Sarga 2
Kishkindha Kanda
28 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तौ तु दृष्ट्वा महात्मानौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । वरायुधधरौ वीरौ सुग्रीवः शङ्कितो ऽभवत् ॥
tau tu dṛṣṭvā mahātmānau bhrātarau rāmalakṣmaṇau | varāyudhadharau vīrau sugrīvaḥ śaṅkito 'bhavat
But at the sight of those two great-souled brothers, Rama and Lakshmana, heroes bearing excellent weapons, Sugriva grew apprehensive.
किन्तु उन दोनों महात्मा भाइयों राम और लक्ष्मण को — श्रेष्ठ आयुध धारण किए हुए उन वीरों को — देखकर सुग्रीव आशंकित हो गया।
Verse 2
उद्विग्नहृदयः सर्वा दिशः समवलोकयन् । न व्यतिष्ठत कस्मिंश् चिद् देशे वानरपुंगवः ॥
udvignahṛdayaḥ sarvā diśaḥ samavalokayan | na vyatiṣṭhata kasmiṃś cid deśe vānarapuṃgavaḥ
With troubled heart, scanning all the quarters, the bull among monkeys could not stay still in any spot.
उद्विग्न हृदय से सब दिशाओं को देखता हुआ वह वानरश्रेष्ठ किसी भी स्थान पर स्थिर न रह सका।
Verse 3
नैव चक्रे मनः स्थाने वीक्षमाणो महाबलौ । कपेः परमभीतस्य चित्तं व्यवससाद ह ॥
naiva cakre manaḥ sthāne vīkṣamāṇo mahābalau | kapeḥ paramabhītasya cittaṃ vyavasasāda ha
In no way could he settle his mind as he watched the two of mighty strength; the mind of the sorely frightened monkey sank utterly.
उन महाबली दोनों को देखते हुए वह कहीं भी मन न लगा सका; अत्यन्त भयभीत उस वानर का चित्त विह्वल हो उठा।
Verse 4
चिन्तयित्वा स धर्मात्मा विमृश्य गुरुलाघवम् । सुग्रीवः परमोद्विग्नः सर्वैर् अनुचरैः सह ॥
cintayitvā sa dharmātmā vimṛśya gurulāghavam | sugrīvaḥ paramodvignaḥ sarvair anucaraiḥ saha
Having reflected and weighed the gravity and the lightness of the matter, that righteous Sugriva, exceedingly troubled, together with all his attendants —
विचार करके और कार्य के गुरुत्व-लघुत्व पर मनन करके, वह धर्मात्मा सुग्रीव अत्यन्त उद्विग्न होकर, अपने सब अनुचरों सहित —
Verse 5
ततः स सचिवेभ्यस् तु सुग्रीवः प्लवगाधिपः । शशंस परमोद्विग्नः पश्यंस् तौ रामलक्ष्मणौ ॥
tataḥ sa sacivebhyas tu sugrīvaḥ plavagādhipaḥ | śaśaṃsa paramodvignaḥ paśyaṃs tau rāmalakṣmaṇau
then Sugriva, lord of the leapers, exceedingly troubled, gazing at Rama and Lakshmana, declared to his counsellors:
तब वानरों के स्वामी सुग्रीव ने, अत्यन्त उद्विग्न होकर, राम और लक्ष्मण को देखते हुए, अपने मंत्रियों से कहा —
Verse 6
एतौ वनम् इदं दुर्गं वालिप्रणिहितौ ध्रुवम् । छद्मना चीरवसनौ प्रचरन्ताव् इहागतौ ॥
etau vanam idaṃ durgaṃ vālipraṇihitau dhruvam | chadmanā cīravasanau pracarantāv ihāgatau
"These two, surely set on by Vali, have come wandering here into this impassable forest in disguise, clad in bark."
निश्चय ही ये दोनों वालि के भेजे हुए हैं, जो छद्मवेश में वल्कल पहने इस दुर्गम वन में विचरते हुए यहाँ आ पहुँचे हैं।
Verse 7
ततः सुग्रीवसचिवा दृष्ट्वा परमधन्विनौ । जग्मुर् गिरितटात् तस्माद् अन्यच् छिखरम् उत्तमम् ॥
tataḥ sugrīvasacivā dṛṣṭvā paramadhanvinau | jagmur giritaṭāt tasmād anyac chikharam uttamam
Then Sugriva's counsellors, seeing the two mighty bowmen, went from that mountain-slope to another lofty peak.
तब उन परम धनुर्धरों को देखकर सुग्रीव के मंत्री उस पर्वत-तट से दूसरे ऊँचे शिखर पर चले गए।
Verse 8
ते क्षिप्रम् अभिगम्याथ यूथपा यूथपर्षभम् । हरयो वानरश्रेष्ठं परिवार्योपतस्थिरे ॥
te kṣipram abhigamyātha yūthapā yūthaparṣabham | harayo vānaraśreṣṭhaṃ parivāryopatasthire
Swiftly reaching it, those troop-leaders, the monkeys, surrounded the bull of the troop, the best of monkeys, and stood attending him —
वे यूथपति वानर शीघ्र ही वहाँ पहुँचकर, यूथों के श्रेष्ठ वानरश्रेष्ठ (सुग्रीव) को घेरकर, उसके पास खड़े हो गए —
Verse 9
एकम् एकायनगताः प्लवमाना गिरेर् गिरिम् । प्रकम्पयन्तो वेगेन गिरीणां शिखराणि च ॥
ekam ekāyanagatāḥ plavamānā girer girim | prakampayanto vegena girīṇāṃ śikharāṇi ca
each going by a single path, leaping from mountain to mountain, shaking by their speed even the peaks of the hills.
प्रत्येक एक ही मार्ग से जाते हुए, पर्वत से पर्वत पर कूदते हुए, और अपने वेग से पर्वतों के शिखरों को भी कँपाते हुए।
Verse 10
ततः शाखामृगाः सर्वे प्लवमाना महाबलाः । बभञ्जुश् च नगांस् तत्र पुष्पितान् दुर्गसंश्रितान् ॥
tataḥ śākhāmṛgāḥ sarve plavamānā mahābalāḥ | babhañjuś ca nagāṃs tatra puṣpitān durgasaṃśritān
Then all those monkeys of great strength, as they leapt, broke the flowering trees that grew there in the stronghold.
तब वे सब महाबली वानर कूदते हुए वहाँ उस दुर्ग में उगे पुष्पित वृक्षों को तोड़ने लगे।
Verse 11
आप्लवन्तो हरिवराः सर्वतस् तं महागिरिम् । मृगमार्जारशार्दूलांस् त्रासयन्तो ययुस् तदा ॥
āplavanto harivarāḥ sarvatas taṃ mahāgirim | mṛgamārjāraśārdūlāṃs trāsayanto yayus tadā
Leaping on every side over that great mountain, the best of the monkeys went, frightening deer and wild-cats and tigers.
उस महापर्वत पर चारों ओर कूदते हुए वे श्रेष्ठ वानर तब मृगों, जंगली बिल्लियों और बाघों को भयभीत करते हुए चले।
Verse 12
ततः सुग्रीवसचिवाः पर्वतेन्द्रं समाश्रिताः । संगम्य कपिमुख्येन सर्वे प्राञ्जलयः स्थिताः ॥
tataḥ sugrīvasacivāḥ parvatendraṃ samāśritāḥ | saṃgamya kapimukhyena sarve prāñjalayaḥ sthitāḥ
Then Sugriva's counsellors, gathered upon that lord of mountains, having come together with the chief of monkeys, all stood with folded hands.
तब उस पर्वतराज पर एकत्र हुए सुग्रीव के मंत्री, वानरश्रेष्ठ (सुग्रीव) से मिलकर सब हाथ जोड़े खड़े हो गए।
Verse 13
ततस् तं भयसंत्रस्तं वालिकिल्बिषशङ्कितम् । उवाच हनुमान् वाक्यं सुग्रीवं वाक्यकोविदः ॥
tatas taṃ bhayasaṃtrastaṃ vālikilbiṣaśaṅkitam | uvāca hanumān vākyaṃ sugrīvaṃ vākyakovidaḥ
Then to him, trembling with fear and suspecting Vali's malice, Hanuman, skilled in speech, spoke this word:
तब भय से त्रस्त और वालि की दुष्टता की आशंका करते हुए उस सुग्रीव से, वाक्य में निपुण हनुमान ने यह वचन कहा —
Verse 14
यस्माद् उद्विग्नचेतास् त्वं प्रद्रुतो हरिपुंगव । तं क्रूरदर्शनं क्रूरं नेह पश्यामि वालिनम् ॥
yasmād udvignacetās tvaṃ pradruto haripuṃgava | taṃ krūradarśanaṃ krūraṃ neha paśyāmi vālinam
"Seeing that you have fled in alarm, O bull of monkeys — that cruel-looking, cruel Vali I do not see here."
हे वानरश्रेष्ठ! जिस कारण से उद्विग्न-चित्त होकर तुम भाग आए हो, उस क्रूरदर्शन, क्रूर वालि को तो मैं यहाँ नहीं देखता।
Verse 15
यस्मात् तव भयं सौम्य पूर्वजात् पापकर्मणः । स नेह वाली दुष्टात्मा न ते पश्याम्य् अहं भयम् ॥
yasmāt tava bhayaṃ saumya pūrvajāt pāpakarmaṇaḥ | sa neha vālī duṣṭātmā na te paśyāmy ahaṃ bhayam
"From whom is your fear, gentle one — your evil-doing elder brother — that wicked-souled Vali is not here; I see no cause for your fear."
हे सौम्य! जिस पापकर्मा बड़े भाई से तुम्हें भय है, वह दुष्टात्मा वालि यहाँ नहीं है; मुझे तुम्हारे भय का कोई कारण दिखाई नहीं देता।
Verse 16
अहो शाखामृगत्वं ते व्यक्तम् एव प्लवंगम । लघुचित्ततयात्मानं न स्थापयसि यो मतौ ॥
aho śākhāmṛgatvaṃ te vyaktam eva plavaṃgama | laghucittatayātmānaṃ na sthāpayasi yo matau
"Ah, your monkey-nature is plainly manifest, O leaper, in that through lightness of mind you do not hold yourself steady in judgment."
हे प्लवंग! अरे, तुम्हारी वानर-प्रकृति स्पष्ट ही प्रकट हो रही है, क्योंकि चित्त की चंचलता से तुम अपने को विचार में स्थिर नहीं रख पाते।
Verse 17
बुद्धिविज्ञानसंपन्न इङ्गितैः सर्वम् आचर । न ह्य् अबुद्धिं गतो राजा सर्वभूतानि शास्ति हि ॥
buddhivijñānasaṃpanna iṅgitaiḥ sarvam ācara | na hy abuddhiṃ gato rājā sarvabhūtāni śāsti hi
"Endowed with intelligence and discernment, act in all things by reading signs; for a king gone witless cannot govern all beings."
तुम बुद्धि और विज्ञान से सम्पन्न हो, अतः संकेतों का आकलन करके ही सब कुछ करो; क्योंकि बुद्धिहीन हुआ राजा समस्त प्राणियों पर शासन नहीं कर सकता।
Verse 18
सुग्रीवस् तु शुभं वाक्यं श्रुत्वा सर्वं हनूमतः । ततः शुभतरं वाक्यं हनूमन्तम् उवाच ह ॥
sugrīvas tu śubhaṃ vākyaṃ śrutvā sarvaṃ hanūmataḥ | tataḥ śubhataraṃ vākyaṃ hanūmantam uvāca ha
But Sugriva, having heard all the fair speech of Hanuman, then spoke to Hanuman a yet fairer word:
किन्तु हनुमान का वह सब शुभ वचन सुनकर सुग्रीव ने तब हनुमान से यह और भी शुभतर वचन कहा —
Verse 19
दीर्घबाहू विशालाक्षौ शरचापासिधारिणौ । कस्य न स्याद् भयं दृष्ट्वा एतौ सुरसुतोपमौ ॥
dīrghabāhū viśālākṣau śaracāpāsidhāriṇau | kasya na syād bhayaṃ dṛṣṭvā etau surasutopamau
"Long-armed, wide-eyed, bearing arrow, bow and sword — in whom would there not arise fear at the sight of these two, like sons of the gods?"
लंबी भुजाओं वाले, विशाल नेत्रों वाले, बाण, धनुष और तलवार धारण किए हुए — देवपुत्रों के समान इन दोनों को देखकर किसे भय न होगा?
Verse 20
वालिप्रणिहिताव् एतौ शङ्के ऽहं पुरुषोत्तमौ । राजानो बहुमित्राश् च विश्वासो नात्र हि क्षमः ॥
vālipraṇihitāv etau śaṅke 'haṃ puruṣottamau | rājāno bahumitrāś ca viśvāso nātra hi kṣamaḥ
"These two best of men I suspect are set on by Vali; kings have many allies, and here trust is not fitting."
मुझे आशंका है कि ये दोनों पुरुषोत्तम वालि के भेजे हुए हैं; राजाओं के बहुत मित्र होते हैं, अतः यहाँ विश्वास करना उचित नहीं।
Verse 21
अरयश् च मनुष्येण विज्ञेयाश् छन्नचारिणः । विश्वस्तानाम् अविश्वस्ताश् छिद्रेषु प्रहरन्ति हि ॥
arayaś ca manuṣyeṇa vijñeyāś channacāriṇaḥ | viśvastānām aviśvastāś chidreṣu praharanti hi
"Foes moving in disguise must be discerned by a man; distrustful themselves, they strike at the weak points of the trusting."
छद्मवेश में विचरने वाले शत्रुओं को मनुष्य को पहचान लेना चाहिए; वे स्वयं अविश्वासी होकर विश्वास करने वालों के छिद्रों पर प्रहार करते हैं।
Verse 22
कृत्येषु वाली मेधावी राजानो बहुदर्शनाः । भवन्ति परहन्तारस् ते ज्ञेयाः प्राकृतैर् नरैः ॥
kṛtyeṣu vālī medhāvī rājāno bahudarśanāḥ | bhavanti parahantāras te jñeyāḥ prākṛtair naraiḥ
"In their undertakings kings are shrewd, and Vali is clever; such become slayers of others — they are to be discerned by plain men."
अपने कार्यों में वालि बुद्धिमान है, और राजा बहुदर्शी होते हैं; वे दूसरों का वध करने वाले होते हैं, अतः उन्हें साधारण वेश वाले गुप्तचरों के द्वारा पहचान लेना चाहिए।
Verse 23
तौ त्वया प्राकृतेनैव गत्वा ज्ञेयौ प्लवंगम । शङ्कितानां प्रकारैश् च रूपव्याभाषणेन च ॥
tau tvayā prākṛtenaiva gatvā jñeyau plavaṃgama | śaṅkitānāṃ prakāraiś ca rūpavyābhāṣaṇena ca
"Those two are to be discerned by you, O leaper, going as an ordinary being, by the ways of the wary and by expression and speech."
हे प्लवंग! उन दोनों को तुम साधारण वेश में जाकर ही पहचानो — सशंक पुरुषों के आचरणों से, तथा रूप और वार्तालाप से।
Verse 24
लक्षयस्व तयोर् भावं प्रहृष्टमनसौ यदि । विश्वासयन् प्रशंसाभिर् इङ्गितैश् च पुनः पुनः ॥
lakṣayasva tayor bhāvaṃ prahṛṣṭamanasau yadi | viśvāsayan praśaṃsābhir iṅgitaiś ca punaḥ punaḥ
"Mark the mood of the two; if they are glad of heart, win their confidence with praises and with gestures again and again."
उन दोनों के भाव को लक्षित करो; यदि वे प्रसन्नचित्त हों, तो बार-बार प्रशंसाओं और संकेतों से उनका विश्वास अर्जित करना।
Verse 25
ममैवाभिमुखं स्थित्वा पृच्छ त्वं हरिपुंगव । प्रयोजनं प्रवेशस्य वनस्यास्य धनुर्धरौ ॥
mamaivābhimukhaṃ sthitvā pṛccha tvaṃ haripuṃgava | prayojanaṃ praveśasya vanasyāsya dhanurdharau
"Standing facing me, ask you, O bull of monkeys, the purpose for which these two bowmen have entered this forest."
हे वानरश्रेष्ठ! मेरे ही सम्मुख खड़े होकर तुम उन दोनों धनुर्धरों से इस वन में प्रवेश का प्रयोजन पूछना।
Verse 26
शुद्धात्मानौ यदि त्व् एतौ जानीहि त्वं प्लवंगम । व्याभाषितैर् वा रूपैर् वा विज्ञेया दुष्टतानयोः ॥
śuddhātmānau yadi tv etau jānīhi tvaṃ plavaṃgama | vyābhāṣitair vā rūpair vā vijñeyā duṣṭatānayoḥ
"If these two are pure of soul, know it, O leaper; by their speech or by their looks the wickedness of the two would be made known."
हे प्लवंग! यदि ये दोनों शुद्धात्मा हैं तो तुम जान लेना; उनके वचनों से अथवा रूप से इन दोनों की दुष्टता पहचानी जा सकेगी।
Verse 27
इत्य् एवं कपिराजेन संदिष्टो मारुतात्मजः । चकार गमने बुद्धिं यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥
ity evaṃ kapirājena saṃdiṣṭo mārutātmajaḥ | cakāra gamane buddhiṃ yatra tau rāmalakṣmaṇau
Thus commanded by the king of monkeys, the son of the Wind set his mind on going to where Rama and Lakshmana were.
इस प्रकार वानरराज से आदेश पाकर पवनपुत्र ने वहाँ जाने का विचार किया जहाँ वे राम और लक्ष्मण थे।
Verse 28
तथेति संपूज्य वचस् तु तस्य; कपेः सुभीतस्य दुरासदस्य । महानुभावो हनुमान् ययौ तदा; स यत्र रामो ऽतिबलश् च लक्ष्मणः ॥
tatheti saṃpūjya vacas tu tasya; kapeḥ subhītasya durāsadasya | mahānubhāvo hanumān yayau tadā; sa yatra rāmo 'tibalaś ca lakṣmaṇaḥ
Having honored with "So be it" the word of that sorely frightened, unassailable monkey, the magnanimous Hanuman then went to where Rama was, and the exceedingly strong Lakshmana.
'ऐसा ही हो' कहकर उस अत्यन्त भयभीत, दुर्जय वानर (सुग्रीव) के वचन का सम्मान करके, महानुभाव हनुमान तब वहाँ गए जहाँ राम और अतिबली लक्ष्मण थे।