Sarga 1
Kishkindha Kanda
49 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तां पुष्करिणीं गत्वा पद्मोत्पलझषाकुलाम् । रामः सौमित्रिसहितो विललापाकुलेन्द्रियः ॥
sa tāṃ puṣkariṇīṃ gatvā padmotpalajhaṣākulām | rāmaḥ saumitrisahito vilalāpākulendriyaḥ
Reaching that lotus-pool teeming with lotuses, water-lilies and fish, Rama, together with the son of Sumitra, lamented, his senses overwhelmed.
कमल, कुमुद और मछलियों से भरी उस पुष्करिणी के पास पहुँचकर, लक्ष्मण के साथ राम व्याकुल इन्द्रियों से विलाप करने लगे।
Verse 2
तस्य दृष्ट्वैव तां हर्षाद् इन्द्रियाणि चकम्पिरे । स कामवशम् आपन्नः सौमित्रिम् इदम् अब्रवीत् ॥
tasya dṛṣṭvaiva tāṃ harṣād indriyāṇi cakampire | sa kāmavaśam āpannaḥ saumitrim idam abravīt
At the very sight of it his senses trembled for joy; and he, fallen under the sway of longing, spoke thus to Saumitri (Lakshmana).
उसे देखते ही हर्ष से उनकी इन्द्रियाँ काँप उठीं; और काम के वश में पड़कर उन्होंने सौमित्र (लक्ष्मण) से यह कहा —
Verse 3
सौमित्रे पश्य पम्पायाः काननं शुभदर्शनम् । यत्र राजन्ति शैलाभा द्रुमाः सशिखरा इव ॥
saumitre paśya pampāyāḥ kānanaṃ śubhadarśanam | yatra rājanti śailābhā drumāḥ saśikharā iva
"Saumitri, behold the fair-seeming forest of Pampa, where trees, resembling mountains, shine as though crowned with peaks."
हे सौमित्र! पम्पा के इस सुन्दर दर्शन वाले वन को देखो, जहाँ पर्वत के समान विशाल वृक्ष शिखरों-सहित शोभा पा रहे हैं।
Verse 4
मां तु शोकाभिसंतप्तम् आधयः पीडयन्ति वै । भरतस्य च दुःखेन वैदेह्या हरणेन च ॥
māṃ tu śokābhisaṃtaptam ādhayaḥ pīḍayanti vai | bharatasya ca duḥkhena vaidehyā haraṇena ca
"But me, scorched by grief, inner torments afflict — through sorrow for Bharata and through the carrying off of Vaidehi (Sita)."
किन्तु शोक से संतप्त मुझे भीतर की व्यथाएँ पीड़ित कर रही हैं — भरत के दुःख से और वैदेही के हरण से।
Verse 5
अधिकं प्रविभात्य् एतन् नीलपीतं तु शाद्वलम् । द्रुमाणां विविधैः पुष्पैः परिस्तोमैर् इवार्पितम् ॥
adhikaṃ pravibhāty etan nīlapītaṃ tu śādvalam | drumāṇāṃ vividhaiḥ puṣpaiḥ paristomair ivārpitam
"Exceedingly does this sward shine, blue and gold, strewn with the manifold blossoms of the trees as if spread over with coverlets."
यह नीली-पीली हरी घास अत्यन्त शोभा पा रही है, जो वृक्षों के नाना प्रकार के फूलों से मानो चादरों-सी बिछी हुई हो।
Verse 6
सुखानिलो ऽयं सौमित्रे कालः प्रचुरमन्मथः । गन्धवान् सुरभिर् मासो जातपुष्पफलद्रुमः ॥
sukhānilo 'yaṃ saumitre kālaḥ pracuramanmathaḥ | gandhavān surabhir māso jātapuṣpaphaladrumaḥ
"Pleasant is this breeze, Saumitri; this is the season abounding in love — fragrant and sweet is the month, its trees bearing both flower and fruit."
हे सौमित्र! यह सुखद वायु वाला, काम को प्रचुर करने वाला समय है; यह सुगन्धित, मनोहर मास है, जिसमें वृक्ष फूल और फल दोनों से युक्त हो उठे हैं।
Verse 7
पश्य रूपाणि सौमित्रे वनानां पुष्पशालिनाम् । सृजतां पुष्पवर्षाणि वर्षं तोयमुचाम् इव ॥
paśya rūpāṇi saumitre vanānāṃ puṣpaśālinām | sṛjatāṃ puṣpavarṣāṇi varṣaṃ toyamucām iva
"Behold, Saumitri, the forms of these blossom-rich woods, that shed their showers of flowers like rain-clouds pouring rain."
हे सौमित्र! फूलों से भरे इन वनों के रूप देखो, जो फूलों की वर्षा ऐसे कर रहे हैं मानो जल बरसाते मेघ हों।
Verse 8
प्रस्तरेषु च रम्येषु विविधाः काननद्रुमाः । वायुवेगप्रचलिताः पुष्पैर् अवकिरन्ति गाम् ॥
prastareṣu ca ramyeṣu vividhāḥ kānanadrumāḥ | vāyuvegapracalitāḥ puṣpair avakiranti gām
"Upon the lovely rocks the various forest-trees, stirred by the rush of the wind, scatter their flowers over the earth."
रमणीय शिलाओं पर खड़े नाना प्रकार के वनवृक्ष, वायु के वेग से हिलते हुए, अपने फूलों से पृथ्वी को ढक रहे हैं।
Verse 9
मारुतः सुखं संस्पर्शे वाति चन्दनशीतलः । षट्पदैर् अनुकूजद्भिर् वनेषु मधुगन्धिषु ॥
mārutaḥ sukhaṃ saṃsparśe vāti candanaśītalaḥ | ṣaṭpadair anukūjadbhir vaneṣu madhugandhiṣu
"The wind blows soft to the touch, cool as sandal, amid the honey-scented woods, with the bees humming along."
मधु-सुगन्धित वनों में गुंजार करते भौंरों के बीच, चन्दन-सी शीतल वायु स्पर्श में सुखद होकर बह रही है।
Verse 10
गिरिप्रस्थेषु रम्येषु पुष्पवद्भिर् मनोरमैः । संसक्तशिखरा शैला विराजन्ति महाद्रुमैः ॥
giriprastheṣu ramyeṣu puṣpavadbhir manoramaiḥ | saṃsaktaśikharā śailā virājanti mahādrumaiḥ
"On the delightful mountain-slopes, with their charming flowering trees, the hills shine with great trees, their crests interlaced."
रमणीय पर्वत-ढलानों पर, फूलों से लदे मनोहर महावृक्षों से, परस्पर जुड़ी चोटियों वाले पर्वत शोभा पा रहे हैं।
Verse 11
पुष्पिताग्रांश् च पश्येमान् कर्णिकारान् समन्ततः । हाटकप्रतिसंछन्नान् नरान् पीताम्बरान् इव ॥
puṣpitāgrāṃś ca paśyemān karṇikārān samantataḥ | hāṭakapratisaṃchannān narān pītāmbarān iva
"Behold too these karnikara trees, flower-tipped on every side, decked as with gold, like men clad in yellow raiment."
और चारों ओर फूलों से भरी चोटियों वाले इन कर्णिकार वृक्षों को देखो, जो स्वर्ण-से मढ़े हुए पीताम्बरधारी पुरुषों-से प्रतीत होते हैं।
Verse 12
अयं वसन्तः सौमित्रे नानाविहगनादितः । सीतया विप्रहीणस्य शोकसंदीपनो मम ॥
ayaṃ vasantaḥ saumitre nānāvihaganāditaḥ | sītayā viprahīṇasya śokasaṃdīpano mama
"This spring, Saumitri, resounding with the cries of many birds, is to me, bereft of Sita, a kindler of grief."
हे सौमित्र! नाना पक्षियों से गुंजित यह वसन्त, सीता से बिछुड़े हुए मुझ में शोक को और भड़काने वाला है।
Verse 13
मां हि शोकसमाक्रान्तं संतापयति मन्मथः । हृष्टः प्रवदमानश् च समाह्वयति कोकिलः ॥
māṃ hi śokasamākrāntaṃ saṃtāpayati manmathaḥ | hṛṣṭaḥ pravadamānaś ca samāhvayati kokilaḥ
"For love torments me who am overwhelmed by grief; and the cuckoo, singing in delight, calls to me as if in challenge."
शोक से आक्रान्त मुझे काम संताप देता है; और हर्षित होकर बोलता हुआ कोयल मानो मुझे ललकार रहा है।
Verse 14
एष दात्यूहको हृष्टो रम्ये मां वननिर्झरे । प्रणदन् मन्मथाविष्टं शोचयिष्यति लक्ष्मण ॥
eṣa dātyūhako hṛṣṭo ramye māṃ vananirjhare | praṇadan manmathāviṣṭaṃ śocayiṣyati lakṣmaṇa
"This gladdened gallinule, crying by the lovely forest cascade, will set me, possessed by love, to grieving, O Lakshmana."
हे लक्ष्मण! यह हर्षित जलकुक्कुट (दात्यूह) रमणीय वन-निर्झर में बोलता हुआ, काम से व्याप्त मुझे शोक में डाल देगा।
Verse 15
विमिश्रा विहगाः पुम्भिर् आत्मव्यूहाभिनन्दिताः । भृङ्गराजप्रमुदिताः सौमित्रे मधुरस्वराः ॥
vimiśrā vihagāḥ pumbhir ātmavyūhābhinanditāḥ | bhṛṅgarājapramuditāḥ saumitre madhurasvarāḥ
"The birds, mingled with their mates, rejoicing in their own flocks, delighted among the bees, Saumitri, are sweet of voice."
हे सौमित्र! अपने नरों से मिले हुए, अपने झुंड में आनन्दित, भृंगराज से प्रसन्न ये पक्षी मधुर स्वर वाले हैं।
Verse 16
मां हि सा मृगशावाक्षी चिन्ताशोकबलात्कृतम् । संतापयति सौमित्रे क्रूरश् चैत्रवनानिलः ॥
māṃ hi sā mṛgaśāvākṣī cintāśokabalātkṛtam | saṃtāpayati saumitre krūraś caitravanānilaḥ
"That fawn-eyed one torments me, Saumitri, whom anxiety and grief have overpowered; and cruel is this breeze of the Chaitra forest."
हे सौमित्र! वह मृगशावक-सी आँखों वाली (सीता) चिन्ता और शोक से पीड़ित मुझे संताप देती है; और यह चैत्र-वन की वायु निष्ठुर है।
Verse 17
शिखिनीभिः परिवृता मयूरा गिरिसानुषु । मन्मथाभिपरीतस्य मम मन्मथवर्धनाः ॥
śikhinībhiḥ parivṛtā mayūrā girisānuṣu | manmathābhiparītasya mama manmathavardhanāḥ
"The peacocks, surrounded by their peahens upon the mountain ridges, are to me, beset with love, makers of yet more love."
पर्वत-शिखरों पर अपनी मोरनियों से घिरे हुए मोर, काम से व्याप्त मुझ में काम को और बढ़ाने वाले हैं।
Verse 18
पश्य लक्ष्णम नृत्यन्तं मयूरम् उपनृत्यति । शिखिनी मन्मथार्तैषा भर्तारं गिरिसानुषु ॥
paśya lakṣṇama nṛtyantaṃ mayūram upanṛtyati | śikhinī manmathārtaiṣā bhartāraṃ girisānuṣu
"Behold, Lakshmana, the peahen dancing about the dancing peacock; she, stricken with love, dances around her mate upon the mountain ridges."
हे लक्ष्मण! देखो, नाचते हुए मोर के पास यह मोरनी नाच रही है; काम से आतुर वह पर्वत-शिखरों पर अपने पति के इर्द-गिर्द नाच रही है।
Verse 19
मयूरस्य वने नूनं रक्षसा न हृता प्रिया । मम त्व् अयं विना वासः पुष्पमासे सुदुःसहः ॥
mayūrasya vane nūnaṃ rakṣasā na hṛtā priyā | mama tv ayaṃ vinā vāsaḥ puṣpamāse suduḥsahaḥ
"Surely in the forest the peacock's beloved has not been carried off by a rakshasa; but for me this dwelling, without her, in the flower-month is hard indeed to bear."
निश्चय ही वन में मोर की प्रिया को किसी राक्षस ने नहीं हरा; किन्तु मेरे लिए उसके बिना फूलों के इस मास का निवास अत्यन्त असह्य है।
Verse 20
पश्य लक्ष्मण पुष्पाणि निष्फलानि भवन्ति मे । पुष्पभारसमृद्धानां वनानां शिशिरात्यये ॥
paśya lakṣmaṇa puṣpāṇi niṣphalāni bhavanti me | puṣpabhārasamṛddhānāṃ vanānāṃ śiśirātyaye
"Behold, Lakshmana, how the blossoms become fruitless for me — of these woods rich with their load of flowers, at winter's passing."
हे लक्ष्मण! देखो, शिशिर के बीतने पर फूलों के भार से समृद्ध इन वनों के फूल मेरे लिए निष्फल हो रहे हैं।
Verse 21
वदन्ति रावं मुदिताः शकुनाः संघशः कलम् । आह्वयन्त इवान्योन्यं कामोन्मादकरा मम ॥
vadanti rāvaṃ muditāḥ śakunāḥ saṃghaśaḥ kalam | āhvayanta ivānyonyaṃ kāmonmādakarā mama
"The glad birds utter their sweet cries in flocks, as if calling one to another — makers of love's frenzy in me."
हर्षित पक्षी झुंड-के-झुंड मधुर स्वर में बोल रहे हैं, मानो एक-दूसरे को बुला रहे हों — मुझ में काम का उन्माद उत्पन्न करने वाले।
Verse 22
नूनं परवशा सीता सापि शोचत्य् अहं यथा । श्यामा पद्मपलाशाक्षी मृदुभाषा च मे प्रिया ॥
nūnaṃ paravaśā sītā sāpi śocaty ahaṃ yathā | śyāmā padmapalāśākṣī mṛdubhāṣā ca me priyā
"Surely Sita too, now in another's power, grieves as I do — the dark one, lotus-petal-eyed, soft-spoken, my beloved."
निश्चय ही परवश हुई सीता भी मेरी ही भाँति शोक कर रही होगी — वह साँवली, कमल-पंखुड़ी-सी आँखों वाली, मृदुभाषिणी मेरी प्रिया।
Verse 23
एष पुष्पवहो वायुः सुखस्पर्शो हिमावहः । तां विचिन्तयतः कान्तां पावकप्रतिमो मम ॥
eṣa puṣpavaho vāyuḥ sukhasparśo himāvahaḥ | tāṃ vicintayataḥ kāntāṃ pāvakapratimo mama
"This flower-bearing wind, pleasant to the touch and cool-bringing, is to me, as I ponder on that beloved, like fire."
फूलों को वहन करती यह वायु, स्पर्श में सुखद और शीतलता देने वाली, उस प्रिया का स्मरण करते हुए मुझे अग्नि के समान लगती है।
Verse 24
तां विनाथ विहंगो ऽसौ पक्षी प्रणदितस् तदा । वायसः पादपगतः प्रहृष्टम् अभिनर्दति ॥
tāṃ vinātha vihaṃgo 'sau pakṣī praṇaditas tadā | vāyasaḥ pādapagataḥ prahṛṣṭam abhinardati
"Bereft of her — that bird yonder then cried out; the crow upon the tree caws aloud in delight."
उसके बिना रहते हुए तब वह पक्षी बोल उठा; वृक्ष पर बैठा कौआ अत्यन्त हर्षित होकर काँव-काँव कर रहा है।
Verse 25
एष वै तत्र वैदेह्या विहगः प्रतिहारकः । पक्षी मां तु विशालाक्ष्याः समीपम् उपनेष्यति ॥
eṣa vai tatra vaidehyā vihagaḥ pratihārakaḥ | pakṣī māṃ tu viśālākṣyāḥ samīpam upaneṣyati
"This bird here is indeed Vaidehi's herald; this bird will surely bring me near to the wide-eyed lady."
यह पक्षी तो वहाँ वैदेही का संदेशवाहक है; यह पक्षी मुझे उस विशालाक्षी के समीप अवश्य ले चलेगा।
Verse 26
पश्य लक्ष्मण संनादं वने मदविवर्धनम् । पुष्पिताग्रेषु वृक्षेषु द्विजानाम् उपकूजताम् ॥
paśya lakṣmaṇa saṃnādaṃ vane madavivardhanam | puṣpitāgreṣu vṛkṣeṣu dvijānām upakūjatām
"Behold, Lakshmana, the din in the forest, swelling my ardour — of the twice-born birds warbling upon the flower-tipped trees."
हे लक्ष्मण! वन में मद को बढ़ाने वाले इस कलरव को देखो — फूलों से भरी चोटियों वाले वृक्षों पर कूजते हुए पक्षियों का।
Verse 27
सौमित्रे पश्य पम्पायाश् चित्रासु वनराजिषु । नलिनानि प्रकाशन्ते जले तरुणसूर्यवत् ॥
saumitre paśya pampāyāś citrāsu vanarājiṣu | nalināni prakāśante jale taruṇasūryavat
"Saumitri, behold on Pampa's many-hued forest-rows the lotuses glowing in the water like the newly-risen sun."
हे सौमित्र! पम्पा की विचित्र वन-पंक्तियों में देखो, जल में कमल उगते सूर्य के समान चमक रहे हैं।
Verse 28
एषा प्रसन्नसलिला पद्मनीलोत्पलायता । हंसकारण्डवाकीर्णा पम्पा सौगन्धिकायुता ॥
eṣā prasannasalilā padmanīlotpalāyatā | haṃsakāraṇḍavākīrṇā pampā saugandhikāyutā
"This Pampa, with clear waters, stretched out with lotuses and blue water-lilies, scattered over with swans and karandava-ducks, endowed with fragrant saugandhika blooms;"
यह पम्पा स्वच्छ जल वाली, कमलों और नीले कुमुदों से फैली हुई, हंसों और कारण्डवों से व्याप्त, सुगन्धित सौगन्धिक कमलों से युक्त है;
Verse 29
चक्रवाकयुता नित्यं चित्रप्रस्थवनान्तरा । मातङ्गमृगयूथैश् च शोभते सलिलार्थिभिः ॥
cakravākayutā nityaṃ citraprasthavanāntarā | mātaṅgamṛgayūthaiś ca śobhate salilārthibhiḥ
"ever graced with chakravaka birds, with varied wooded tracts along its banks, it shines with herds of elephants and deer that come to it seeking water."
सदा चक्रवाकों से युक्त, विचित्र तटवर्ती वनों वाली, तथा जल की चाह से आए हाथियों और मृगों के झुंडों से यह शोभा पा रही है।
Verse 30
पद्मकोशपलाशानि द्रष्टुं दृष्टिर् हि मन्यते । सीताया नेत्रकोशाभ्यां सदृशानीति लक्ष्मण ॥
padmakośapalāśāni draṣṭuṃ dṛṣṭir hi manyate | sītāyā netrakośābhyāṃ sadṛśānīti lakṣmaṇa
"The eye deems, Lakshmana, that in beholding these lotus-buds and petals it sees shapes like the eyes of Sita."
हे लक्ष्मण! दृष्टि तो इन कमल-कोशों और पंखुड़ियों को देखकर यह मानती है कि वे सीता के नेत्र-कोशों के समान हैं।
Verse 31
पद्मकेसरसंसृष्टो वृक्षान्तरविनिःसृतः । निःश्वास इव सीताया वाति वायुर् मनोहरः ॥
padmakesarasaṃsṛṣṭo vṛkṣāntaraviniḥsṛtaḥ | niḥśvāsa iva sītāyā vāti vāyur manoharaḥ
"Touched with lotus-pollen, issuing from among the trees, like the very breath of Sita blows this ravishing wind."
कमल के केसर से लिपटी, वृक्षों के बीच से निकलती हुई यह मनोहर वायु सीता के निःश्वास के समान बह रही है।
Verse 32
सौमित्रे पश्य पम्पाया दक्षिणे गिरिसानुनि । पुष्पितां कर्णिकारस्य यष्टिं परमशोभनाम् ॥
saumitre paśya pampāyā dakṣiṇe girisānuni | puṣpitāṃ karṇikārasya yaṣṭiṃ paramaśobhanām
"Saumitri, behold on the southern slope of Pampa the flowering, most lovely wand of the karnikara tree."
हे सौमित्र! पम्पा के दक्षिण ओर के पर्वत-शिखर पर देखो, कर्णिकार वृक्ष की पुष्पित, परम सुन्दर डाल को।
Verse 33
अधिकं शैलराजो ऽयं धातुभिस् तु विभूषितः । विचित्रं सृजते रेणुं वायुवेगविघट्टितम् ॥
adhikaṃ śailarājo 'yaṃ dhātubhis tu vibhūṣitaḥ | vicitraṃ sṛjate reṇuṃ vāyuvegavighaṭṭitam
"Exceedingly does this king of mountains, adorned with its minerals, shine; it flings up wondrous dust, scattered by the force of the wind."
यह पर्वतराज धातुओं से विभूषित होकर अत्यन्त शोभा पा रहा है; वायु के वेग से उड़ाई हुई विचित्र रज को यह बिखेर रहा है।
Verse 34
गिरिप्रस्थास् तु सौमित्रे सर्वतः संप्रपुष्पितैः । निष्पत्रैः सर्वतो रम्यैः प्रदीपा इव कुंशुकैः ॥
giriprasthās tu saumitre sarvataḥ saṃprapuṣpitaiḥ | niṣpatraiḥ sarvato ramyaiḥ pradīpā iva kuṃśukaiḥ
"The mountain-slopes, Saumitri, everywhere in full blossom, leafless and lovely on every side, are as if ablaze, like lamps, with their kimshuka flowers."
हे सौमित्र! चारों ओर भली-भाँति पुष्पित, पत्ररहित और सर्वत्र रमणीय किंशुक (पलाश) वृक्षों से ये पर्वत-ढलानें मानो जलते दीपों-सी हैं।
Verse 35
पम्पातीररुहाश् चेमे संसक्ता मधुगन्धिनः । मालतीमल्लिकाषण्डाः करवीराश् च पुष्पिताः ॥
pampātīraruhāś ceme saṃsaktā madhugandhinaḥ | mālatīmallikāṣaṇḍāḥ karavīrāś ca puṣpitāḥ
"And these trees growing on Pampa's bank, honey-scented and clustered close — thickets of malati and mallika, and karaviras in blossom;"
और पम्पा के तट पर उगे, परस्पर जुड़े, मधु-सुगन्धित ये वृक्ष — मालती और मल्लिका के झुरमुट, तथा पुष्पित करवीर;
Verse 36
केतक्यः सिन्दुवाराश् च वासन्त्यश् च सुपुष्पिताः । माधव्यो गन्धपूर्णाश् च कुन्दगुल्माश् च सर्वशः ॥
ketakyaḥ sinduvārāś ca vāsantyaś ca supuṣpitāḥ | mādhavyo gandhapūrṇāś ca kundagulmāś ca sarvaśaḥ
"ketaki and sinduvara and vasanti in full flower, madhavi creepers heavy with fragrance, and kunda-bushes everywhere;"
केतकी, सिन्दुवार और भली-भाँति पुष्पित वासन्ती, सुगन्ध से भरी माधवी लताएँ, और सर्वत्र कुन्द की झाड़ियाँ;
Verse 37
चिरिबिल्वा मधूकाश् च वञ्जुला बकुलास् तथा । चम्पकास् तिलकाश् चैव नागवृक्षाश् च पुष्पिताः ॥
ciribilvā madhūkāś ca vañjulā bakulās tathā | campakās tilakāś caiva nāgavṛkṣāś ca puṣpitāḥ
"chiribilva and madhuka and vanjula and bakula, champaka and tilaka, and naga-trees in blossom;"
चिरिबिल्व और महुआ, वञ्जुल तथा बकुल, चम्पक और तिलक, और पुष्पित नागवृक्ष;
Verse 38
नीपाश् च वरणाश् चैव खर्जूराश् च सुपुष्पिताः । अङ्कोलाश् च कुरण्टाश् च चूर्णकाः पारिभद्रकाः ॥
nīpāś ca varaṇāś caiva kharjūrāś ca supuṣpitāḥ | aṅkolāś ca kuraṇṭāś ca cūrṇakāḥ pāribhadrakāḥ
"nipa and varana and date-palms in full flower, ankola and kuranta, churnaka and paribhadraka;"
नीप और वरण, तथा भली-भाँति पुष्पित खजूर, अंकोल और कुरण्ट, चूर्णक और पारिभद्रक;
Verse 39
चूताः पाटलयश् चैव कोविदाराश् च पुष्पिताः । मुचुकुन्दार्जुनाश् चैव दृश्यन्ते गिरिसानुषु ॥
cūtāḥ pāṭalayaś caiva kovidārāś ca puṣpitāḥ | mucukundārjunāś caiva dṛśyante girisānuṣu
"mangoes and patalas and kovidaras in bloom, and muchukunda and arjuna trees are seen upon the mountain-slopes;"
पुष्पित आम, पाटल और कोविदार, तथा मुचुकुन्द और अर्जुन वृक्ष पर्वत-ढलानों पर दिखाई दे रहे हैं;
Verse 40
केतकोद्दालकाश् चैव शिरीषाः शिंशपा धवाः । शाल्मल्यः किंशुकाश् चैव रक्ताः कुरबकास् तथा । तिनिशा नक्त मालाश् च चन्दनाः स्यन्दनास् तथा ॥
ketakoddālakāś caiva śirīṣāḥ śiṃśapā dhavāḥ | śālmalyaḥ kiṃśukāś caiva raktāḥ kurabakās tathā | tiniśā nakta mālāś ca candanāḥ syandanās tathā
"ketaka and uddalaka, shirisha, shimshapa and dhava; shalmali and kimshuka, and the red kurabakas; tinisha and naktamala, and sandal and syandana trees as well."
केतक और उद्दालक, शिरीष, शिंशपा और धव; शाल्मली और किंशुक, तथा लाल कुरबक; तिनिश और नक्तमाल, तथा चन्दन और स्यन्दन वृक्ष भी।
Verse 41
विविधा विविधैः पुष्पैस् तैर् एव नगसानुषु । विकीर्णैः पीतरक्ताभाः सौमित्रे प्रस्तराः कृताः ॥
vividhā vividhaiḥ puṣpais tair eva nagasānuṣu | vikīrṇaiḥ pītaraktābhāḥ saumitre prastarāḥ kṛtāḥ
"With the manifold flowers of these very trees, scattered upon the mountain-slopes, Saumitri, the rocks are made to glow yellow and red."
हे सौमित्र! पर्वत-ढलानों पर बिखरे इन्हीं वृक्षों के नाना प्रकार के फूलों से ये शिलाएँ पीली और लाल आभा वाली बन गई हैं।
Verse 42
हिमान्ते पश्य सौमित्रे वृक्षाणां पुष्पसंभवम् । पुष्पमासे हि तरवः संघर्षाद् इव पुष्पिताः ॥
himānte paśya saumitre vṛkṣāṇāṃ puṣpasaṃbhavam | puṣpamāse hi taravaḥ saṃgharṣād iva puṣpitāḥ
"Behold, Saumitri, at winter's end the trees' bringing-forth of blossoms; for in this flower-month the trees are blossomed as if in rivalry."
हे सौमित्र! शिशिर के अन्त में वृक्षों का यह फूलों से भर उठना देखो; क्योंकि इस फूलों के मास में वृक्ष मानो होड़ करके पुष्पित हुए हैं।
Verse 43
पश्य शीतजलां चेमां सौमित्रे पुष्करायुताम् । चक्रवाकानुचरितां कारण्डवनिषेविताम् । प्लवैः क्रौञ्चैश् च संपूर्णां वराहमृगसेविताम् ॥
paśya śītajalāṃ cemāṃ saumitre puṣkarāyutām | cakravākānucaritāṃ kāraṇḍavaniṣevitām | plavaiḥ krauñcaiś ca saṃpūrṇāṃ varāhamṛgasevitām
"Behold too this cool-watered Pampa, Saumitri, full of lotuses, haunted by chakravaka birds, frequented by karandavas, filled with plava and krauncha birds, and resorted to by boars and deer."
हे सौमित्र! इस शीतल जल वाली, कमलों से भरी, चक्रवाकों से विचरित, कारण्डवों से सेवित, प्लव और क्रौंच पक्षियों से परिपूर्ण, तथा सूअरों और मृगों से सेवित (पम्पा) को देखो।
Verse 44
अधिकं शोभते पम्पाविकूजद्भिर् विहंगमैः ॥
adhikaṃ śobhate pampāvikūjadbhir vihaṃgamaiḥ
"Exceedingly does Pampa shine with its warbling birds."
कूजते हुए पक्षियों से पम्पा अत्यन्त शोभा पा रही है।
Verse 45
दीपयन्तीव मे कामं विविधा मुदिता द्विजाः । श्यामां चन्द्रमुखीं स्मृत्वा प्रियां पद्मनिभेक्षणाम् ॥
dīpayantīva me kāmaṃ vividhā muditā dvijāḥ | śyāmāṃ candramukhīṃ smṛtvā priyāṃ padmanibhekṣaṇām
"The manifold gladdened twice-born birds, as it were, kindle my longing, as I recall my dark, moon-faced beloved with eyes like lotuses."
नाना प्रकार के हर्षित पक्षी मानो मेरे काम को भड़का रहे हैं, जब मैं अपनी साँवली, चन्द्रमुखी, कमल-सी आँखों वाली प्रिया का स्मरण करता हूँ।
Verse 46
पय सानुषु चित्रेषु मृगीभिः सहितान् मृगान् । मां पुनर् मृगशावाक्ष्या वैदेह्या विरहीकृतम् ॥
paya sānuṣu citreṣu mṛgībhiḥ sahitān mṛgān | māṃ punar mṛgaśāvākṣyā vaidehyā virahīkṛtam
"Behold upon the bright slopes the deer together with their does — but me, severed from the fawn-eyed Vaidehi..."
The first word of the verse (paya) appears corrupt for paśya, 'behold'; the sentence is elliptical and completes in the following lament.
विचित्र ढलानों पर मृगियों सहित मृगों को देखो; किन्तु मृगशावक-नयनी वैदेही से बिछुड़े हुए मुझे (ये दृश्य और भी व्यथित करते हैं)।
Verse 47
एवं स विलपंस् तत्र शोकोपहतचेतनः । अवेक्षत शिवां पम्पां रम्यवारिवहां शुभाम् ॥
evaṃ sa vilapaṃs tatra śokopahatacetanaḥ | avekṣata śivāṃ pampāṃ ramyavārivahāṃ śubhām
Thus lamenting there, his mind struck down by grief, he gazed upon the auspicious, lovely Pampa that bore its fair waters.
इस प्रकार वहाँ विलाप करते हुए, शोक से जिनका चित्त आहत था, वे रमणीय जलधारा वाली उस कल्याणमयी, सुन्दर पम्पा को निहारने लगे।
Verse 48
निरीक्षमाणः सहसा महात्मा; सर्वं वनं निर्झरकन्दरं च । उद्विग्नचेताः सह लक्ष्मणेन; विचार्य दुःखोपहतः प्रतस्थे ॥
nirīkṣamāṇaḥ sahasā mahātmā; sarvaṃ vanaṃ nirjharakandaraṃ ca | udvignacetāḥ saha lakṣmaṇena; vicārya duḥkhopahataḥ pratasthe
Gazing suddenly upon all that forest with its cascades and caverns, the great-souled one, troubled at heart, together with Lakshmana, having reflected and stricken with grief, set forth.
सहसा उस समूचे वन को, उसके निर्झरों और कन्दराओं सहित निहारते हुए वे महात्मा, उद्विग्न-चित्त होकर, लक्ष्मण के साथ, विचार करके, दुःख से आहत होते हुए आगे चल पड़े।
Verse 49
ताव् ऋष्यमूकं सहितौ प्रयातौ; सुग्रीवशाखामृगसेवितं तम् । त्रस्तास् तु दृष्ट्वा हरयो बभूवुर्; महौजसौ राघवलक्ष्मणौ तौ ॥
tāv ṛṣyamūkaṃ sahitau prayātau; sugrīvaśākhāmṛgasevitaṃ tam | trastās tu dṛṣṭvā harayo babhūvur; mahaujasau rāghavalakṣmaṇau tau
The two together went on toward Rishyamuka, frequented by the monkey Sugriva; and seeing them — those two of great energy, Raghava and Lakshmana — the monkeys became afraid.
वे दोनों साथ-साथ ऋष्यमूक की ओर चले, जो वानर सुग्रीव से सेवित था; और उन महातेजस्वी राघव तथा लक्ष्मण को देखकर वानर भयभीत हो गए।