन्ति हि दुर्गाणि क्षिप्रम् अद्यैव वानराः ॥
atha vā ruciraṃ sthānam iha te rucirānane | āviśanti hi durgāṇi kṣipram adyaiva vānarāḥ
"Or else, O lovely-faced one, this is a pleasant place for you (to withdraw); for swiftly, even today, the monkeys will enter the strongholds."
अथवा हे रुचिरमुखी! यहाँ लौटकर तुम्हारे लिए यही उत्तम स्थान है; क्योंकि आज ही शीघ्र वानर इन दुर्गों में प्रवेश कर जाएँगे।
Verse 16
अभार्याः सह भार्याश् च सन्त्य् अत्र वनचारिणः । लुब्धेभ्यो विप्रयुक्तेभ्यः स्वेभ्यो नस् तुमुलं भयम् ॥
abhāryāḥ saha bhāryāś ca santy atra vanacāriṇaḥ | lubdhebhyo viprayuktebhyaḥ svebhyo nas tumulaṃ bhayam
"There are forest-rangers here, some without wives and some with wives; from the covetous, and from your own folk estranged, there is tumultuous danger to us."
यहाँ वनचारी हैं — कुछ बिना पत्नी के, कुछ पत्नी सहित; लोभियों से, और अपनों से विमुख हुए लोगों से, हमें भारी भय है।
Verse 17
अल्पान्तरगतानां तु श्रुत्वा वचनम् अङ्गना । आत्मनः प्रतिरूपं सा बभाषे चारुहासिनी ॥
alpāntaragatānāṃ tu śrutvā vacanam aṅganā | ātmanaḥ pratirūpaṃ sā babhāṣe cāruhāsinī
Hearing the word of those standing a little way off, the lady of charming smile spoke a reply worthy of herself:
थोड़ी दूर खड़े हुए उन वानरों का वचन सुनकर उस चारुहासिनी देवी ने अपने अनुरूप उत्तर दिया —
Verse 18
पुत्रेण मम किं कार्यं किं राज्येन किम् आत्मना । कपिसिंहे महाभागे तस्मिन् भर्तरि नश्यति ॥
putreṇa mama kiṃ kāryaṃ kiṃ rājyena kim ātmanā | kapisiṃhe mahābhāge tasmin bhartari naśyati
"What have I to do with a son, or with a kingdom, or with myself, when that lion among monkeys, that illustrious husband of mine, is perishing?"
मेरे पुत्र से क्या प्रयोजन, राज्य से क्या, और अपने आप से भी क्या — जब वह महाभाग वानरसिंह, मेरा पति, नष्ट हो रहा है?
Verse 19
पादमूलं गमिष्यामि तस्यैवाहं महात्मनः । यो ऽसौ रामप्रयुक्तेन शरेण विनिपातितः ॥
pādamūlaṃ gamiṣyāmi tasyaivāhaṃ mahātmanaḥ | yo 'sau rāmaprayuktena śareṇa vinipātitaḥ
"I shall go to the very feet of that great-souled one, who yonder has been struck down by the arrow sped by Rama."
मैं तो उसी महात्मा के चरणों में जाऊँगी, जो राम द्वारा छोड़े गए बाण से गिरा दिया गया है।
Verse 20
एवम् उक्त्वा प्रदुद्राव रुदती शोककर्शिता । शिरश् चोरश् च बाहुभ्यां दुःखेन समभिघ्नती ॥
evam uktvā pradudrāva rudatī śokakarśitā | śiraś coraś ca bāhubhyāṃ duḥkhena samabhighnatī
Having spoken thus, she ran on, weeping, wasted with grief, beating her head and breast with both her arms in sorrow.
ऐसा कहकर वह शोक से क्षीण होकर, रोती हुई, दुःख से अपने सिर और वक्ष को दोनों भुजाओं से पीटती हुई दौड़ पड़ी।
Verse 21
आव्रजन्ती ददर्शाथ पतिं निपतितं भुवि । हन्तारं दानवेन्द्राणां समरेष्व् अनिवर्तिनाम् ॥
āvrajantī dadarśātha patiṃ nipatitaṃ bhuvi | hantāraṃ dānavendrāṇāṃ samareṣv anivartinām
Hastening on, she then beheld her husband fallen upon the ground — the slayer of the lords of the Danavas, who never turned back in battle;
आगे बढ़ती हुई उसने तब भूमि पर गिरे अपने पति को देखा — दानवेन्द्रों का संहारक, युद्धों में कभी पीठ न दिखाने वाला;
Verse 22
क्षेप्तारं पर्वतेन्द्राणां वज्राणाम् इव वासवम् । महावातसमाविष्टं महामेघौघनिःस्वनम् ॥
kṣeptāraṃ parvatendrāṇāṃ vajrāṇām iva vāsavam | mahāvātasamāviṣṭaṃ mahāmeghaughaniḥsvanam
the hurler of the lords of mountains, like Vasava of thunderbolts; seized as by a great wind, roaring like the surge of great clouds;
पर्वतराजों को फेंकने वाला, वज्रों वाले वासव के समान; महावायु से आविष्ट-सा, महामेघों के समूह-सी गर्जन वाला;
Verse 23
शक्रतुल्यपराक्रान्तं वृष्ट्वेवोपरतं घनम् । नर्दन्तं नर्दतां भीमं शूरं शूरेण पातितम् ॥
śakratulyaparākrāntaṃ vṛṣṭvevoparataṃ ghanam | nardantaṃ nardatāṃ bhīmaṃ śūraṃ śūreṇa pātitam
of valor equal to Indra's, like a cloud spent after raining; roaring, dreadful among the roarers, a hero cast down by a hero;
इन्द्र-सदृश पराक्रमी, बरस चुकने पर थमे मेघ-सा; गरजने वालों में भयंकर गर्जक, शूर द्वारा गिराया गया शूर;
Verse 24
शार्दूलेनामिषस्यार्थे मृगराजं यथा हतम् । अर्चितं सर्वलोकस्य सपताकं सवेदिकम् ॥
śārdūlenāmiṣasyārthe mṛgarājaṃ yathā hatam | arcitaṃ sarvalokasya sapatākaṃ savedikam
like the king of beasts slain by a tiger for the sake of prey; honored by all the world, with his banner and his altar;
माँस के लिए बाघ द्वारा मारे गए मृगराज के समान; समस्त लोक द्वारा पूजित, ध्वजा और वेदी सहित;
Verse 25
नागहेतोः सुपर्णेन चैत्यम् उन्मथितं यथा । अवष्टभ्यावतिष्ठन्तं ददर्श धनुर् ऊर्जितम् ॥
nāgahetoḥ suparṇena caityam unmathitaṃ yathā | avaṣṭabhyāvatiṣṭhantaṃ dadarśa dhanur ūrjitam
like a shrine torn down by Suparna (Garuda) for a serpent's sake; and she saw (Rama) standing, propped upon his powerful bow.
सर्प के लिए गरुड़ द्वारा उखाड़े गए चैत्य-वृक्ष के समान गिरे पति को; और उसने अपने प्रबल धनुष पर टिककर खड़े राम को देखा।
Verse 26
रामं रामानुजं चैव भर्तुश् चैवानुजं शुभा । तान् अतीत्य समासाद्य भर्तारं निहतं रणे ॥
rāmaṃ rāmānujaṃ caiva bhartuś caivānujaṃ śubhā | tān atītya samāsādya bhartāraṃ nihataṃ raṇe
Rama, and Rama's younger brother, and her husband's younger brother (Sugriva) too — that fair lady, passing them by, coming to her husband slain in battle,
राम को, राम के छोटे भाई लक्ष्मण को, और अपने पति के छोटे भाई सुग्रीव को भी — उन्हें लाँघकर, रण में मारे गए अपने पति के पास पहुँचकर, वह शुभा,
Verse 27
समीक्ष्य व्यथिता भूमौ संभ्रान्ता निपपात ह । सुप्तेव पुनर् उत्थाय आर्यपुत्रेति क्रोशती ॥
samīkṣya vyathitā bhūmau saṃbhrāntā nipapāta ha | supteva punar utthāya āryaputreti krośatī
gazing, in anguish, distracted, fell to the ground; and, rising again as from sleep, crying "O noble lord!",
देखकर, व्यथित और व्याकुल होकर भूमि पर गिर पड़ी; और सोकर उठी-सी फिर उठकर, 'हे आर्यपुत्र!' ऐसा चीखती हुई,
Verse 28
रुरोद सा पतिं दृष्ट्वा संदितं मृत्युदामभिः । ताम् अवेक्ष्य तु सुग्रीवः क्रोशन्तीं कुररीम् इव ॥
ruroda sā patiṃ dṛṣṭvā saṃditaṃ mṛtyudāmabhiḥ | tām avekṣya tu sugrīvaḥ krośantīṃ kurarīm iva
she wept, seeing her husband bound by the cords of death. Seeing her crying like an osprey, Sugriva —
मृत्यु के पाशों से बँधे अपने पति को देखकर वह रोने लगी। कुररी-सी चीखती हुई उसे देखकर सुग्रीव —
Verse 29
विषादम् अगमत् कष्टं दृष्ट्वा चाङ्गदम् आगतम् ॥
viṣādam agamat kaṣṭaṃ dṛṣṭvā cāṅgadam āgatam
fell into grievous despair, seeing Angada come.
और आते हुए अंगद को देखकर, कष्टप्रद विषाद को प्राप्त हुआ।