Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 3

Kishkindha Kanda

25 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः । पर्वताद् ऋश्यमूकात् तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥

    vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ | parvatād ṛśyamūkāt tu pupluve yatra rāghavau

    Having understood the word of great-souled Sugriva, Hanuman leapt from the mountain Rishyamuka to where the two Raghavas were.

    महात्मा सुग्रीव का वचन समझकर हनुमान ऋष्यमूक पर्वत से वहाँ कूद पड़े जहाँ दोनों राघव थे।

  2. Verse 2

    स तत्र गत्वा हनुमान् बलवान् वानरोत्तमः । उपचक्राम तौ वाग्भिर् मृद्वीभिः सत्यविक्रमः ॥

    sa tatra gatvā hanumān balavān vānarottamaḥ | upacakrāma tau vāgbhir mṛdvībhiḥ satyavikramaḥ

    Reaching there, the mighty Hanuman, best of monkeys, of true valor, approached the two with gentle words.

    वहाँ पहुँचकर वे बलवान, वानरश्रेष्ठ, सत्यपराक्रमी हनुमान मृदु वचनों से उन दोनों के पास गए।

  3. Verse 3

    स्वकं रूपं परित्यज्य भिक्षुरूपेण वानरः । आबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ॥

    svakaṃ rūpaṃ parityajya bhikṣurūpeṇa vānaraḥ | ābabhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca

    Setting aside his own form, in the guise of a mendicant the monkey addressed those two heroes and praised them fittingly:

    अपना रूप त्यागकर, भिक्षु के रूप में उस वानर ने उन दोनों वीरों से बात की और यथोचित प्रशंसा की —

  4. Verse 4

    राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ । देशं कथम् इमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥

    rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau | deśaṃ katham imaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau

    "Royal sages, godlike, ascetics of strict vows — how have you two, of fair complexion, come to this region,"

    राजर्षियों और देवताओं के समान, कठोर व्रत वाले तपस्वी-से, हे सुन्दर वर्ण वाले! आप दोनों इस प्रदेश में कैसे आए,

  5. Verse 5

    त्रासयन्तौ मृगगणान् अन्यांश् च वनचारिणः । पम्पातीररुहान् वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ॥

    trāsayantau mṛgagaṇān anyāṃś ca vanacāriṇaḥ | pampātīraruhān vṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ

    "frightening the herds of deer and the other forest-dwellers, gazing all about at the trees growing on Pampa's bank?"

    मृगों के झुंडों और अन्य वनचारियों को भयभीत करते हुए, पम्पा के तट पर उगे वृक्षों को चारों ओर निहारते हुए?

  6. Verse 6

    इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तरस्विनौ । धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ॥

    imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tarasvinau | dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau

    "Gracing this fair-watered river, swift and steadfast, of golden sheen — who are you two, clad in bark?"

    इस शुभ जल वाली नदी को सुशोभित करते हुए, वेगवान, धैर्यवान, स्वर्ण-सी कान्ति वाले आप दोनों वल्कल पहने कौन हैं?

  7. Verse 7

    सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ सिंहातिबलविक्रमौ । शक्रचापनिभे चापे प्रगृह्य विपुलैर् भुजैः ॥

    siṃhaviprekṣitau vīrau siṃhātibalavikramau | śakracāpanibhe cāpe pragṛhya vipulair bhujaiḥ

    "Lion-glancing heroes, in strength and valor surpassing lions, grasping in your broad arms two bows that resemble Indra's bow;"

    सिंह-सी दृष्टि वाले वीर, बल और पराक्रम में सिंहों से भी बढ़कर, अपनी विशाल भुजाओं में इन्द्र के धनुष-सदृश दो धनुष लिए हुए;

  8. Verse 8

    श्रीमन्तौ रूपसंपन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ । हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥

    śrīmantau rūpasaṃpannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau | hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau

    "glorious, endowed with beauty, of valor like the best of bulls, with arms like elephants' trunks, radiant, bulls among men;"

    श्रीमान, रूप से सम्पन्न, श्रेष्ठ बैल-से पराक्रमी, हाथी की सूँड-सी भुजाओं वाले, तेजस्वी, पुरुषों में श्रेष्ठ;

  9. Verse 9

    प्रभया पर्वतेन्द्रो ऽयं युवयोर् अवभासितः । राज्यार्हाव् अमरप्रख्यौ कथं देशम् इहागतौ ॥

    prabhayā parvatendro 'yaṃ yuvayor avabhāsitaḥ | rājyārhāv amaraprakhyau kathaṃ deśam ihāgatau

    "this king of mountains is lit up by your splendor. Worthy of kingship, like the immortals — how have you come to this region?"

    यह पर्वतराज आप दोनों की प्रभा से प्रकाशित हो रहा है। राज्य के योग्य, देवताओं-सदृश आप दोनों इस प्रदेश में कैसे आए?

  10. Verse 10

    पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ । अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकाद् इवागतौ ॥

    padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau | anyonyasadṛśau vīrau devalokād ivāgatau

    "Lotus-petal-eyed heroes, wearing masses of matted hair, resembling each other, heroes as if come from the world of the gods;"

    कमल-पंखुड़ी-सी आँखों वाले, जटाओं का मण्डल धारण किए, परस्पर एक-दूसरे के समान, मानो देवलोक से आए हुए वीर;

  11. Verse 11

    यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुंधराम् । विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥

    yadṛcchayeva saṃprāptau candrasūryau vasuṃdharām | viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau

    "like the moon and the sun come by chance to the earth, broad-chested heroes, men of godlike form;"

    मानो चन्द्रमा और सूर्य संयोगवश पृथ्वी पर आ पहुँचे हों — विशाल वक्ष वाले वीर, देवरूपधारी मनुष्य;

  12. Verse 12

    सिंहस्कन्धौ महासत्त्वौ समदाव् इव गोवृषौ । आयताश् च सुवृत्ताश् च बाहवः परिघोत्तमाः । सर्वभूषणभूषार्हाः किम् अर्थं न विभूषितः ॥

    siṃhaskandhau mahāsattvau samadāv iva govṛṣau | āyatāś ca suvṛttāś ca bāhavaḥ parighottamāḥ | sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kim arthaṃ na vibhūṣitaḥ

    "lion-shouldered, of great mettle, like rutting bulls; your arms long and well-rounded, mightiest of bludgeons, worthy of every ornament — why are you not adorned?"

    सिंह-से कंधों वाले, महान सत्त्व वाले, मदमत्त बैलों-से; आपकी भुजाएँ लंबी और सुगठित, सर्वश्रेष्ठ परिघ-सी, सब आभूषणों से भूषित होने योग्य हैं — फिर भी किसलिए विभूषित नहीं हैं?

  13. Verse 13

    उभौ योग्याव् अहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीम् इमाम् । ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥

    ubhau yogyāv ahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīm imām | sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām

    "Both of you I deem fit to guard this whole earth, with its seas and forests, adorned by Vindhya and Meru."

    मैं मानता हूँ कि आप दोनों समुद्रों और वनों सहित, विन्ध्य तथा मेरु से विभूषित इस समूची पृथ्वी की रक्षा करने में समर्थ हैं।

  14. Verse 14

    इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्रानुलेपने । प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥

    ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citrānulepane | prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite

    "These two bright, smooth bows, with their wondrous tracery, shine like Indra's gold-adorned thunderbolts."

    और ये दो विचित्र, चिकने, विचित्र अनुलेपन वाले धनुष इन्द्र के स्वर्णमण्डित वज्रों के समान चमक रहे हैं।

  15. Verse 15

    संपूर्णा निशितैर् बाणैर् तूणाश् च शुभदर्शनाः । जीवितान्तकरैर् घोरैर् ज्वलद्भिर् इव पन्नगैः ॥

    saṃpūrṇā niśitair bāṇair tūṇāś ca śubhadarśanāḥ | jīvitāntakarair ghorair jvaladbhir iva pannagaiḥ

    "These quivers, fair to behold, filled with whetted arrows, life-ending and terrible, like blazing serpents;"

    तीखे बाणों से भरे ये शुभदर्शन तरकश, जीवन का अन्त करने वाले और भयंकर हैं, मानो जलते हुए सर्प हों।

  16. Verse 16

    महाप्रमाणौ विपुलौ तप्तहाटकभूषितौ । खड्गाव् एतौ विराजेते निर्मुक्तभुजगाव् इव ॥

    mahāpramāṇau vipulau taptahāṭakabhūṣitau | khaḍgāv etau virājete nirmuktabhujagāv iva

    "these two great, broad swords, adorned with refined gold, shine like serpents slipped from their skins."

    तपाए हुए स्वर्ण से मढ़े, विशाल आकार वाले ये दोनों खड्ग केंचुल से निकले सर्पों के समान शोभा पा रहे हैं।

  17. Verse 17

    एवं मां परिभाषन्तं कस्माद् वै नाभिभाषथः ॥

    evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmād vai nābhibhāṣathaḥ

    "Why, when I address you thus, do you not answer me at all?"

    इस प्रकार आपसे बात करते हुए मुझसे आप किसलिए कुछ भी नहीं बोलते?

  18. Verse 18

    सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश् चिद् वानरयूथपः । वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद् भ्रमति दुःखितः ॥

    sugrīvo nāma dharmātmā kaś cid vānarayūthapaḥ | vīro vinikṛto bhrātrā jagad bhramati duḥkhitaḥ

    "There is one named Sugriva, a righteous monkey troop-leader, a hero wronged by his brother, who wanders the world in grief."

    सुग्रीव नामक एक धर्मात्मा वानर-यूथपति है, जो वीर होकर भी अपने भाई द्वारा सताया गया, दुःखी होकर संसार में भटक रहा है।

  19. Verse 19

    प्राप्तो ऽहं प्रेषितस् तेन सुग्रीवेण महात्मना । राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान् नाम वानरः ॥

    prāpto 'haṃ preṣitas tena sugrīveṇa mahātmanā | rājñā vānaramukhyānāṃ hanumān nāma vānaraḥ

    "I have come, sent by that great-souled Sugriva, king of the monkey chiefs — a monkey named Hanuman."

    मैं उस महात्मा सुग्रीव का, जो वानरमुख्यों का राजा है, भेजा हुआ यहाँ आया हूँ — हनुमान नामक वानर।

  20. Verse 20

    युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति । तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥

    yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvaḥ sakhyam icchati | tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam

    "The righteous Sugriva desires friendship with you both; know me as his counsellor, a monkey, son of the Wind,"

    धर्मात्मा सुग्रीव आप दोनों के साथ मैत्री चाहता है; मुझे उसका मंत्री जानिए — वानर, पवनपुत्र,

  21. Verse 21

    भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया । ऋश्यमूकाद् इह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥

    bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā | ṛśyamūkād iha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam

    "disguised in a mendicant's form out of desire to please Sugriva, come here from Rishyamuka — one who moves at will and takes any form at will."

    सुग्रीव का प्रिय करने की कामना से भिक्षु के रूप में छिपा हुआ, ऋष्यमूक से यहाँ आया हुआ, इच्छानुसार गमन करने वाला और इच्छानुसार रूप धारण करने वाला।

  22. Verse 22

    एवम् उक्त्वा तु हनुमांस् तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ । वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर् नोवाच किं चन ॥

    evam uktvā tu hanumāṃs tau vīrau rāmalakṣmaṇau | vākyajñau vākyakuśalaḥ punar novāca kiṃ cana

    Having spoken thus, Hanuman, skilled and adept in speech, said nothing further to those two heroes, Rama and Lakshmana, who knew the worth of words.

    ऐसा कहकर, वाक्य में निपुण और कुशल हनुमान ने वाक्य के मर्मज्ञ उन दोनों वीरों राम और लक्ष्मण से फिर कुछ नहीं कहा।

  23. Verse 23

    एतच् छ्रुत्वा वचस् तस्य रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । प्रहृष्टवदनः श्रीमान् भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥

    etac chrutvā vacas tasya rāmo lakṣmaṇam abravīt | prahṛṣṭavadanaḥ śrīmān bhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam

    Hearing this speech of his, the glorious Rama, with gladdened face, said to his brother Lakshmana standing at his side:

    उसका यह वचन सुनकर श्रीमान राम ने प्रसन्न मुख से, पास खड़े अपने भाई लक्ष्मण से कहा —

  24. Verse 24

    सचिवो ऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः । तम् एव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकम् उपागतः ॥

    sacivo 'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ | tam eva kāṅkṣamāṇasya mamāntikam upāgataḥ

    "This is the counsellor of the monkey-lord, great-souled Sugriva; it is he whom I was longing for, and he has come near me."

    यह महात्मा वानरेन्द्र सुग्रीव का मंत्री है; जिसकी मैं ही कामना कर रहा था, वह मेरे समीप आ पहुँचा है।

  25. Verse 25

    तम् अभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् । वाक्यज्ञं मधुरैर् वाक्यैः स्नेहयुक्तम् अरिंदमम् ॥

    tam abhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim | vākyajñaṃ madhurair vākyaiḥ snehayuktam ariṃdamam

    "Address, Saumitri, this monkey, Sugriva's counsellor, who knows speech, with sweet words full of affection, O subduer of foes."

    हे सौमित्र! हे शत्रुदमन! सुग्रीव के इस वाक्यज्ञ वानर-मंत्री से स्नेहयुक्त मधुर वचनों में बात करो।